Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Nemezis - (Nemezys), w mitologii greckiej, bogini gniewu i zemsty, która szczególnie srogo karała ludzi za obrazę bogów

neon - bezbarwny, bez zapachu, niemetaliczny pierwiastek gazowy o symbolu Ne, liczbie atomowej 10, masie atomowej 20,183; należy do grupy gazów szlachetnych, nie ulega reakcjom chemicznym i nie tworzy związków; występuje w małych ilościach w atmosferze ziemskiej

Nepal - Królestwo Nepalu (Nepal Adhirajya) powierzchnia: 147181 km kw. stolica: Katmandu miasta: Patan, Morang, Bhadgaon warunki naturalne: na północy Himalaje, na południu Nizina Hindustańska środowisko naturalne: Nepal jest nazywany największym światowym śmietniskiem; rocznie odwiedza ten kraj 270 tysięcy turystów (głównie himalaistów); każda ekspedycja górska pozostawia po sobie około 500 kg odpadów; od roku 1952 u podnóża Himalajów zniszczono 40% lasów głowa państwa: król Birendra Bir Bikram Shah Dev od 1972 szef rządu: Girija Prasad Koirala od 1991 system polityczny: monarchia konstytucyjna główne partie: UNCP, Komunistyczna Partia Nepalu, Nepalski Kongres Narodowy, radykalni republikanie gospodarka: uprawa i eksport juty, ryżu, drewna, roślin oleistych waluta: rupia nepalska ludność: około 19 158 tysięcy (1990), w tym Gurkhowie (większość narodowa) i Szerpowie (mniejszość buddyjska zamieszkująca północno-wschodni obszar Nepalu); roczny przyrost naturalny 2,3% język: nepalski (urzędowy) oraz około 20 dialektów lokalnych religia: hinduizm (90% mieszkańców), buddyzm, islam, chrześcijaństwo dochód narodowy: 3,1 miliarda dolarów (1988); 160 dolarów na osobę (1986)

Neron - 37-68. Cesarz rzymski od 54, syn Agrypiny Młodszej; prawdopodobnie zamordował syna Klaudiusza, Brytanika, własną matkę, żonę Oktawię i wiele innych osób; po pożarze Rzymu rozpoczął prześladowanie chrześcijan, których oskarżył o podpalenie; po powstaniu wojskowym (68) skazany na śmierć; popełnił samobójstwo

Neruda - Pablo, (właściwie Neftali Ricardo Reyes Basualto) 1904-1973. Poeta i dyplomata chilijski; główne utwory Neruda to liryki i epopeja dotycząca kontynentu południowoamerykańskiego pt. Pieśń powszechna (1950); Neruda pełnił funkcje konsulów i ambasadorów w wielu krajach; Nagroda Nobla w 1971

Ness - Loch, jezioro położone na wyżynnych obszarach Szkocji, wchodzące w skład Kanału Kaledońskiego; długość 36 km; głębokość 229 m; według legendy jezioro to zamieszkuje potwór zwany Loch Ness Monster

Nestlé - korporacja międzynarodowa, największa na świecie firma produkująca pakowaną żywność; znana głównie z takich produktów, jak czekolada, kawa, mleko dla dzieci (którego reklama w krajach Trzeciego Świata została ostro skrytykowana); wartość rynkowa korporacji w 1991 została oszacowana na 8 miliardów dolarów; Nestle zatrudnia 199 tysięcy osób

Nevada - stan w zachodniej części USA powierzchnia: 286400 km kw. stolica: Carson City miasta: Las Vegas, Reno ludność: 1201800 (1990) warunki naturalne: pustynia Mojave; jeziora: Tahoe, Pyramid, Mead; obszary wyżynno-górzyste (Wielka Kotlina), doliny gospodarka: eksploatacja rudy rtęci, barytu, złota

Newton - Isaac, 1642-1727. Angielski fizyk, matematyk i astronom, twórca nowoczesnej fizyki; sformułował prawo powszechnego ciążenia (1685), opracował teorię ruchu planet, wysunął koncepcję korpuskularnej budowy światła, sformułował trzy zasady dynamiki (1687), z których korzysta się do dziś; jego najważniejsze dzieło to Philosophiae naturalis principia mathematica (1687), wydane przy pomocy Edmunda Halleya.

Newtona zasady dynamiki *** w fizyce, trzy prawa będące podstawą Newtonowskiej mechaniki; 1). jeżeli na ciało nie działają żadne siły lub siły działające równoważą się, to ciało jest w spoczynku lub porusza się ruchem jednostajnym prostoliniowym - zasada bezwładności; 2). przyspieszenie ciała jest proporcjonalne do przyłożonej siły i odwrotnie proporcjonalne do jego masy; 3). każdemu działaniu odpowiada równe mu, lecz przeciwnie skierowane przeciwdziałanie - zasada akcji i reakcji

niedokrwistość - (anemia), zmniejszenie liczby krwinek czerwonych lub zawartej w nich hemoglobiny poniżej normy

niedotykalni - (haridżanie, pariasi), członkowie najniższej grupy społecznej (nie będący w żadnej z kast) w Indiach, których obejmował zakaz kontaktu z osobami należącymi do kast.

Niemcewicz - Ursyn Julian, 1758-1841. Polski pisarz i publicysta; absolwent Szkoły Rycerskiej; działacz Stronnictwa Patriotycznego; adiutant T. <$Kościuszki$$6387$>; od 1833 na emigracji w Paryżu; jeden z czołowych pisarzy doby stanisławowskiej, autor m.in. Powrotu posła (1791), pierwszej polskiej komedii politycznej, Śpiewów historycznych (1816) oraz Pamiętników moich czasów (1848

Niemcy - Republika Federalna Niemiec (Bundesrepublik Deutschland) powierzchnia: 357 041 km kw. stolica: Berlin miasta: Kolonia, Monachium, Essen, Frankfurt nad Menem, Dortmund, Stuttgart, Düsseldorf, Lipsk, Drezno, Magdeburg porty: Hamburg, Kilonia, Cuxhaven, Bremerhaven, Rostok warunki naturalne: nizina na północy, góry na południu (Alpy); rzeki: Ren, Wezera, Łaba płyną na północ, Dunaj na południowy wschód, Odra i Nysa Łużycka płyną na północ wzdłuż granicy z Polską; liczne jeziora, m.in. Muritz środowisko naturalne: kwaśny deszcz, powodujący usychanie drzew, dotyka ponad połowę lasów kraju; przemysłowa część Niemiec Wschodnich ma najwyższy na świecie stopień emisji dwutlenku siarki na osobę (Fichtelgebirge, Las Turyński) głowa państwa: Roman Herzog od 1994 szef rządu: Helmut Kohl od 1982 system polityczny: liberalna demokratyczna republika federalna gospodarka: eksport narzędzi i maszyn (czołowe miejsce na świecie), samochody, pojazdy, sprzęt elektroniczny, towary przemysłowe, tkaniny, środki chemiczne, żelazo, stal, wino, węgiel brunatny (największy producent światowy), uran, węgiel, nawozy, tworzywa sztuczne waluta: marka niemiecka ludność: 78 420 000 (1990); łącznie z 5 000 000 robotników z zagranicy (gastarbeiterzy), z których 1 600 000 to Turcy, pozostali to Jugosłowianie, Włosi, Grecy, Hiszpanie i Portugalczycy; przyrost naturalny 0,7% rocznie język: niemiecki, łużycki religia: protestantyzm 42%, katolicyzm 35% dochód narodowy: 1250 miliardów dolarów (1989); 16200 dolarów na osobę

Nietzsche - Friedrich Wilhelm, 1844- 1900. Filozof niemiecki, jeden z głównych przedstawicieli irracjonalizmu i immoralizmu, głoszący, iż życie samo w sobie jest celem i najwyższą wartością ludzkiej egzystencji; ,,Bóg umarł'' - stwierdził, a ludzie powinni kierować się w swym postępowaniu jedynie własnymi potrzebami, ponieważ wszelka prawda jest subiektywna i względna; głosił ideał ,,nadczłowieka'' (übermensch), istoty doskonałej biologicznie i obdarzonej ,,wolą mocy'', którą realizuje w dążeniu do władzy

niezidentyfikowany obiekt latający - (UFO), jakiekolwiek światło, poświata lub obiekt dostrzeżony na niebie, którego pochodzenie nie jest od razu możliwe do ustalenia; nie istnieją na razie dowody, że UFO są pojazdami należącymi do cywilizacji pozaziemskich; najczęściej okazują się być np. jasnymi gwiazdami i planetami, meteorami, statkami powietrznymi i satelitami lub wymysłami dowcipnisiów; często do określenia UFO używa się terminu ,,latający spodek'

nieżyt żołądka i jelit - zapalenie powodujące ból żołądka, wymioty i biegunkę; może być wywołane przez zatrucia pokarmowe lub inne przyczyny: alergię i infekcję; jest niebezpieczne u niemowląt

Nigeria - Federacyjna Republika Nigerii powierzchnia: 923773 km kw. stolica: Abuja miasta: Ibadan, Kano, Lagos warunki naturalne: sucha sawanna na północy; tropikalne lasy na południu, bagna wzdłuż wybrzeża; szeroka delta rzeki Niger; góry na południowym wschodzie głowa państwa i szef rządu: generał Sani Abacha od 1993 system polityczny: republika wojskowa gospodarka: eksport ropy naftowej (największe złoża ropy w Afryce), kakao, orzeszków ziemnych, oleju palmowego, bawełny, kauczuku, cyny waluta: naira ludność: 90 milionów (1992); roczny przyrost naturalny 3,3% język: angielski (urzędowy), narzecza afrykańskie religia: sunnici 50%, chrześcijanie 40%, inne 10% dochód narodowy: 78 miliardów dolarów (1987); 790 dolarów na osobę

Nikaragua - Republika Nikaragui (República de Nicaragua) powierzchnia: 127849 km kw. stolica: Managua miasta: León, Granada główne porty: Corinto, Puerto Cabezas, El Bluff warunki naturalne: wąska równina nad Pacyfikiem, oddzielona od Atlantyku pasmem wulkanicznych gór oraz jeziora Managua i Nikaragua głowa państwa i szef rządu: Violeta Barrios de Chamorro od 1990 system polityczny: demokracja gospodarka: eksport kawy, bawełny, cukru, bananów, mięsa waluta: cordoba ludność: 3606 tysięcy (1990), w tym 70% metysów, 15% ludności pochodzenia hiszpańskiego, 10% Indian i czarnych; roczny przyrost naturalny 3,3% język: hiszpański (urzędowy), angielski, narzecza indiańskie religia: rzymskokatolicka 95% dochód narodowy: 2,1 miliarda dolarów; 610 dolarów na osobę (1988)

nirwana - jedno z podstawowych pojęć religijno-filozoficznych buddyzmu; utożsamiana ze stanem uniemożliwiającym ponowne narodziny, mającym polegać na nieśmiertelności i najwyższej szczęśliwości; zanik bytu indywidualnego, pragnień i pożądań

Niżyński - Wacław, 1890-1950. Rosyjski tancerz i choreograf pochodzenia polskiego; znany ze znakomitej techniki; legendarny członek zespołu S. Diagilewa, Les Ballets Russes, dla którego tworzył choreografie, m.in. do Preludium z Popołudnia fauna (1912) Debussy'ego i Święta wiosny Strawińskiego

Norwegia - Królestwo Norwegii (Kongeriket Norge) powierzchnia: 387 tysięcy km kw. (w tym Svaelbard i Jan Mayen) stolica: Oslo miasta: Bergen, Trondheim, Stavanger warunki naturalne: kraj górzysty z żyznymi dolinami i fiordami wcinającymi się w wybrzeże; lasy pokrywają 1/4 powierzchni kraju; Norwegia rozciąga się od Bałtyku aż po koło podbiegunowe terytoria: posiadłości w Arktyce (Svaelbard i Jan Mayen) i w Antarktyce (Bouvet, Wyspa Piotra I, Ziemia Królowej Maud) środowisko naturalne: ocenia się, że 80% jezior i strumieni w południowej części kraju zostało poważnie skażone kwaśnym deszczem głowa państwa: król Harald V od 1991 szef rządu: Gro Harlem Brundtland od 1990 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: wydobycie ropy naftowej i gazu z Morza Północnego; eksport papieru, drewna, mebli, rudy żelaza i innych minerałów, sprzętu sportowego i ryb waluta: korona ludność: 4215 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,3% język: norweski (urzędowy), lapoński i fiński religia: luteranizm (oficjalnie popierany przez państwo) 94% dochód narodowy: 89 miliardów dolarów (1988); 13 800 dolarów na osobę

nosówka - zaraźliwa choroba wirusowa zwierząt, zwłaszcza psów, objawiająca się katarem, kaszlem i ogólnym osłabieniem organizmu; obecnie szczepienia ochronne; w 1988 podobny wirus spowodował śmierć ponad 10 tysięcy fok w Morzu Północnym i Bałtyku

Nowa Anglia - region w północno-wschodniej części USA, w skład którego wchodzą następujące stany: Maine, New Hampshire, Vermont, Massachusetts, Rhode Island i Connecticut; Nowa Anglia jest bardziej krainą geograficzną niż jednostką polityczną powierzchnia: 172 681 km kw. główny ośrodek przemysłowy: Boston uniwersytety: Harvard, Yale

Nowa Fundlandia i Labrador - prowincja w Kanadzie na wybrzeżu Oceanu Atlantyckiego powierzchnia: 405700 km kw. stolica: Saint John's miasta: Corner Brook, Gande Falls warunki naturalne: wyspa Nowa Fundlandia i półwysep Labrador są oddzielone cieśniną Belle Isle; powierzchnia skalista gospodarka: przemysł papierniczy, rybołówstwo, elektrownie wodne, wydobycie rud żelaza, cynku, miedzi, uranu; u wybrzeży ropa naftowa ludność: 571600 (1991)

Nowa Gwinea - wyspa w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, położona na północ od Australii; obejmuje państwo Papuę-Nową Gwineę i prowincję Indonezji - Irian Zachodni; powierzchnia około 885780 km kw.; od 1828 zachodnia część wyspy wchodziła w skład Holenderskich Indii Wschodnich; w 1963 ONZ przekazało Irian Zachodni Indonezji. " Nowa Kaledonia *** grupa wysp na Oceanie Spokojnym; francuskie terytorium zamorskie położone między Australią a wyspą Fidżi powierzchnia: 18576 km kw. stolica: Numea warunki naturalne: obszary bardzo żyzne, otoczone rafami koralowymi gospodarka: wydobycie rud niklu (3 miejsce na świecie), chromu i żelaza waluta: frank ludność: 145300 (1983), w tym 43% Kanakowie, 37% Europejczycy, 8% emigranci z Wallis, 5% Wietnamczycy i Indonezyjczycy, 4% Polinezyjczycy język: francuski (urzędowy) religia: katolicyzm 60%, protestantyzm 30%

Nowa Kaledonia - Nouvelle Calédonie, terytorium zamorskie Francji, obejmujące wyspy: Nowej Kaledonii, Lojalności oraz szereg mniejszych, położonych w południowo-zachodniej części Oceanu Spokojnego, w Melanezji, ok. 1770 km na północ od Nowej Zelandii. Powierzchnia 19,1 km2, 145 mln mieszkańców (1989). Stolica Nouméa na wyspie Nowa Kaledonia (75 tys. mieszkańców, 1989). ! Melanezyjski rybak Większe miasta: Koumac na Nowej Kaledonii oraz Chépénehé na wyspie Lifou, Tadine na wyspie Maré. Język urzędowy francuski. Skład etniczny: Melanezyjczycy (39%), Francuzi (41%) oraz Hindusi, Polinezyjczycy, Wietnamczycy. Najwyższy szczyt Mont Panié (1628 m n.p.m.) w północnej części wyspy. Klimat ciepły, wilgotny, częste tajfuny. Naturalną roślinność stanowią lasy tropikalne. Historia: w 1774 do głównej wyspy archipelagu dotarł kapitan J. Cook, on też nadał jej nazwę Nowa Kaledonia (w starożytności Rzymianie nazwą Nowa Kaledonia określali Szkocję). Pierwszym Francuzem, który dotarł do Nowej Kaledonii w 1792, był podróżnik A. d'Entrecasteaux. W 1840 rozpoczął się napływ francuskich misjonarzy. W 1853 Francja anektowała Nową Kaledonię. i sąsiednie wyspy, tworząc z nich swoją kolonię, która w latach 1864-1894 pełniła rolę kolonii karnej. W okresie II wojny światowej mieszkańcy Nowej Kaledonii poparli Wolnych Francuzów generała Ch. de Gaulle'a. Amerykanie mocno rozbudowali na wyspach infrastrukturę militarną. W 1946 Nowa Kaledonia otrzymała status francuskiej prowincji zamorskiej. W 1958 odbyły się pierwsze powszechne wybory do władz samorządowych. Na początku lat 80. nasiliła się wśród miejscowej ludności, głównie melanezyjskich Kanaków, tendencja do usamodzielnienia się. Przedstawiony w 1984 przez prezydenta F. Mitteranda plan zakładał przyznanie Nowej Kaledonii autonomii i wyznaczał termin referendum, dotyczącego pełnej niepodległości, na 1989. Do realizacji planu nie doszło, kraj ogarnęła fala strajków i zamieszek. Sytuację ustabilizowała dopiero francuska interwencja wojskowa. Referendum w sprawie niepodległości Nowej Kaledonii, jakie przeprowadzono w 1987, zbojkotowali Kanakowie. W wyniku głosowania Nowa Kaledonia pozostała częścią Francji, jednocześnie na 1998 wyznaczono termin kolejnego referendum w sprawie niepodległości kraju. Gospodarka: Nowa Kaledonia jest krajem słabo rozwiniętym gospodarczo. Duże znaczenie ma wydobycie i wytop niklu, co daje 12% dochodu narodowego. Rolnictwo nastawione na uprawę kukurydzy, kawy, ziemniaków, manioku, orzechów kokosowych. Hodowla koni, bydła, drobiu i trzody chlewnej. Rozwinięte rybołówstwo i turystyka.

Nowa Zelandia - Dominium Nowej Zelandii (New Zealand) powierzchnia: 268680 km kw. stolica: Wellington miasta: Hamilton, Palmerston North, Christchurch, Dunedin; port Auckland warunki naturalne: kraj składa się z 4 głównych wysp i wielu mniejszych wysepek; ukształtowanie powierzchni górzyste terytoria zamorskie: Tokelau, wyspy Niue, Wyspy Cooka, terytoria na Antarktyce głowa państwa: królowa brytyjska Elżbieta II, reprezentowana przez gubernatora generała Catherine Tizard od 1990 szef rządu: Jim Bolger od 1990 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport baraniny, wołowiny, wełny, skór, produktów spożywczych, owoców kiwi, bydła rozpłodowego, drewna, papieru, sprzętu lotniczego waluta: dolar nowozelandzki ludność: 3397 tysięcy (1990), w tym pochodzenia europejskiego, głównie brytyjskiego, 87%, Polinezyjczycy (głównie Maorysi) 12%; roczny przyrost naturalny 1% religia: protestanci 50%, katolicy 15% dochód narodowy: 37 miliardów dolarów; 11 tysięcy dolarów na osobę

nowotwór - (guz nowotworowy), nadprodukcja komórek w pewnych organach ciała doprowadzająca do powstania opuchlizny lub guza; nowotwory (guzy) dzielą się na łagodne i złośliwe (zobacz: rak; nowotwory łagodne rozwijają się wolniej, nie atakują otaczających tkanek, nie dają przerzutów i zazwyczaj nie odradzają się po usunięciu, jednak w niektórych narządach, takich jak mózg, mogą być niebezpieczne; najczęściej występującym rodzajem nowotworu łagodnego są brodawki na skórze; w niektórych wypadkach trudno jest rozróżnić nowotwór łagodny od złośliwego

Nowy Brunszwik - prowincja we wschodniej Kanadzie nad Oceanem Atlantyckim powierzchnia: 73400 km kw. stolica: Fredericton miasta: Saint John, Moncton gospodarka: eksploatacja lasów, przemysł drzewny, papierniczy, rybołówstwo, wydobycie rud ołowiu, cynku, miedzi, ropy naftowej, gazu ziemnego ludność: 725 600 (1991); 37% posługuje się francuskim

Nowy Jork - New York, miasto w Stanach Zjednoczonych. Położone na kilku wyspach, m.in.: Manhattan, Long Island, Staten, w południowo-wschodniej części stanu Nowy Jork, przy ujściu rzeki Hudson do Oceanu Atlantyckiego. 7,3 mln mieszkańców (1990), zespół miejski 16,9 mln mieszkańców (1989). Historia Pierwszym Europejczykiem, który dotarł w okolice Nowego Jorku w 1524, był Włoch w służbie francuskiej G. Verrazano. W 1609 ujście rzeki, nazwanej później jego imieniem, badał Anglik H. Hudson. Zaczątkiem miasta była holenderska faktoria handlowa założona na wyspie Manhattan w 1614. Rozwijające się w miejscu faktorii osiedle nazwano Nowym Amsterdamem. W 1653 Holendrzy nadali osadzie, będącej już głównie portem Nowych Niderlandów, prawa miejskie. W 1664 Nowy Amsterdam przeszedł wraz z całą kolonią w ręce Brytyjczyków, którzy zmienili nazwę miasta na Nowy Jork. W okresie walki o niepodległość Stanów Zjednoczonych, w latach 1785-1790, w Nowym Jorku obradował Kongres. Tutaj także w 1789 zaprzysiężono pierwszego amerykańskiego prezydenta, G. Washingtona. W 1898 po połączeniu z nowymi dzielnicami (Brooklyn, Queens, Richmond i Bronx) powstała aglomeracja Nowego Jorku w granicach zbliżonych do współczesnych. Centrum finansowe i handlowe ! Rockefeller Plaza w Nowym Jorku Obecnie uważany za największą aglomerację świata. Wchodzi w skład zespołu miast położonych wzdłuż wybrzeża atlantyckiego od Bostonu do Waszyngtonu (tzw. megalopolis - ok. 40 mln mieszkańców i 143,7 tys. km2 powierzchni). Dzieli się na 5 głównych dzielnic: Manhattan, Brooklyn, Queens, Bronx i Richmond. Jedno z największych centrów administracyjnych (stała siedziba ONZ), finansowych i handlowych świata. W Nowym Jorku zlokalizowane są liczne przedstawicielstwa firm handlowych, rozgłośni radiowych i telewizyjnych, prasy, firm prawniczych. ! Empire State Building Rozwinięty przemysł odzieżowy, spożywczy, hutniczy, chemiczny, maszynowy, lotniczy, duży port morski. Główny ośrodek komunikacyjny Ameryki Północnej. ! Guggenheim Museum w Nowym Jorku Wielki ośrodek kulturalny kraju: liczne szkoły wyższe (m.in. Columbia University, Fordham University), słynna Metropolitan Opera. Wiele parków, z najbardziej znanym Central Park i Bronx Park (z największym ogrodem zoologicznym). W dzielnicy Manhattan zlokalizowane są liczne drapacze chmur (np. Empire State Building) oraz słynne ulice - Wall Street i Broadway. W pobliżu Manhattanu, na jednej z małych wysp - Liberty, wznosi się Statua Wolności. Zabytki: kościoły St. Paul?s Chapel i St. Mark?s-in-the Bouwerie (XVIII w.), ratusz (City Hall, XIX w.), Trinity Church (XIX w.), katedra protestancka St. John?s the Divine (XIX w.), New York Public Library. Ponadto liczne wieżowce, m.in. neogotycki Woolworth Building (początki XX w.), Rockefeller Center (1931-1947), Empire State Building, zespół gmachów ONZ (1947-1950), Lever Brothers Buildings (1950-1952), Seagram Building (1956-1958).

Nowy Sącz - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Dunajcem, w Kotlinie Sądeckiej; założone w 1292 na terenie wsi targowej Kamienica; obecnie przemysł spożywczy, skórzany, odzieżowy, drzewny; zabytki: gotyckie kościoły (XIII i XIV wiek), dom tzw. gotycki (XV/XVI wiek, później przebudowywany); ludność 81200 (1993

Nurejew Rudolf - 1938-1993. Rosyjski tancerz i choreograf; solista Baletu Kirowa, został na Zachodzie podczas występów w Paryżu w 1961; występy z Royal Ballet (Londyn), partner Margot Fonteyn; wspaniałe role w latach 60-tych i 70-tych; także role w filmie i występy w telewizji

Oberon - król elfów, według romansu francuskiego z XIII wieku - Huon of Bordeaux, nieślubny syn Juliusza Cezara; postać Oberona wprowadził Szekspir do swego dramatu Sen nocy letniej

obleńce - Charakterystyka obleńców: Mają ciało nieczłonowane, dwuboczne symetryczne Występuje u nich pierwotna jama ciała, stanowiąca szczeliny między narządami, bezpośrednio granicząca z otaczającymi tkankami. Większość to zwierzęta rozdzielnopłciowe. Nie mają układu krwionośnego i oddechowego Układ wydalniczy albo zupełnie nie występuje, albo reprezentowany jest przez zmodyfikowane gruczoły skórne, albo jest typu protonefrydialnego Układ nerwowy typu ortogonalnego związany jest z powłoką ciała, narządy zmysłów są słabo rozwinięte. W układzie pokarmowym występuje jelito tylne i otwór odbytowy. Dzielą się na nicienie i wrotki. Nicienie Zamieszkują oceany, morza, wody słodkie, gleby. Znaczna ich część to pasożyty zwierząt i roślin. Nicienie to zwierzęta o ciele wydłużonym, walcowatym, bez odnóży. Ich wielkość wynosi od milimetra do kilku metrów. Ciało pokrywa wór skórno-mięśniowy (oskórek, nabłonek i 2 warstwy mięśni). Narządy wewnętrzne mieszczą się w pierwotnej jamie ciała wypełnionej płynem. Przewód pokarmowy rozpoczyna się otworem gębowym (ma 3 wargi), a kończy odbytem. Jelito składa się z 3 odcinków (odcinek przedni i tylny z ektodermy, a środkowy z entodermy). Układ wydalniczy to kanały podłużne z otworami w pobliżu otworu gębowego, tzw. gruczoły szyjne. Układ nerwowy tworzą: pierścień okołoprzełykowy, pnie nerwowe (8), połączone spoidłami. Oddychają całą powierzchnią ciała, pasożyty beztlenowo. Przeważają formy rozdzielnopłciowe. Przedstawicielami nicieni są: Glista ludzka – osiąga wielkość 25 cm samiec i 40 cm samica (wyraźny dymorfizm płciowy). Nie posiada narządów czepnych, tylko aktywnie porusza się w jelicie żywiciela. Żywi się pokarmem wypełniającym przewód pokarmowy żywiciela. Pokarm wsysa przez opatrzony wargami otwór gębowy (wielowarstwowy naskórek nie przepuszcza pokarmu drogą osmozy). Cykl rozwojowy glisty ludzkiej Jest prosty i zachodzi bez zmiany żywiciela (200 tys. jaj w ciągu doby). Zapłodnione jaja wydalane są wraz z kałem żywiciela. Zakażenie człowieka następuje przez spożycie pokarmu zawierającego jaja pasożyta (nie umyte warzywa, owoce, zanieczyszczona woda). W przewodzie pokarmowym jajo glisty traci osłonki i wylęga się larwa. Wnika do naczyń krwionośnych jelita i wraz z prądem krwi odbywa wędrówkę po organizmie. Przechodząc przez wątrobę, serce, płuca, rośnie i przeobraża się. Z płuc dostaje się do tchawicy, krtani, jamy ustnej. Połknięta trafia ponownie do żołądka i jelita cienkiego, gdzie osiąga postać ostateczną i “osiada” na stałe (rozwój ok. 2 miesięcy). Glista prowadzi do niedrożności jelita, żółtaczki, zapalenia wsierdzia i mięśnia sercowego. Włosień kręty - żyworodny – (trychina) występuje u świni, psów, kotów, szczurów i innych ssaków. Żyje w jelicie cienkim (samiec osiąga wielkość 2-3 mm, a samica 4-5 mm). Włośnie są żyworodne – samice nie składają jaj, lecz po kopulacji rodzą w fałdach błony śluzowej ok. 1500 larw, które dostają się do naczyń krwionośnych i limfatycznych i wędrują po organizmie. Osiada w mięśniach prążkowanych, gdzie zwijają się spiralnie i otorbiają, tworząc cysty. W tym stadium mogą żyć bardzo długo i często giną wraz ze śmiercią żywiciela. Człowiek zaraża się od świń. Zwierzęta zarażają się zjadając np. padłe szczury. Po dostaniu się cyst do przewodu pokarmowego, ścianki ich rozpuszczają się, a wyswobodzone larwy przechodzą do jelita, gdzie osiągają dojrzałość. Owsik – występuje w jelicie cienkim i grubym, najczęściej u dzieci (długość 1 cm). Dojrzałe płciowo samice (zapłodnione) wypełzają z otworu odbytowego, składając w jego fałdach jednorazowo do 10 tys. jaj. Powoduje to uczucie swędzenia. Węgorek niszczyk – (ok. 350 gatunków) pasożytuje w nadziemnych częściach głównie żyta, owsa, lucerny, koniczyny, ziemniaka, cebuli. Dojrzałe węgorki żyją w tkankach łodyg i liści, gdzie składają ogromne ilości jaj. Wylęgające się larwy przebijają się na zewnątrz rośliny i spadają do gleby. Tam atakują korzenie kolejnych roślin, a z korzeni przedostają się do innych części roślin. Duże szkody powoduje mątwik burakowy, ziemniaczany. Wrotki Małe (do 3 mm) organizmy wodne. Prowadzą wolny tryb życia jako formy przydenne lub planktonowe. Ciało ich zbudowane jest z 3 części, tzw. odcinków: przedniego, głowowego, zaopatrzonego w aparat wrotny (od tego aparatu pochodzi nazwa tych zwierząt). Aparat wrotny to dwa wieńce rzęsek powodujące zawirowania wody i umożliwiające wychwytywanie pokarmu tułowiowego, zawierającego wszystkie narządy oraz tylnego – nogi. Kształt ciała jest najczęściej cylindryczny. Budowa wewnętrzna wrotków Mają dobrze rozwinięty układ pokarmowy, rozpoczynający się otworem gębowym, za którym jest gardziel zaopatrzona w gruczoły ślinowe oraz aparat żujący, służący do rozcierania pokarmu. Narządami wydalniczymi są protonefrydia. Układ nerwowy wykazuje koncentrację w części głowowej. Wrotki posiadają narządy zmysłów (niektóre gatunki mają oczy). Wrotki są osobnikami rozdzielnopłciowymi, z wyraźnym dymorfizmem płciowym. Samce są mniejsze. U niektórych w rozwoju występuje pokolenie partenogenetyczne (dzieworodne).

obóz koncentracyjny - miejsce zbiorowej kaźni ludności cywilnej, zorganizowane przez okupanta lub rząd totalitarny; pierwszy obóz koncentracyjny utworzyli Brytyjczycy w czasie II wojny burskiej w Afryce Południowej w 1899 (dla zatrzymanych afrykańskich kobiet i dzieci, z których zginęło 20 tysięcy); po objęciu urzędu kanclerza przez Hitlera w styczniu 1933 naziści stworzyli w latach 1933-45 w Niemczech i na okupowanych terenach Europy system około 5 tysięcy obozów koncentracyjnych, przeznaczonych dla przeciwników politycznych i ideologicznych; szczególnie ponurą sławę zdobyły obozy koncentracyjne założone w takich miejscowościach, jak Oświęcim, Brzezinka, Dachau, Majdanek, Sobibór i Treblinka; ogólna liczba ludzi, którzy zginęli w obozach koncentracyjnych, przekracza 6 milionów, wielu z nich przed śmiercią poddanych zostało eksperymentom medycznym

obrzęk śluzowaty - choroba spowodowana niedoczynnością tarczycy, rozwijająca się w wieku średnim (najczęściej u kobiet); do głównych objawów zalicza się: utratę energii i apetytu, nieutrzymywanie ciepłoty ciała, osłabienie czynności umysłu, obrzęki skórne; leczona przez podawanie hormonu tyroidowego

oceanarium - akwarium, w którym okazy fauny i flory morskiej żyją w warunkach podobnych do naturalnych; pierwsze oceanarium powstało w 1938 z inicjatywy przyrodnika W. Douglasa Burdena na Florydzie, w USA.

Oceania - zbiorowa nazwa wysp na środkowej i zachodniej części Pacyfiku: Australia, Nowa Zelandia, wschodnia część Nowej Gwinei; Oceania jest pod względem powierzchni najmniejszym kontynentem na Ziemi powierzchnia: 8,5 milionów km kw. (powierzchnia lądu) ludność: 26 milionów przewidywany wzrost liczby ludności do 30 milionów w 2000; roczny przyrost naturalny w latach 1980-85: 1,5%; ludność zamieszkująca Australię stanowi 65% ogólnej liczby ludności

Ochockie, Morze - część Oceanu Spokojnego, oddzielone od oceanu półwyspem Kamczatka i Sachalin, od południa Wyspami Kurylskimi; powierzchnia 937 tysięcy km kw.; żeglowne tylko w lecie, często niezdatne do żeglugi z powodu mgły

ochrona przyrody - W Polsce istnieją następujące formy ochrony przyrody: Parki narodowe – są najwyższą formą ochrony przyrody. Obejmują obszar o powierzchni powyżej 1000 ha, o szczególnych wartościach przyrodniczych, naukowych, dydaktycznych, historycznych, krajobrazowych. Aktualnie w kraju są 22 parki narodowe obejmujące powierzchnię 0,9% całego kraju. Rezerwaty przyrody – to obszary obejmujące zachowane w stanie naturalnym ekosystemy, określone gatunki, elementy przyrody nieożywionej mające istotną wartość ze względów naukowych, przyrodniczych, kulturowych, krajobrazowych. Ze względu na przedmiot ochrony, wyróżniamy rezerwaty leśne, florystyczne, krajobrazowe, faunistyczne, torfowiskowe, wodne. Obecnie w Polsce utworzono 1122 rezerwaty (dane z 1995 roku) o łącznej powierzchni 121 tys. ha. Na terenie województwa łódzkiego jest 9 rezerwatów: Polesie Konstantynowskie – rezerwat leśny częściowy. Zajmuje obszar 9,8 ha. Powstał w 1954 r. Znajduje się na terenie miasta jako część Parku Ludowego na Zdrowiu. W rezerwacie do istotnych okazów należą: dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, bluszczyk kurdybanek, olsza czarna, brzoza brodawkowata oraz bluszcz pospolity. Wiączyń – rezerwat leśny, częściowy. Powstał w 1959 r. Powierzchnia 8,29 ha przy trasie Łódź-Brzeziny. W rezerwacie są 300-letnie buki, jawory, starodrzew jodły, graby, dęby. Ciosny – rezerwat częściowy, florystyczny. Powstał w 1971 r., zajmuje powierzchnię 2,42 ha. Obejmuje wydmę porośniętą jałowcami. Zabrzeźnia – rezerwat leśny, częściowy, koło Głowna. Powstał w 1984 r. Powierzchnia jego wynosi 27,61 ha. W rezerwacie występują dąb szypułkowy, grab zwyczajny, brzoza brodawkowata, jodła, olcha. Torfowisko Rąbień – rezerwat torfowiskowy, częściowy i ścisły koło Aleksandrowa Łódzkiego. Powstał w 1988 r. Zajmuje obszar 42,12 ha. Chroni torfowisko wysokie ze zróżnicowaną roślinnością i bogatą florą. Dąbrowa Grotnicka – rezerwat leśny, częściowy. Powstał w 1990 r. Zajmuje powierzchnię 100,47 ha. Dominują na tym terenie dęby, sosna zwyczajna, brzoza brodawkowata oraz bogata flora (około 250 gatunków). Struga Dobieszkowska – rezerwat leśny, częściowy. Powstał w 1990 r. w gminie Stryków. Zajmuje powierzchnię 37,65 ha. Teren rezerwatu posiada wybitne walory krajobrazowe. Występują brzoza, jawor, wiąz, dąb. Grądy nad Moszczenicą – rezerwat częściowy, leśny. Powstał w 1994 r. koło wsi Szczawin. Zajmuje obszar 42,04 ha. Występują jodły oraz liczne gatunki zielne chronione. Las Łagiewnicki – rezerwat częściowy, leśny. Powstał w 1996 r. Zajmuje obszar 69,85 ha. Występują 100-letnie dęby, brzozy, świerk, liczne gatunki ciepłolubne. Parki krajobrazowe – to formy ochrony powstające w latach 70-tych. Obecnie w Polsce jest ponad 100 Parków Krajobrazowych. Zajmują 6,3% powierzchni kraju. Parki krajobrazowe obejmują teren, na którym przeważa krajobraz naturalny z urozmaiconą rzeźbą oraz zabytkami kultury tworzącymi harmonijną całość z przyrodą. W województwie łódzkim znajduje się jeden park krajobrazowy utworzony w 1996 r. – Park Krajobrazowy Wzniesień Łódzkich. Zajmuje obszar 10 748 ha. Obszary chronionego krajobrazu – są to tereny wartościowe pod względem przyrodniczo-krajobrazowym. Obejmują różne typy ekosystemów podlegające zagospodarowaniu. Mogą być przeznaczone na tereny rekreacyjne. Ochrona gatunkowa roślin, zwierząt. Celem tej ochrony jest zachowanie różnorodności gatunkowej i genetycznej. W 1995 r. utworzono aktualne listy gatunków roślin i zwierząt objętych ochroną. W Polsce objęto ochroną 111 gatunków roślin i 125 gatunków zwierząt. Pomniki przyrody – są cennymi tworami przyrody żywej lub nieożywionej, np. duże stare drzewa, aleje, głazy narzutowe. W Polsce jest ok. 27 tys. pomników przyrody. Pomniki oznaczone są tabliczką z godłem. Użytki ekologiczne – są pozostałością ekosystemów tworzonych dla zachowania unikatowych zasobów środowiska, np. kępy drzew, wydmy, starorzecza. Rezerwaty biosfery – chronione tereny, cenne pod względem przyrodniczo-krajobrazowym. Zaczęto je tworzyć od 1976 r. Na świecie utworzono ponad 100 rezerwatów biosfery. W Polsce rezerwatami biosfery są: Puszcza Białowieska, Babiogórski Park Narodowy, Słowiński Park Narodowy, Bieszczadzki Park Narodowy, Karkonoski Park Narodowy, Tatrzański Park Narodowy, Jezioro Łuknajny na Mazurach (ostoja ptaków).

oda - uroczysty, patetyczny utwór poetycki opiewający wybitną postać, ważne wydarzenie, wielką ideę; w starożytności ody pisali: Safona, Pindar, Horacy i Katullus

odruchy - Odruch jest podstawową jednostką fizjologiczną układu nerwowego. Jest reakcją organizmu na bodziec. Reakcja ta odbywa się według ściśle określonych praw poprzez ośrodkowy układ nerwowy. Każdy odruch związany jest z łukiem odruchowym, czyli drogą, jaką musi pokonać impuls od receptora do efektora. Najprostszy łuk odruchowy składa się z pięciu odcinków: receptora (komórki odbierającej bodziec), neuronu czuciowego (dośrodkowego), ośrodka (mózgu lub rdzenia kręgowego), neuronu ruchowego (odśrodkowego) i efektora (czyli mięśnia lub gruczołu). Odruchy dzielą się na wrodzone i nabyte. Odruchy wrodzone, czyli bezwarunkowe, są: charakterystyczne dla gatunku, w chwili urodzenia się organizmy mają gotowe łuki odruchowe, które nie zmieniają się w ciągu życia dziedziczne niezmienne, nie muszą powstawać od nowa Dotyczą czynności pokarmowych, obronnych, orientacyjnych, płciowych. Przykładem odruchu bezwarunkowego jest cofanie ręki przy oparzeniu, zamykanie powiek przy dotknięciu oka. Odruchy nabyte, tzw. warunkowe: powstają na podstawie odruchów warunkowych są charakterystyczne dla osobnika jako wynik nabytych doświadczeń, tworzą nowe połączenia między nerwami – nowe łuki odruchowe nie są dziedziczone są zmienne, mogą ulegać wzmocnieniu lub wygasaniu Przykładem tych odruchów jest nasze zachowanie, wychowanie, zdobywanie wiedzy. Odruchy warunkowe nazywane są pawłowskimi od nazwiska J. P. Pawłowa, który w 1895 r. wprowadził nazwę odruchu warunkowego oraz eksperymentalnie badał odruchy warunkowe na bazie bezwarunkowych. Z odruchami związane są zachowania: nawykowe – jest to wyuczony sposób zachowania, powstający w procesie wielokrotnego powtarzania danej czynności instynktowne – to dziedziczna umiejętność wykonywania pewnych czynności wspólnych dla całego gatunku, ważnych dla przetrwania gatunku i osobnika. Instynkt jest zespołem cech odziedziczonych po rodzicach w formie gotowych do działania bodźców, odznaczających się pewnym automatyzmem, tzn. jeśli zostanie pobudzony przez czynnik środowiskowy, wykazuje niezmienną kolejność wykonywania określonych funkcji Na podstawie siły reakcji (odruchu) ustalone są różne typy temperamentów człowieka (wg Hipokratesa): sangwinik – jest opanowany z dużą siłą reakcji. choleryk – charakteryzuje się gwałtowną, szybką i dużą siłą reakcji. flegmatyk – jest powolnym, zdecydowanym osobnikiem z wyraźnymi reakcjami. melancholik – charakteryzuje się słabością reakcji i uczuć.

oddychanie - jest procesem wymiany gazowej między organizmem a otaczającym go środowiskiem. Wymiana gazowa zapewnia dopływ tlenu do tkanek oraz stałe usuwanie dwutlenku węgla na zewnątrz. Większość roślin, zwierząt i człowiek w procesie oddychania, nazywanym wewnątrzkomórkowym, czerpią niezbędną do życia, powstającą w procesie utleniania substancji organicznych energię. Środowiskiem, z którego zwierzęta i rośliny pobierają tlen jest powietrze lub woda. Ilość tlenu w powietrzu jest na stałym poziomie i wynosi 21%, natomiast w wodzie jest wielokrotnie mniejsza i zależy od temperatury wody (w zimnej jest go więcej) oraz obecności organizmów. Przystosowanie do wymiany gazowej roślin i zwierząt U prostych ewolucyjnie organizmów roślinnych (plechowce) oraz zwierzęcych (gąbki, jamochłony, płazińce, obleńce, pierścienice) wymiana gazowa pomiędzy komórkami organizmu i środowiskiem zachodzi poprzez pokrycie ciała. Ten rodzaj wymiany gazowej jest szczególnie ułatwiony u zwierząt żyjących w środowisku wodnym. Jednak tempo przemiany materii u organizmów pozbawionych narządów wymiany gazowej jest stosunkowo niewielkie. Narządy służące do wymiany gazowej, umożliwiające zwiększenie tempa przemiany materii występują u roślin organowych oraz zwierząt trójwarstwowych z dobrze rozwiniętymi powłokami ciała. Wymiana gazowa u roślin. Odbywa się przez aparaty szparkowe występujące w liściu oraz przetchlinki znajdujące się w zdrewniałych pędach. Mechanizm otwierania i zamykania aparatów szparkowych jest związany z procesem fotosyntezy oraz zmianą turgoru komórek szparkowych (w ciągu dnia wzrasta stężenie wewnątrz komórek, następuje wzrost turgoru oraz otwieranie aparatów; w nocy aparaty są zamykane). Wymiana gazowa u zwierząt. W świecie zwierząt powstały różne narządy służące do wymiany gazowej w zależności od środowiska życia. W środowisku wodnym zwierzętom do wymiany gazowej służą skrzela, które są narządem bardzo delikatnym i najczęściej ukrytym w specjalnych zagłębieniach wewnątrz ciała. Dodatkowo bywają okryte np. płaszczem (u mięczaków), chitynowym pancerzem (u skorupiaków) lub pokrywami skrzelowymi (u ryb). U tych organizmów występuje jednokierunkowy przepływ wody obmywającej skrzela w celu wymiany gazowej. Ten przepływ umożliwiają ruchy mięśni. U zwierząt żyjących w środowisku lądowym, powstało szereg narządów oddechowych. Są to: tchawki – spotykane u owadów, wijów i niektórych pajęczaków. Rozpoczynają się przetchlinkami (wąskie otwory na zewnątrz organizmu), od których odchodzą pęki rurek tworzących coraz to drobniejsze odgałęzienia, docierające do wszystkich narządów płucotchawki – występują u pajęczaków. Rozpoczynają się przetchlinkami, które przechodzą w komory, wewnątrz których są liczne blaszki, w których krąży krew. Wymiana gazowa odbywa się na zasadzie dyfuzji (samorzutnym przenikaniu cząstek jednej substancji do układu cząsteczek drugiej substancji). płuca – występują u nielicznych ryb, płazów, gadów, ptaków i ssaków. Mają budowę workowatą, są rozciągliwe, cienkościenne. Początkowo są gładkościennymi workami, które w toku ewolucji ulegają sfałdowaniu, tworząc formy gąbczaste o dużej powierzchni oddechowej. Najlepiej rozwinięte płuca mają ssaki. Posiadają płuca pęcherzykowe, które są jednoczęściowe lub podzielone na płaty. U ptaków budowa płuc i mechanizm wymiany gazowej różni się w porównaniu z innymi kręgowcami. Płuca ptaków są małe, sztywne i prawie nierozciągliwe. Wymiana gazowa odbywa się w cienkościennych rurkowatych przewodach, nazywanych powietrznymi, przechodzącymi przez płuca oraz dochodzącymi do worków powietrznych. Worki powietrzne uczestniczą w mechanizmie podwójnego oddychania ptaków. U zwierząt funkcję dodatkowych narządów umożliwiających wymianę gazową pełnią: skóra pęcherz pławny (np. ryby dwudyszne) błona śluzowa jamy ustnej uchyłki kloaki (np. żółwie).

odpady - Odpadem nazywamy zużyty przedmiot lub substancję powstałą w wyniku bytowania człowieka. Odpady ze względu na pochodzenie możemy podzielić na: przemysłowe i komunalne. W Polsce ilość wytwarzanych odpadów wzrasta. Pojawia się problem ich gromadzenia. Składowiska odpadów zajmują coraz większą przestrzeń naszego kraju (obecnie ok. 2600 ha). Istniejące wysypiska negatywnie wpływają na środowisko, ponieważ: nie posiadają zabezpieczonego podłoża, przepuszczają szkodliwe substancje w głąb gleby i do wód gruntowych, zanieczyszczają atmosferę, dewastują krajobraz, są zagrożeniem sanitarno-epidemiologicznym. Zmniejszenie szkodliwości odpadów jest możliwe poprzez: tworzenie z odpadów surowców (tzw. utylizacja), zabezpieczenie wysypisk (wyłożenie dna wysypiska folią, kanalizacja, odgazowanie), tworzenie bezpiecznych spalarni, segregowanie odpadów umożliwiające kompostowanie ich, mechaniczne ugniatanie odpadów, zmniejszające ich ogólną objętość.

odra - ostra choroba wirusowa, przenoszona drogą powietrzną; symptomy: gorączka, katar, charakterystyczne plamki w ustach i czerwona wysypka pojawiająca się po około dwutygodniowym okresie inkubacji; środkiem zapobiegawczym jest szczepienie

Odyseusz - główny bohater Odysei Homera, wymieniany również w Iliadzie jako jeden z przywódców sił greckich podczas oblężenia Troi; odważny, wspaniałomyślny, uważany za władcę Itaki

odżywianie - Jest procesem polegającym na pobieraniu przez organizm substancji potrzebnych do wzrostu, rozwoju i utrzymania funkcji życiowych. Odżywianie może być samożywne lub cudzożywne. Autotrofizm nazywany jest samożywnością. Jest sposobem odżywiania się organizmów, polegającym na syntezie związków organicznych z prostych związków nieorganicznych z wykorzystaniem energii świetlnej lub chemicznej. Heterotrofizm jest procesem polegającym na pobieraniu substancji organicznej z zewnątrz przez organizmy cudzożywne tworzące grupę konsumentów. Do organizmów cudzożywnych zaliczamy: większość bakterii, grzyby, nieliczne rośliny, wszystkie zwierzęta. Organizmy cudzożywne potrzebują organicznych związków węgla i azotu. Cudzożywność występuje pod różnymi postaciami, wywołując rozmaite przystosowania u poszczególnych organizmów pozwalając zdobyć pokarm. Zdobywanie pokarmu nazywamy odżywianiem, czyli pobieraniem przez organizm substancji potrzebnych do wzrostu, rozwoju i utrzymania funkcji życiowych. Organizmy cudzożywne mają wiele sposobów zdobywania pokarmu. Istnieją organizmy nazywane: saprobiontami, drapieżnikami, roślinożercami, pasożytami, glebożercami, mułożercami, płynożercami. Układ pokarmowy człowieka służy do pobierania pokarmu, trawienia go (czyli rozkładu związków złożonych na proste, przyswajalne przez organizm) oraz wchłanianie do wnętrza komórek. Wchłonięty pokarm jest materiałem budulcowym, energetycznym, zapasowym, regeneracyjnym, umożliwiającym przebieg reakcji biochemicznych w komórkach.

offset - najbardziej popularna technika druku płaskiego, zwykle wielobarwnego, polegająca na przekopiowaniu obrazu lub tekstu na blachę pokrytą emulsją światłoczułą, a następnie przenoszeniu tego obrazu za pomocą cylindra gumowego, pokrytego farbą drukarską, na papier.

Ogrójec - (Getsemani) gaj oliwny, w którym według Nowego Testamentu Judasz Iszkariota zdradził Jezusa; miejsce modłów Jezusa przed ukrzyżowaniem; Ogrójec znajduje się na Górze Oliwnej na wschód od Jerozolimy; po podziale miasta między Izrael a Jordanię w 1948 znalazł się na terytorium Jordanii

Okinawa - wyspa japońska na zachodnim Pacyfiku, największa w archipelagu Riukiu powierzchnia: 2250 km kw. stolica: Naha ludność: 3146 tysięcy (1990)

Oklahoma - stan w południowo-środkowej części USA powierzchnia: 181100 km kw. stolica: Oklahoma City miasta: Tulsa, Lawton, Norman, Enid gospodarka: uprawa zbóż, orzeszków ziemnych, bawełny, hodowla trzody chlewnej, wydobycie ropy naftowej, gazu ziemnego, helu, przemysł maszynowy i metalowy ludność: 3146 tysięcy (1990) sławni ludzie: John Berryman, Ralph Ellison, Woody Guthrie, Mickey Mantle, Will Rogers, Jim Thorpe

oko - budowa.Oko jest narządem wzroku. Gałka oczna umieszczona jest w oczodole (z wyjątkiem przedniej części). Oczodół jest wysłany grubą podściółką zabezpieczającą gałkę oczną przed wstrząsami. Z przodu gałka chroniona jest powiekami, które odruchowo zamykają się przy podrażnieniu powierzchni oka. Od wewnętrznej strony pod powiekami znajduje się delikatna błona, tzw. spojówka, która przechodzi na powierzchnię gałki ocznej, tworząc worek spojówkowy. W worku tym znajduje się zawsze pewna ilość wydzieliny gruczołu łzowego położonego w części skroniowej pod górną powieką. Łzy zabezpieczają gałkę oczną przed wyschnięciem oraz zakażeniem bakteryjnym. Gałkę oczną tworzą następujące elementy: Twardówka – nazywana białkówką, tworzy zewnętrzną warstwę gałki ocznej. Jest mocną, łącznotkankową osłoną ochraniającą wnętrze oka i utrzymującą jego kulisty kształt. Rogówka – jest przednią częścią (z przodu gałki) twardówki. Jest przezroczysta, przez nią przechodzą promienie świetlne. Tęczówka – jest mięśniowym pierścieniem (tworzą ją dwa układy włókien mięśniowych). Mięśnie, kurcząc się i rozkurczając, regulują wielkość źrenicy (czarnej plamki, która jest otworem wpuszczającym światło do wnętrza oka). Tęczówka w zależności od ilości i rodzaju barwnika może mieć barwę: niebieską, zieloną, brązową, szarą. Soczewka – jest przezroczysta, elastyczna. Załamuje promienie świetlne przez nią przechodzące tak, aby obraz powstał na siatkówce. Soczewka dzieli wnętrze gałki ocznej na dwie części: komorę przednią, znajdującą się między rogówką a soczewką, którą wypełnia ciecz wodnista oka oraz komorę tylną występującą między soczewką a siatkówką, która wypełnia lepki, galaretowaty płyn nazywany ciałem szklistym. Soczewka przymocowana jest przy pomocy włókien wieszadłowych oraz ciałka rzęskowego, które umożliwiają zmianę kształtu soczewki oraz akomodację (zdolność widzenia z różnych odległości z dobrą ostrością). Naczyniówka – jest warstwą komórek wypełnionych czarnym barwnikiem, który pochłania nadmiar światła i zapobiega wewnętrznym odbiciom. Naczyniówka ma liczne naczynia krwionośne, których funkcją jest odżywianie siatkówki. Siatkówka – jest warstwą zawierającą receptory wzrokowe, przystosowane do odbierania bodźców świetlnych i zamieniania ich na impulsy nerwowe. Siatkówkę tworzą: komórki barwnikowe ułożone odśrodkowo (obwodowo), komórki wzrokowe oraz ułożone na zewnątrz komórki nerwowe. Wśród komórek wzrokowych wyróżniamy czopki i pręciki, zaopatrzone w dwie wypustki (jedna dochodzi do komórki barwnikowej, a druga skierowana jest do wnętrza gałki ocznej, gdzie łączy się z wypustkami neuronu drugiego rzędu, a te dochodzą do neuronów trzeciego rzędu, tworząc nerw wzrokowy). Czopki – to tzw. komórki wzrokowe. W siatkówce u człowieka jest ich ok. 6 milionów. Odbierają barwne bodźce świetlne. Najwięcej jest czopków w tzw. osi oka w okolicy plamki żółtej (miejsce najlepszej widoczności). Pręciki – jest ich ok. 125 milionów. Reagują na światło o znacznie mniejszym natężeniu niż potrzeba do pobudzenia czopków. Umożliwiają widzenie w kolorze białym, czarnym, szarym. Pręciki zajmują obwodowe części siatkówki. Na siatkówce znajduje się miejsce pozbawione receptorów, nazywane plamką ślepą, nie powstaje w tym miejscu obraz. Jest to miejsce “wyjścia” nerwu wzrokowego z gałki ocznej. Obraz powstający na siatkówce jest pomniejszony, odwrócony. Proces widzenia – chemizm widzenia Każdy pręcik zawiera barwnik wrażliwy na światło, zwany rodopsyną, zbudowany z opsyny i części barwnikowej retinenu (aldehyd witaminy A). Energia świetlna powoduje przekształcenie (izomeryzację) rodopsyny (zawierającej cis-retinen) w lumirodopsynę (nietrwały związek zawierający trans-retinen), który przekształca się w metarodopsynę, a następnie rozpada na wolny retinen i opsynę. Odbiór bodźców wzrokowych jest możliwy, gdy padające promienie świetlne napotkają rodopsynę, powodując jej izomeryzację z cis na trans. Dalsze pobudzenie pręcików odbędzie się po procesie resyntezy, w której trans-retinen musi ulec przekształceniu w formę cis. Ta forma połączy się z opsyną, tworząc rodopsynę warunkującą proces widzenia. Mechanizm widzenia barw (wg Yuonga) W siatkówce występują trzy typy czopków wrażliwych na trzy podstawowe barwy: czerwień, zieleń, fiolet. Poszczególne typy czopków zawierają odpowiednie związki fotochemiczne, które podrażnione bodźcami odpowiedniej barwy (długości) światła ulegają rozkładowi i wywołują właściwe bodźce. Są one przeniesione włóknami nerwowymi w formie impulsu nerwowego do ośrodków w korze mózgowej, gdzie kształtuje się odpowiednie wrażenie barwne. Przy podrażnieniu np. wszystkich trzech typów czopków powstaje barwa biała, jednakowej ilości czopków czerwonych, zielonych oraz niewielkiej ilości fioletowych powstaje barwa żółta czopków fioletowych i zielonych powstaje barwa niebieska itd. Wady wzroku Przyczyną wad wzroku jest zły kształt gałki ocznej lub niezdolność akomodacji soczewki. Krótkowzroczność. Powstaje w wyniku wydłużenia gałki ocznej. Promienie świetlne skupiają się przed siatkówką tworząc nieostry obraz na siatkówce. Można zastosować okulary z wklęsłymi soczewkami (minusowe). Dalekowzroczność. Powstaje w wyniku skrócenia gałki ocznej. Promienie skupiają się za siatkówką. Można stosować okulary z wypukłą soczewką (plusy). Astygmatyzm. Powstaje przy nierównej krzywiźnie rogówki lub soczewki. Część promieni skupia się na siatkówce reszta przed lub za. Można stosować okulary z soczewkami cylindrycznymi.

okresowy układ pierwiastków - tabela pierwiastków chemicznych, stworzona przez rosyjskiego uczonego Dmitrija Mendelejewa, który uszeregował pierwiastki według ich mas atomowych (obecnie jako kryterium szeregowania pierwiastków przyjmuje się liczbę atomową, a nie masę atomową pierwiastków

okrężnica - w anatomii, część jelita grubego między kątnicą a prostnicą, w której następuje absorpcja wody i soli mineralnych ze strawionego pokarmu, a jego resztki formowane są w kał

okrytonasienne - Nazywane są również okrytozalążkowymi. To rośliny o dużej różnorodności morfologicznej: są formy drzewiaste, krzewiaste, zielne. Wykazują ogromne bogactwo kwiatów z okwiatem, które zazwyczaj tworzą kwiatostany. Kwiaty są wiatro-, owado- lub wodopylne. Wytwarzają owoce jako ochronę nasion. W procesie płciowym występuje podwójne zapłodnienie. Rośliny te wytwarzają wyspecjalizowane organy pełniące określone funkcje: Budowa anatomiczna korzenia: Od zewnątrz – tkanka okrywająca, tzw. ryzoderma. Wnętrze podzielone na dwie części: korę pierwotną oraz walec osiowy, utworzone z komórek miękiszowych. Między korą a walcem znajduje się śródskórnia (od strony zewnętrznej), utworzona z komórek o zdrewniałych ścianach, między tymi komórkami obecne są tzw. komórki przepustowe. Pod śródskórnią znajduje się okolnica (perycykl) – warstwa dająca początek korzeniom bocznym. Wewnątrz walca znajdują się tkanki przewodzące wodę z solami – naczynia oraz przewodzące pokarm sita. Tkanki przewodzące ułożone są naprzemiennie obok siebie. Łodyga – jest osią pędu. Pełni następujące funkcje: utrzymuje liście, kwiaty, owoce, uczestniczy w fotosyntezie, magazynuje wodę, pełni funkcję spichrzową, przewodzi wodę z solami mineralnymi (z dołu do góry) oraz związki asymilacyjne (z góry na dół) Liść – jest organem wegetatywnym wytwarzanym przez łodygę. Jego funkcją jest: asymilacja CO2 w procesie fotosyntezy, transpiracja oraz wymiana gazowa. Liść jest organem płaskim o dużej powierzchni. Wykazuje się olbrzymią plastycznością, posiadającą zdolności przystosowywania się do różnych warunków środowiska oraz potrzeb rośliny. Wyróżniamy następujące rodzaje liści: tzw. właściwe, fotosyntetyzujące, przykwiatowe – pod okwiatem, liścienie – pierwsze liście (jeden lub dwa), pojawiające się podczas kiełkowania nasion, ochronne, łuskowate – otaczają pęki oraz pędy podziemne. Kwiaty – organ generatywny służący do rozmnażania. Może być obupłciowy lub jednopłciowy. Okółkowo osadzone są na szypułce poszczególne części kwiatu. Kwiat tworzy okwiat, zawierający koronę i działki kielicha (u dwuliściennych) oraz słupki (narząd żeński) i pręciki (narząd męski). Słupek zawiera: znamię słupka, szyjkę, zalążnie z zalążkiem. Pręcik zawiera: główkę pręcika, nitkę pręcika. Wyróżniamy kwiaty: promieniste, grzbieciste. U okrytonasiennych kwiaty często występują w charakterystycznych grupach, nazywanych kwiatostanami. Kwiatostany dzielimy na dwie grupy: groniaste i wierzchotkowate. W miarę dojrzewania kwiatu powstają gamety męskie i żeńskie. Tworzenie gamet męskich – rozpoczyna się w główce pręcika, która zawiera dwa pylniki zaopatrzone w dwa worki pyłkowe. Wewnątrz worków pyłkowych po podziale mejotycznym powstają ziarna pyłku. Dojrzałe ziarno pyłku jest gametofitem męskim składającym się z dwóch komórek (generatywnej i wegetatywnej). Tworzenie gamet żeńskich – odbywa się w zalążku, który jest zamknięty w słupku. Wewnątrz zalążka znajduje się ośrodek, w którym jedna komórka dzieli się mejotycznie, tworząc 4 haploidalne makrospory. Trzy degenerują, jedna rozwija się, tworząc woreczek zalążkowy będący przedroślem żeńskim. Jądro woreczka dzieli się 3-krotnie, tworząc 8 jąder potomnych, które układają się w charakterystyczny sposób na terenie woreczka zalążkowego. Ułożenie jąder w woreczku zalążkowym: 3 otaczają się cytoplazmą, tworząc aparat jądrowy z komórką rozrodczą (gametą) oraz synergidami, trzy kolejne jądra na przeciwnym końcu woreczka zalążkowego tworzą antypody, dwa pozostałe układają się w części środkowej woreczka, tworząc wtórne jądro woreczka zalążkowego. Podział roślin okrytonasiennych Rośliny okrytonasienne dzielimy na dwie klasy systematyczne: dwuliścienne i jednoliścienne.

oksytocyna - hormon stymulujący macicę w późnym okresie ciąży do rozpoczęcia porodu; po porodzie powoduje kurczenie się mięśni gładkich macicy, zmniejszając krwawienie w miejscu przyczepu łożyska

oligarchia - (z greckiego: - władza niewielu), forma rządów polegająca na sprawowaniu władzy przez niewielką grupę ludzi, najczęściej spośród arystokracji rodowej lub majątkowej; także państwo o takim ustroju; oligarchia uznana za najlepszą formę sprawowania władzy przez Arystotelesa

Olimp - najwyższy masyw górski w Grecji; jednym ze szczytów jest Olimp (w północnej Tesalii), wysokość 2918 m; według starożytnych Greków siedziba bogów.

olimpijskie igrzyska - zawody sportowe początkowo rozgrywane w starożytnej Grecji, w Olimpii, co 4 lata; w tym czasie ustawały wszelkie wojny i spory - obowiązywał ,,święty'' pokój; pierwsze igrzyska olimpijskie zanotowane przez Greków odbyły się w 776 p.n.e.; zostały zakazane w 394 n.e.; współczesne igrzyska olimpijskie odbywają się od roku 1896, również co 4 lata; w 1924 wprowadzono osobny program igrzysk zimowych; od 1994 zimowe i letnie igrzyska olimpijskie będą się odbywać naprzemiennie co 2 lata.

Oliwna Góra - blok wapienny o trzech szczytach na wschód od Jerozolimy, związany z tradycją chrześcijańską; dawna kaplica (obecnie meczet) uważana jest za miejsce wniebowstąpienia Jezusa; u stóp wzgórza znajduje się ogród Getsemani.

Olsztyn - miasto w Polsce na Pojezierzu Olsztyńskim; prawa miejskie 1353; od 1440 członek Związku Pruskiego; w latach 1466-1772 należał do Polski; w latach 1516-19 i 1520-21 administratorem dóbr kapituły był Mikołaj Kopernik; w XIX i XX wieku mimo germanizacji ośrodek polskości na Warmii; w 1945 powrócił do Polski; liczne zabytki, m.in. gotycka katedra z XV wieku, gotycki zamek kapituły warmińskiej (2 połowa XIV wieku), fragment murów miejskich z XIV wieku; ludność 166200 (1993

Oman - Sułtanat Omanu (Saltanat Uman) powierzchnia: 272 tysięcy km kw. stolica: Maskat miasta: Matrah, Nizwa warunki naturalne: wysoki płaskowyż otoczony od północy i południa górami; żyzny pas nadbrzeżny głowa państwa i szef rządu: Kabus ibn Said od 1970 system polityczny: monarchia absolutna gospodarka: wydobycie ropy naftowej, eksport daktyli, wyrobów ze srebra, miedzi waluta: rial omański ludność: 1305 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3% język: arabski (urzędowy), angielski, urdu, inne dialekty hinduskie religia: islam, hinduizm dochód narodowy: 7,5 miliardów dolarów (1987); 5070 dolarów na osobę (1988)

Omsk - miasto w Rosji, duży port nad Irtyszem; duży ośrodek przemysłowy Syberii (rafineria ropy naftowej,

O'Neill - Eugene, (Gladstone) 1888-1953. Dramatopisarz amerykański, twórca nowoczesnego dramatu amerykańskiego; łączył symbolizm, naturalizm i ekspresjonizm; autor m.in. dramatów: Pożądanie w cieniu wiązów (1924), Żałoba przystoi Elektrze (1931) i pośmiertnie opublikowanego dramatu z elementami autobiograficznymi Zmierzch długiego dnia (1954, napisany w 1940); Nagroda Nobla w 1936

Ontario - najmniejsze i najbardziej na wschód wysunięte jezioro z grupy Wielkich Jezior, leżące na granicy USA i Kanady; powierzchnia 19 500 km kw.; połączone z jeziorem Erie kanałem Welland i Trent; z Ontario wypływa Rzeka Św. Wawrzyńca; główny port Toronto. ^ Ontario *** prowincja w środkowej Kanadzie powierzchnia: 1069 tysięcy km kw. stolica: Toronto miasta: Hamilton, Ottawa (stolica federalna), London, Windsor, Kitchener, St Catharines, Oshawa, Thunder Bay, Sudbury gospodarka: wydobycie rud miedzi, niklu, uranu, złota; przemysł drzewny, samochodowy, papierniczy, chemiczny; rolnictwo, sadownictwo, hodowla bydła ludność: 9114 tysięcy (1986)

operetka - sceniczny utwór muzyczny o charakterze rozrywkowym, w którym partie śpiewane i instrumentalne przeplatane są układami tanecznymi i scenami mówionymi; pierwowzorami były: francuski wodewil i włoska opera komiczna (buffa); prawdziwa operetka narodziła się w połowie XIX wieku;

opium - narkotyk otrzymywany z wyciągu niedojrzałych makówek maku lekarskiego, Papaver somniferum, rosnącego w południowo-zachodniej Azji; opium zawiera około 25 alkaloidów, w tym morfinę - jedną z najsilniejszych naturalnych substancji przeciwbólowych, oraz kodeinę - słabszy środek przeciwbólowy; częste stosowanie preparatów opiumowych może prowadzić do uzależnieni

opłucnej zapalenie - zapalenie cienkiej błony okrywającej płuca i wyścielającej wnętrze klatki piersiowej; zapalenie opłucnej jest w większości wypadków spowodowane infekcją bakteryjną lub wirusową; powoduje bóle przy oddychaniu; leczone antybiotykami.

Opole - miasto w Polsce nad Odrą; w XII wieku stolica księstwa Piastów; prawa miejskie 1217, ponownie 1327; po podziale Górnego Śląska w 1922 po stronie niemieckiej; w XIX i XX wieku silny ośrodek polskości; liczne zabytki, m.in. katedra (1 połowa XV wieku), klasztor franciszkanów (założony przed 1287) i dominikanów (założony przed 1295), gotycko-renesansowe kolegium jezuitów; ludność 130 tysięcy (1993)

opryszczka - jedna z wielu chorób zakaźnych wywoływanych wirusami z grupy opryszczkowych; Herpes simplex I powoduje występowanie drobnych, grupujących się zapalnych pęcherzyków wypełnionych płynem surowiczym w czasie przeziębienia; Herpes simplex II wywołuje opryszczkę genitaliów, wysoce zakaźną chorobę przenoszoną drogą płciową; Herpes zoster wywołuje półpasiec; inny wirus z grupy herpes powoduje ospę wietrzną.

opuncja - kaktus z rodzaju Opuntia pochodzący z Ameryki Środkowej i Południowej (głównie z Chile i Meksyku), występujący również w Europie Południowej, Afryce Północnej i Australii; Opuntia vulgaris jest niska, ma płaskie owalne złączenia z łodygą, jasnożółte kwiaty i kolczaste owalne owoce

Opus Dei - (z łacińskiego - Dzieło Boże), jeden z najbardziej wpływowych katolickich instytutów świeckich; organizacja skupiająca duchownych i katolików świeckich obojga płci, mająca na celu szerzenie ideałów doskonałości chrześcijańskiej; założony w Madrycie w 1928, jest organizacją o zasięgu międzynarodowym

oratorianie - (filipini), członkowie świeckiego stowarzyszenia religijnego rzymskokatolickiego, którego członkowie (duchowni i świeccy) prowadzą wspólne życie bez konieczności składania ślubów zakonnych; zajmują się wychowaniem młodzieży (Kongregacja Oratorian św. Filipa Nereusza, założone w Rzymie, w 1575

oratorium - w muzyce, utwór wokalno-instrumentalny na głosy solowe, chór i orkiestrę o tematyce przeważnie religijnej; pierwszym oratorium było Laudi spirituali wykonane przez Kongregację Oratorian św. Filipa Nereusza, w Rzymie w XVI wieku; szczyt doskonałości forma oratorium osiągnęła w utworach takich jak: Oratorium na Boże Narodzenie J.S. Bacha i Mesjasz Haandela

Orbison - Roy, 1936-1988. Amerykański piosenkarz i autor tekstów, specjalizujący się w powolnych, dramatycznych balladach, jak np. Only the Lonely (1960) czy Running Scared (1961); jego największym przebojem stała się rytmiczna piosenka Oh, Pretty Woman (1964)

Order Podwiązki - order brytyjskiego rycerstwa, ustanowiony około 1347 przez Edwarda III; jego charakterystycznym symbolem jest podwiązka z ciemnoniebieskiego aksamitu; motto orderu, zapisane złotymi literami na podwiązce, brzmi: Honi soit qui mal y pense (,,Niechaj się wstydzi, kto źle o tym myśli''

Oregon - stan w północno-zachodniej części USA, nad Oceanem Spokojnym powierzchnia: 251500 km kw. stolica: Salem miasta: Portland, Eugene ludność: 2848 tysięcy (1990) gospodarka: uprawa pszenicy, warzyw, drzew owocowych, przemysł drzewny i celulozowo-papierniczy, maszynowy, spożywczy, elektroniczny

Orestes - w mitologii greckiej, syn Agamemnona i Klitajmestry; zabił swoją matkę, mszcząc w ten sposób śmierć ojca z rąk kochanka matki; ścigany przez erynie; liczne wersje mitu

Organizacja Wyzwolenia Palestyny - (OWP), organizacja założona w 1964 na rzecz stworzenia niepodległej Palestyny; do OWP należy kilka ugrupowań, z których głównym jest al-Fatah (Ruch Wyzwolenia Narodowego Palestyny) pod dowództwem Jasira Arafata, prezydenta OWP od 1969; OWP przejawia inicjatywy dyplomatyczne, działa również jako armia partyzancka

Orinoko - rzeka w północnej części Ameryki Południowej, płynąca około 2400 km przez Wenezuelę i tworząca na długości 200 km granicę z Kolumbią; główne dopływy: Guaviare, Meta, Apure, Ventuari, Caura i Caroni; żeglowna dla dużych statków na długości 1125 km od ujścia do Atlantyku; w górnej części rzeki przeszkodą są liczne progi.

Orkady - grupa wysp brytyjskich u północno-wschodnich wybrzeży Szkocji powierzchnia: 970 km kw. miasta: Kirkwall (ośrodek administracyjny) na wyspie Mainland (Pomona) gospodarka: rybołówstwo, rolnictwo, energia wiatrowa (Burgar Hill posiada jeden z najbardziej efektywnych generatorów na świecie, napędzanych wiatrem: turbina o mocy 300 kW, łopatki o średnicy 60 m; pokrywa zapotrzebowanie wyspy na energię w 20%) ludność: 19400 (1989) sławni ludzie: Edwin Muir, John Rae

ortodoncja - dział stomatologii zajmujący się rozpoznawaniem i leczeniem wad zgryzu.

Orzeszkowa Eliza - 1841-1910. Pisarka polska, publicystka, działaczka oświatowa; popularyzatorka myśli pozytywistycznej; autorka nowel i powieści społeczno-obyczajowych: Marta (1873), Meir Ezofowicz (1878), Dziurdziowie (1885), Cham (1888), Nad Niemnem (1888

Osaka - uprzemysłowione miasto portowe (przemysł hutniczy, stoczniowy, chemiczny, tekstylny) na wyspie Honsiu; ludność 2535 tysięcy (1989); najstarsze miasto Japonii; między IV a VIII wiekiem siedziba cesarzy japońskich

Oscar - doroczna nagroda filmowa przyznawana w wielu kategoriach od 1927 przez American Academy of Motion Picture Arts and Sciences (założona przez Louisa B. Mayera z Metro-Goldwyn-Mayer); pozłacana statuetka wręczana jako nagroda jest nazywana Oscarem od 1931.

Oslo - stolica Norwegii; ludność: 461600 (1991); pierwsza osada została założona przez Haralda III; po pożarze w 1624 odbudowana przez Chrystiana IV i przemianowana jako Christiania (1624-1924); obecnie ośrodek administracyjny okręgu Akershus; główny ośrodek przemysłowy, handlowy i port morski kraju, także ośrodek kulturalny i naukowy

osmoza - samorzutne, jednokierunkowe przenikanie rozpuszczalnika przez półprzepuszczalną błonę z roztworu o mniejszym stężeniu (lub czystego rozpuszczalnika) do roztworu o stężeniu większym; ważna rola w procesach biologicznych.

ospa wietrzna - często występująca choroba wywoływana przez wirus z grupy opryszczek przenoszony w powietrzu; atakuje głównie dzieci do dziesiątego roku życia; okres wylęgania choroby wynosi od dwóch do trzech tygodni; jednorazowe przejście ospy wietrznej zazwyczaj uodparnia na nią na resztę życia

osteoporoza - (zrzeszotnienie kości), schorzenie będące przewlekłym odwapnieniem kości na skutek zmniejszenia masy kostnej spowodowanego zaburzeniami przemiany białkowej i zanikiem elementów komórkowych kości; powoduje łamliwość kości; najczęściej występuje u osób starszych, zwłaszcza u kobiet; leczenie preparatami wapnia.

ostracyzm - (sąd skorupkowy), w starożytnej Grecji głosowanie za pomocą glinianych skorupek (z greckiego - ostrakon, skorupka) z wypisanym imieniem i nazwiskiem obywatela, którego należało wydalić z kraju jako niebezpiecznego dla demokracji; często był to zabieg polityczny, mający na celu usunięcie niepopularnych polityków, którym groziło wygnanie na 10 lat

Ostrawa - miasto na Słowacji, ośrodek administracyjny regionu północnomorawskiego nad Odrą, na północny-wschód od Brna, w pobliżu granicy polskiej; ludność 327600 (1991); wydobycie węgla kamiennego, przemysł chemiczny, maszynowy, hutnictwo żelaza

oświecenie - europejski ruch intelektualny, który osiągnął swój szczyt w XVIII wieku; myśliciele oświecenia wierzyli w postęp społeczny i w wyzwalające możliwości wiedzy racjonalnej i naukowej; często przyjmowali postawy krytyczne wobec istniejącej sytuacji społecznej; byli przeciwnikami religii, którą postrzegali jako sposób trzymania umysłu ludzkiego w uległości za pomocą przesądów

Oświęcim - miasto w Polsce, nad Wisłą; prawa miejskie w XIII wieku; od 1317 stolica księstwa oświęcimskiego; ważny ośrodek handlu z Czechami i ze Śląskiem; początek XX wieku rozwój rzemiosła, zaczątki przemysłu chemicznego i metalowego; w 1940-45 na przedmieściu największy hitlerowski obóz koncentracyjny (z niemieckiego - Auschwitz-Birkenau); zabytki, m.in. gotycki kościół parafialny (XV wiek), kaplica gotycka św. Jacka w dawnym kapitularzu klasztoru dominikanów, ruiny gotyckiego zamku książąt oświęcimskich (2 połowa XIII wieku); obecnie zakłady chemiczne, przemysł maszynowy, hutniczy, spożywczy; ludność 44800 (1993

Ottawa - stolica Kanady, położona we wschodniej części prowincji Ontario, nad rzeką Ottawą; kanał Rideau dzieli Ottawę na dwie części: Ottawę Górną (zachodnią) i Ottawę Dolną (wschodnią) oraz łączy miasto z jeziorem Ontario; ludność 301 tysięcy (1986); okręg stołeczny (z przylegającym miastem Hull i prowincją Quebec) 819 tysięcy; przemysł drzewny, papierniczy, maszynowy, przetwórstwa żywności, poligraficzny; założone w latach 1826-32 jako Bytown na cześć Johna By (1781-1836), którego inżynierowie wybudowali kanał Rideau; zmiana nazwy na obecną w 1854

Owcze, Wyspy - archipelag 22 wysp (18 zamieszkanych) na północnym Atlantyku, między Szetlandami a Islandią, stanowiący odległą część Danii powierzchnia: 1399 km kw. największe wyspy: Strřmř, Řsterř, Vagř, Suderř, Sandř, Břrdř stolica: Thorshavn na Strřmř gospodarka: rybołówstwo, rzemiosło waluta: korona duńska ludność: 46 tysięcy (1986) język: farerski, duński system polityczny: od 1948 samorządowe, nie należą do Wspólnoty Europejskiej

Owidiusz - 43 p.n.e.-17 n.e. Poeta rzymski; podejmował głównie tematykę miłosną: Sztuka kochania, Remedia amoris, oraz mitologiczną - Przemiany; skazany przez cesarza Oktawiana na wygnanie, tworzył nostalgiczne elegie Tristia

ozon - O3, bladoniebieski gaz o przenikliwym zapachu, łatwo wchodzący w reakcje chemiczne; odmiana alotropowa tlenu alotropia zbudowana z trzech cząsteczek; powstaje z cząsteczki tlenu O2 pod wpływem promieniowania ultrafioletowego lub wyładowania atmosferycznego; tworzy warstwę w górnej części atmosfery, chroniącą życie na Ziemi przed szkodliwym działaniem promieni ultrafioletowych; zanieczyszczenie powietrza niższych partii atmosfery przyczynia się do efektu cieplarnianego

Ozyrys - w mitologii egipskiej władca świata pozagrobowego i sędzia zmarłych; brat i mąż Izydy, ojciec Horusa; zabity przez swego brata Seta i wskrzeszony przez bogów; Horus schwytał mordercę ojca

Pacino - Al(berto), 1940-. Amerykański aktor filmowy; w takich filmach, jak "Ojciec chrzestny" (1972), "Serpico" (1973), "Człowiek z blizną" (1983), "Życie Carlita" (1993), stworzył wyraziste postaci twardych ludzi o introwertycznej osobowości; "Dick Tracy" (1990) poszerzył jego warsztat aktorski o rolę komediową; za kreację w "Zapachu kobiety" (1992) otrzymał Oscara

paprotniki - Są grupą lądowych roślin organowych, obejmujących klasy: paprocie, widłakowe, skrzypowe oraz wymarłe psylofity. U paprotników występuje w rozwoju przemiana pokoleń z drobnym gametofitem, nazywanym przedroślem. Psylofity. Wymarłe paprotniki żyjące w sylurze. Przedstawicielem była Rhynia, najstarszy przedstawiciel lądowych roślin naczyniowych. Gametofit i sporofit u tej rośliny były podobne do siebie (różniły się wielkością na korzyść sporofitu) – tworzyły bezlistny, prawie metrowy pęd. Paprocie. Są roślinami zielnymi występującymi na lądzie (nieliczne występują w wodzie). W rozwoju tych roślin, np. narecznicy samczej, występuje małe (do 1 cm wielkości) sercowate przedrośle (gametofit). Jest jednopienne, samożywne, krótkotrwałe, przytwierdzone do podłoża chwytnikami. Wytwarza rodnie oraz plemnie, a do zapłodnienia (oogamii) dochodzi w kropli wody. W rodni po zapłodnieniu powstaje diploidalna zygota, która dzieląc się mitotycznie tworzy sporofit. Sporofit jest dominującym wieloletnim pokoleniem utworzonym z korzeni, łodygi i liści. Korzenie, tzw. przybyszowe, umożliwiają pobieranie wody i soli mineralnych z podłoża. Łodyga, występuje w ziemi w postaci kłącza, gromadzi produkty fotosyntezy, może służyć do rozmnażania wegetatywnego rośliny. Liście paproci są duże, pierzaste, wykazują ustawienie lejowate, które zapewnia dobre oświetlenie oraz umożliwia spływanie wody deszczowej na korzenie. Młode liście są zwinięte, pokryte brunatnymi łuskami, chroniącymi przed parowaniem. Na dolnej stronie wykształconych liści powstają zarodnie z zarodnikami – przykryte są ciemną (brązową) osłonką, nazywaną zawijką. Liście u paproci pełnią funkcje: asymilacyjną (troficzną) oraz zarodnikową (sporofilową). Zarodnia ma postać owalnego zbiorniczka o jednowarstwowej ścianie, zaopatrzonej w półpierścień z komórek o zgrubiałych ściankach. W czasie suszy komórki kurczą się, powodując rozerwanie ściany zarodni i umożliwiając wysypanie zarodników. Powstanie zarodników poprzedza proces mejozy. Od zewnątrz łodygę pokrywa tkanka okrywająca z aparatami szparkowymi. Wnętrze wypełnia kora pierwotna, utworzona z tkanki miękiszowej, między którą ułożone są liczne, koncentryczne (w środku cewki na obwodzie rurki sitowej) wiązki przewodzące. Widłakowe. Współczesne widłaki są niewielkimi roślinami o pędach widlasto rozgałęzionych. Przedstawicielem jest np. widłak goździsty. Przedrośle widłaka jest heterotroficzne (żyje w symbiozie z grzybami), rozwija się z zarodnika około 7 lat, a wytwarza gamety dopiero po 12 latach. Sporofit jest samożywny, wieloletni. Liście zróżnicowane na trofofile oraz sporofile, tworzące kłosy zarodnionośne. W zarodniach wytwarzane są jednakowe zarodniki (jednakozarodnikowe). Do widłakowych zaliczamy rośliny tzw. różnozarodnikowe; przedstawicielem jest widliczka. Rośliny należące do tej grupy wytwarzają dwa rodzaje zarodników – mikro- i makrospory. Skrzypowe. Przedstawicielami są skrzypy. Lądowe rośliny zielne. Gametofit skrzypów jest dwupienny, samożywny, kilkumilimetrowy, żeński większy od męskiego. Powstaje z jednakowych morfologicznie, a zróżnicowanych fizjologicznie zarodników. Sporofit zawiera pustą w środku łodygę utrzymywaną w podłożu przy pomocy korzeni przybyszowych. W łodydze wyraźne są międzywęźla i węzły, z których wyrastają okółkowo ułożone liście (w czasie wiosny łuskowate, zrośnięte, latem zielone, wąskie). Sporofile tworzą kłosy zbudowane z tarczek, zawierających zarodnie z zarodnikami. Paprotniki kopalne. Żyły przed 300 milionami lat w tzw. okresie węglowym – karbonie. Miały postać drzewiastą. Występowały na terenach bagiennych w klimacie wilgotnym, ciepłym. Z obumarłych szczątków tworzyły złoża torfu, a następnie węgiel kamienny. Do kopalnych paprotników należą: Lepidodendrony, Sigillarie, Kalamity.

Pekin - stolica Chin; część jego granicy północno-wschodniej stanowi Wielki Mur Chiński; ludność: 6800 tys. (1989), obszar miejski 10 819 tys., powierzchnia 17800 km kw.; przemysł tekstylny, maszynowy, hutniczy, rafineryjny

Peloponez - pólwysep w południowej Grecji; powierzcnia: 21549 km kw.; ludność: 1077 tys. (1991); połączony z lądem Przesmykiem Korynckim; podzielony na nomy (okręgi administracyjne): Argolidę, Arkadię, Achaję, Elidę, Korynt, Lakonię i Mesenię, reprezentujące siedem starożytnych państw peloponeskich

Penderecki - Krzysztof, 1933-. Kompozytor polski; znacznie wzbogacił zasób środków technicznych w muzyce, czego wyrazem są nowe rodzaje artykulacji w grupie instrumentów smyczkowych, np. Ofiarom Hiroszimy - tren (1961), wykorzystujący efekty perkusyjne; w późniejszym okresie podjął tematy religijne, zwracając się ku bardziej ortodoksyjnemu stylowi: Magnificat (1974) Requiem polskie, (1980-83); skomponował pełną surrealistycznego humoru operę Czarna maska

Pendżab - stan w północno-wschodnim Pakistanie powierzchnia: 205344 km kw. stolica: Lahaur ludność: 47292 tys. (1981) język: pendżabi, urdu religia: islamska.  Pendżab *** Pięciorzecze, zwane od dopływów rzek Indus: Satledź, Bias, Rawi, Czenab, Dżhelam; dawniej część posiadłości W. Brytanii w Indiach, obecnie część Pendżabu wchodzi w skład Indii, a część należy do Pakistanu; po wojnach sikhijskich (1845-46 i 1848-49) został przyłączony do W. Brytanii i przekształcony w prowincję ze stolicą w Lahaur; przekazany Hindusom służącym w armii brytyjskiej.

Pendżab - stan w północno-zachodnich Indiach powierzchnia: 50400 km kw. stolica: Czandigarh miasta: Amritsar język: pendżabi

Penelopa - w mitologii greckiej, żona Odyseusza, władcy Itaki i przywódcy Greków w wojnie trojańskiej; wierna mężowi, odpierała zalotników prośbą, by poczekali, aż ukończy tkanie całunu dla teścia; nie chcąc jednak ukończyć tej pracy, nocą pruła to, co utkała w dzień; gdy Odyseusz powrócił po 20 latach, zabił zalotników

Pensylwania - stan w północno-wschodniej części USA powierzchnia: 117400 km kw. stolica: Harrisburg miasta: Filadelfia, Pittsburgh, Erie, Allentown, Scranton gospodarka: główne produkty: siano, zboże, grzyby, bydło, drób, wyroby mleczarskie, cement; wydobycie węgla; przemysł farmaceutyczny, hutniczy, rafineryjny, samochodowy, elektryczny, tekstylny

Peres - Szimon, 1923-. Polityk izraelski, socjalista; premier w latach 1984-86; w wyniku porozumienia z liderem Likudu, Icchakiem Szamirem, dotyczącego podziału władzy, pełnił funkcję najpierw premiera, potem minister finansów; od 1989 do 1990 minister finansów w nowej koalicji rządowej Izraelskiej Partii Pracy z Blokiem Likudyjskim

perły - błyszczące, twarde, kuliste twory z masy perłowej, wydzielanej przez wiele mięczaków i odkładanej w cienkich warstwach na wewnętrznej powierzchni muszli lub wokół obcych ciał (np. drobnych pasożytów, ziarenek piasku); po kilku latach odkładania się masy perłowej w ścianie płaszcza mięczaków (warstwie tkanki pomiędzy muszlą a ciałem) tworzy się perła.

Peron Evita - Maria Eva, z domu Duarte, 1919-1952. Argentyńska działaczka ruchu ludowego; aktorka, w 1945 poślubiła Juana <$Perona$$9268$>; po wyborze męża na prezydenta, objęła funkcję jego głównego doradcy; była ministrem zdrowia i ministrem pracy, poświęcając się niesieniu pomocy biednym, podnoszeniu poziomu oświaty, obronie praw kobiet; w 1951 objęła urząd wiceprezydenta, została jednak obalona przez armię

Perska, Zatoka - duża, płytka zatoka na M. Arabskim; powierzchnia 233000 km kw., oddziela Półwysep Arabski od Iranu, łączy się przez cieśniną Ormuz i Zat. Omańską z M. Arabskim; państwa otaczające Zatokę Perską.: Bahrajn, Iran, Irak, Kuwejt, Oman, Katar, Arabia Saudyjska i Zjednoczone Emiraty Arabskie słyną z bogatych pól ropy naftowych

Peru - Republika Peru (Republica del Peru) powierzchnia: 1285200 km kw. stolica: Lima (z portem Callao) miasta: Arequipa, Iquitos, Chiclayo, Trujillo warunki naturalne: góry Andy, ciągnące się z północnego zachodu na południowy-wschód, pokrywają 27% całkowitej powierzchni Peru i oddzielają lasy równikowe Niziny Amazońskiej na północny-wschód od pasa dolin nadbrzeżnych na zachodzie; wzdłuż wybrzeża z północy na południe rozpościerają się pustynie środowisko naturalne: około 3 tys. km kw. (z 8 tys. km kw.) nadbrzeżnych obszarów lądowych stanowią tereny podmokłe lub zalewane przez słoną wodę; tylko połowa ludności ma dostęp do wody pitnej głowa państwa: Alberto Fujimori od 1990 szef rządu: Efrain Goldenberg od 1994 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: główne produkty: kakao, kawa, wełna, drewno chinowe, przetwory rybne, ruda ołowiu (największy producent w Ameryce Południowej), rudy miedzi, żelaza, ropa naftowej; hodowla lam waluta: sol ludność: 21904 tys. (1990), w tym 46% mieszkańców Peru stanowią Indianie, głównie Keczua i Ajmarowie; 43% to potomkowie Indian i Hiszpanów; roczny przyrost naturalny 2,6% język: hiszpański 68%, keczua 27% (oficjalne), ajmara 3% religia: rzymskokatolicka 90% dochód narodowy: 19,6 mld dol.; 940 dol. na osobę

pH - skala od 1 do 14, wg której mierzy się zasadowość lub kwasowość roztworów wodnych; współczynnik wynosi 7 dla roztworów obojętnych, jest mniejszy od 7 dla roztworów kwaśnych, a większy od 7 dla roztworów zasadowych; mocne kwasy, jak np. używane w akumulatorach samochodowych, mają pH = 1; mocne zasady, jak np. wodorotlenek sodu, mają pH = 13-14

Phenian - stolica Korei Północnej; ludność: 2640 tys. (1984); przemysł włókienniczy, chemiczny i maszynowy; ośrodek wydobycia węgla

Phoenix - stolica stanu Arizona, USA; centrum turystyczne nad rzeką Salt; ludność: 983 400 tys. (1990); przemysł maszyn, hutniczy; przetwórstwo żywności

Piaf - Edith, (właściwie E. Gassion) 1915- 1963. Piosenkarka francuska, autorka tekstów; w późnych latach 30-tych artystka kabaretowa w Paryżu; sławę przyniosły jej m.in. piosenki Je ne regrette rien i La vie en rose (1946)

Picasso - Pablo, 1881-1973. Malarz hiszpański, tworzył głównie we Francji; jeden z najbardziej twórczych i płodnych talentów w malarstwie XX w.; ewolucja sztuki Picassa prowadziła poprzez ,,okres błękitny'' (1901-04) i ,,okres różowy'' (1905-06) do kubizmu, zapoczątkowanego przez przełomowe dzieło Panny z Avignon (1907, Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork); w latach 30-tych twórczość Picassa obejmowała rzeźby w metalu, liczne ilustracje książkowe oraz dzieło Guernica (1937, Casón del Buen Retiro, Madryt) namalowane pod wrażeniem wydarzeń wojny domowej w Hiszpanii; tworzył do późnej starości

Piemont - region w północnych Włoszech graniczący od północy ze Szwajcarią, od zachodu z Francją, otoczony Alpami oraz Apeninami; powierzchnia: 25400 km kw.; ludność: 4356200 (1990); stolica: Turyn; główne miasta Alessandria, Asti, Vercelli, Novara; żyzna dolina rzeki Pad; uprawa zbóż i owoców, hodowla bydła; przemysł samochodowy i tekstylny;

pietyzm - ruch religijny w łonie luteranizmu, podkreślający duchową, pobożną wiarę, zwalczający oschłość oficjalnej teologii i dogmatów religii protestanckiej; inicjatorem ruchu był niemiecki pastor z Frankfurtu -Phillip Jakob Spener (1635-1705), który organizował pobożne spotkania dla ,,grup wybrańców'' poświęcone objaśnianiu Biblii; w 1675 napisał Pia desideria; przez wiele lat pietyzm był ściśle związany z uniwersytetem w Halle (założony w 1694) w Niemczech.

pierwotniaki - Zaliczane do królestwa Protista, obejmują ok. 25 000 gatunków. Istniały już prawdopodobnie w erze archaicznej. Zasiedlają cały świat a ich środowiskiem życia jest woda. Są organizmami jednokomórkowymi (komórka eukariotyczna), funkcjonalnie bardzo złożonymi. Posiadają organelle przystosowane do pełnienia wszystkich czynności życiowych. Komórka pierwotniaka jest otoczona cytoplazmatyczną błoną komórkową, która u niektórych gatunków jest usztywniona. Podstawą klasyfikacji pierwotniaków są zróżnicowane organella ruchu. Odżywianie – to zdobywanie związków organicznych potrzebnych do budowy i funkcjonowania komórki. Nieliczne pierwotniaki są autotroficzne – produkują pokarm w procesie fotosyntezy, w ich komórkach obecne są barwniki fotosyntetyczne. Dominują pierwotniaki heterotroficzne: drapieżniki, pasożyty, roztocza. Pobieranie pokarmu odbywa się na drodze: Fagocytozy – umożliwiającej pobieranie dużych cząstek lub całych organizmów nierozpuszczalnych w wodzie. Pierwotniak rozpoznaje pokarm i zbliża się do niego tworząc wpuklenie, do którego dostaje się pokarm i zostaje otoczony fałdem błony komórkowej i cytoplazmą. Powstaje wodniczka pokarmowa, do której dostają się lizosomy, które rozpoczynają trawienie. Nie ma ubytku błony komórkowej. Pinocytozy – pozwalającej pobrać mniejsze cząstki pokarmowe rozpuszczone w wodzie. Jeśli cząstki pokarmowe są w pobliżu błony pierwotniaka, powstaje kanalik pinocytarny, na końcu którego tworzy się wodniczka pokarmowa, do której dostają się lizosomy. Trawieniu ulega cała wodniczka. Następuje ubytek błony plazmatycznej. Wchłaniania – polegającego na przechodzeniu substancji pokarmowych, będących w wodzie, przez błonę; transport może być bierny (zgodnie z gradientem stężeń) lub aktywny z nakładem energetycznym. U niektórych pierwotniaków występuje charakterystyczne miejsce związane z pobieraniem pokarmu. Jest to cytostom – miejsce pobierania pokarmu oraz cytopyge – miejsce wydalania niestrawionych resztek pokarmowych. Oddychanie Pierwotniaki mają olbrzymią powierzchnię względną. Wymiana gazowa odbywa się całą powierzchnią komórki. Energia wytwarzana jest w tlenowym oddychaniu wewnątrzkomórkowym. Tylko u pasożytów jest oddychanie beztlenowe. Wydalanie i osmoregulacja Pierwotniaki wydalają produkty przemiany materii (moczniki, kwas moczowy) przez błonę komórkową i wodniczkę. Wodniczki (w liczbie 1-30) pozwalają regulować ciśnienie osmotyczne poprzez usuwanie nadmiaru wody. Brak wodniczek stwierdzono u pierwiotniaków morskich i pasożytów. Reakcja na bodźce Błona komórkowa pierwiotniaków jest spolaryzowana (na zewnątrz jest dodatnia, wewnątrz ujemna). Bodziec powoduje depolaryzację błony, co wywołuje określoną reakcję pierwotniaka, nazywaną taksją. Ruch Pierwotniakom umożliwiają poruszanie się: pseudopodia – nibynóżki – występujące w komórkach o nieusztywnionej błonie komórkowej undulipodia – wici – występujące pojedynczo, powodujące ruchy okrężne; – rzęski – występujące w liczbie większej, ich praca jest skoordynowana dzięki połączeniom włókienkami (neurofibrylami) falujące błonki. Rozmnażanie Pierwotniaki rozmnażają się bezpłciowo, przez podział mitotyczny komórki, dzielącej się poprzecznie lub podłużnie. Występuje u pierwotniaków rozmnażanie płciowe, którego przebieg zależy od formy troficznej rozmnażającego się pierwotniaka. Jeżeli forma troficzna jest haploidalna, wówczas każdy osobnik jest gametą. W procesie płciowym łączą się dwa haploidalne osobniki, tworząc jednego osobnika zygotycznego, u którego wystąpi mejoza postgamiczna (pozapłodnieniowa), wytwarzająca osobniki haploidalne. Jeżeli forma troficzna jest diploidalna, wówczas musi przejść mejozę pregamiczną (przedzapłodnieniową), tworząc haploidalne gamety, które łączą się, dając zygotycznego osobnika. Przegląd pierwiotniaków Wiciowce (Mastigota) Największy typ obejmujący przeszło połowę wszystkich żyjących gatunków pierwotniaków. Ciało ma kształt kulisty lub wydłużony, jedno jądro położone centralnie i na przednim końcu jedna lub dwie wici. Błona otaczająca komórkę jest stosunkowo sztywna. Przedstawicielem jest np. 1. Euglena zielona – klejnotka występuje we wszystkich wodach, wielkość ok. 100 mikrometrów może być auto- i heterotroficzna porusza się przy pomocy wici komórka zaopatrzona w fotoreceptor i chloroplasty wykazuje fototaksje wytwarza paramylon (wielocukier), leukozynę (tłuszcz) 2. Świdrowce Świdrowiec gambijski jest pasożytem, żyje we krwi ludzi, zwierząt kręgowych. Ciało ma wydłużone, spłaszczone (wielkość 30 mikronów), brak wodniczek. Pasożyt wywołuje śpiączkę, przenoszony jest przez muchę tse-tse, z krwią wędruje do mózgu (żywicielem pośrednim jest mucha, ostatecznym człowiek). 3. Rzęsistek pochwowy. Występuje w drogach moczowo-płciowych u człowieka, wywołując świąd, pieczenie, bóle, upławy. 4. Lamblia jelitowa. Występuje w dwunastnicy człowieka, powodując bóle brzucha, zaburzenia w trawieniu. Człowiek zaraża się cystami drogą pokarmową. Sporowce Sporowce są pierwotniakami o silnie uproszczonej budowie. Są pasożytami. Osobniki troficzne są haploidalne. Przedstawicielem jest zarodziec malarii. W Polsce występuje rzadko. Do rozwoju zarodziec potrzebuje dwóch żywicieli: komara oraz kręgowca stałocieplnego – wywołuje malarię u człowieka. Rozwój zarodźca. W żołądku komara powstaje forma zygotyczna zarodźca, którą tworzą sporozoity. Sporozoity wnikają do gruczołów ślinowych samicy komara, która po nakłuciu zakaża człowieka malarią. W organizmie człowieka sporozoity wnikają do śledziony lub wątroby, gdzie rozmnażają się bezpłciowo, tworząc kryptozoity wnikające do erytrocytów. Rozrastając się, rozrywają erytrocyt. Rozpad zaatakowanych krwinek następuje równocześnie. Objawami tego stanu są dreszcze i wysoka temperatura. W dalszym rozwoju powstają osobniki płciowe, którymi zakaża się komar wsysając je z krwią człowieka. Okres wylęgania zarodźca w organizmie człowieka trwa 10-30 dni. Zarodziowe (sarkodowe). Mają silnie uproszczoną budowę. W wyniku pasożytniczego trybu życia utraciły wszelkie organelle. Osobniki troficzne są haploidalne (mejoza postgamiczna). podtyp – Korzenionóżki gromada – Pełzakowce gatunek – Ameba, Pełzak Pełzak – ameba (wielkość ok. 600 mikronów), żyje przy dnie, raczej w wodach słodkich. Pokarm pobiera przez nibynóżki, wchłania w procesie fagocytozy. Niestrawione produkty przemiany materii usuwane są z dowolnej części ciała. Rozmnaża się mitotycznie. Najpierw dzieli się jądro, a następnie całość cytoplazmy (przed podziałem pełzak przybiera postać kulistą), “kula” dzieli się wzdłuż. W niesprzyjających warunkach przybiera postać cysty. Orzęski. Są najwyżej zorganizowaną grupą pierwotniaków. Występują w wodach słodkich i słonych. Komórkę otacza usztywniona błona komórkowa, tzw. pelikula. Poruszają się przy pomocy dużej liczby rzęsek, których praca jest zsynchronizowana, dzięki włókienkowym połączeniom. Orzęski mają dwa jądra zróżnicowane pod względem wielkości i funkcji (małe – mikronukleus – odpowiedzialne za informację genetyczną, duże – makronukleus – odpowiedzialne za kierowanie procesami fizjologicznymi). Orzęski rozmnażają się płciowo w procesie koniugacji. Przedstawicielami są: pantofelek, stentor, wirczyk. Pantofelki są pierwotniakami żyjącymi w wodach słodkich. Komórka pantofelka dorasta do 300 mikrometrów. Forma troficzna jest diplontem. Proces koniugacji pantofelka jest procesem, w którym dochodzi do wymieszania materiału jądrowego dwóch osobników. W czasie koniugacji orzęski sklejają się po dwa, tworząc między sobą mostek cytoplazmatyczny. Mikronukleusy przechodzą mejozę. Giną 3 jądra, pozostaje jądro haploidalne, które dzieli się mitotycznie. Powstają dwa – jedno jest nieruchome, drugie wędruje do komórki “sąsiada”. Proces ten przebiega równocześnie w obu komórkach. Orzęski rozstają się, posiadając nową informację genetyczną.

pierścienice - To zwierzęta występujące w morzach, wodach słodkich i glebie. Prowadzą wolny tryb życia będąc drapieżnikami, filtratorami, glebożercami. Ciało tych zwierząt jest wydłużone, podzielone na segmenty (tzw. metamery), oddzielone przegrodami poprzecznymi. Ciało tworzy wór skórno-mięśniowy. Wewnątrz ciała występuje wtórna jama ciała (celoma), zajmująca przestrzeń między przewodem pokarmowym a mięśniami. Celomę wypełnia płyn pełniący funkcję hydroszkieletu. Ta grupa zwierząt ma dobrze rozwinięty zamknięty układ krwionośny. Układ nerwowy jak większość układów pierścienic jest metameryczny. Pierścienice rozmnażają się płciowo. Są obojnakami lub rozdzielnopłciowymi. Obejmują ok. 9000 gatunków należących do gromad: skąposzczetów, wieloszczetów, pijawek. Skąposzczety to grupa 2400 gatunków zwierząt przystosowanych do życia w wodach słodkich i glebie. Przedstawicielem jest dżdżownica ziemna, występująca w glebie. Dżdżownica ziemna Ciało dżdżownicy jest walcowate, podzielone na liczne segmenty (pierścienie, metamery). Liczba ich dochodzi do 110-180, a długość ciała 9-30 cm. W przedniej części ciała pierścienie są węższe niż pozostałe. Najszersze, od 31-37 pierścienia, to tzw. siodełko; pierścienie siodełka wydzielają ciecz (z gruczołów), która służy do łączenia osobników w czasie kopulacji i do budowy kokonu jajowego. Każdy pierścień jest oddzielony od następnego przegrodą. Na każdym pierścieniu znajduje się 8 szczecinek (4 pary, oprócz pierwszego i ostatniego), poruszanych za pomocą mięśni. Powłokę ciała stanowi nabłonek z kutikulą. Pod nabłonkiem są dwie warstwy mięśni. Powłoka ciała wraz z mięśniami tworzy wór skórno-mięśniowy. Pod kutikulą są gruczoły śluzowe. Wewnątrz wora jest wtórna jama ciała, tzw. celoma. Budowa anatomiczna dżdżownicy: układ pokarmowy tworzą otwór gębowy, gardziel, przełyk, wole (w 14 segmentach), żołądek, komory chloragenowe (zawierają tłuszcz jako materiał zapasowy), jelito, fałd wzdłużny (zwiększenie powierzchni trawienia i wchłaniania), odbyt. Wymiana gazowa – całą powierzchnią ciała tlenowo. Układ krwionośny – zamknięty, składa się z naczyń podłużnych i okrężnych. Grzbietowe naczynie biegnące ponad przewodem pokarmowym prowadzi krew od tyłu ku przodowi. Pod przewodem pokarmowym naczynie brzuszne z krwią płynącą w kierunku ku tyłowi. Te dwa naczynia połączone są okrężnymi naczyniami, tzw. “sercem”, które pulsując przepompowuje krew z naczynia grzbietowego do brzusznego. Krew jest czerwona (hemoglobina rozpuszczona w osoczu). Układ nerwowy to obrączka okołoprzełykowa, która łączy zwoje nadprzełykowe i podprzełykowe. Wzdłuż ciała biegną pnie nerwowe łączące zwoje segmentalne (łańcuszek). Dżdżownica reaguje na światło i związki chemiczne. Układ wydalniczy – ma budowę metameryczną. W każdym pierścieniu (oprócz trzech pierwszych i ostatniego) występuje jedna para narządów wydalniczych. Tym narządem jest lejek otwierający się do wtórnej jamy ciała, na brzegach ma rzęski. Lejek prowadzi do cienkiej rurki znajdującej się w sąsiednim pierścieniu. Typ metanefrydialny różni się od protonefrydialnego tym, że występuje u niego urzęsiony lejek z otworami: jednym prowadzącym do jamy ciała, a drugim wydalniczym. Otwory wydalnicze są na stronie brzusznej. Rozmnażanie – dżdżownica jest obojnakiem. Samiec ma dwie pary jąder (pęcherzyki nasienne, nasieniowody); samica jedną parę jajników (jajowody, zbiorniki nasienne). Podczas kopulacji polegającej na zaplemnieniu krzyżowym – dwa osobniki leżące w przeciwnych kierunkach przylegają stroną brzuszną. Plemniki przechowywane są w zbiornikach do chwili dojrzałości. Przed dojrzewaniem gruczoły siodełka wydzielają gęstą ciecz, która otacza w tym miejscu ciało, tworząc mufkę. Kurcząc ciało dżdżownica przesuwa mufkę ku przodowi. Gdy dotrze do 14 pierścienia, dojrzałe jaja wychodzą z jajowodów i kryją się w jej masie; gdy mufka dosięgnie dziewiąty pierścień, ze zbiorników nasiennych wytryskuje nasienie i wewnątrz mufki dochodzi do zapłodnienia. Mufka ześlizguje się z ciała dżdżownicy, zamyka z obu końców i staje się kokonem, wewnątrz którego są zapłodnione jaja. Rozwój jest prosty, nie ma stadium larwy. Wieloszczety – to liczna grupa występująca w morzu. Przedstawicielami są np. nalepian, nereida. U gatunków wolno żyjących widoczny jest wyodrębniony odcinek głowowy zaopatrzony w narządy zmysłów. Ciało mają wydłużone, podzielone na segmenty zaopatrzone w parapodia, które pełnią funkcje lokomotoryczne. U wieloszczetów występuje czasami rozmnażanie bezpłciowe przez podział oraz rozmnażanie płciowe. Wówczas są organizmami rozdzielnopłciowymi, u których zapłodnienie jest zewnętrzne, a w rozwoju wstępuje larwa, nazywana trochoforą. Ma ona kulisty kształt, zaopatrzona jest w wieniec rzęsek umożliwiających poruszanie. Po pewnym czasie stopniowo przekształca się w wydłużone ciało wieloszczeta. Pijawki – to najmniejsza liczebnie grupa pierścienic. Występują w wodach słodkich, rzadko na lądzie i w morzu. Ciało pijawek jest wydłużone, lekko spłaszczone grzbietobrzusznie, podzielone na segmenty w liczbie 32-34 (segmentacja zewnętrzna jest różna od wewnętrznej). Posiadają 2 przyssawki. Wewnątrz przedniej znajduje się otwór gębowy zaopatrzony w szczęki. W przedniej części ciała znajdują się oczy (ok. 5 par). Pijawki pobierają pokarm jako: drapieżniki (odżywiając się np. larwami owadów, skąposzczetami) pasożyty (pobierają krew kręgowców). Osobniki pasożytnicze zaopatrzone są w gruczoły wytwarzające tzw. hirudynę, substancję, która zapobiega krzepnięciu pobieranej krwi. Krew przechowywana jest w rozbudowanym kieszonkowatym worku. Pijawki poruszają się krocząc. Rozmnażają się płciowo – są obojnakami, a ich rozwój jest prosty.

Pigmalion - w mitologii greckiej, król Cypru, który zakochał się w wyrzeźbionej przez siebie statuetce z kości słoniowej; gdy została przez Afrodytę zamieniona w kobietę (Galateę), ożenił się z nią.

Pigmeje - (Negrylowie), ludy zamieszkujące obszary Afryki Równikowej, o niskim wzroście i ciemnej skórze; prawdopodobnie pierwotni mieszkańcy tych regionów przed przybyciem ludów rolniczych; prowadzili koczowniczy tryb życia w małych grupach jako zbieracze lub myśliwi; uprawiali handel z innymi osiadłymi ludami.

Pilzno - miasto w zachodniej części Czech, położone u zbiegu rzek Mze i Radbuza, 84 km na południowy-zachód od Pragi, stolica kraju zachodnioczeskiego; ludność: 173100 (1991); przemysł ciężki, samochodowy, browarniczy

Piłsudski - Józef Klemens, 1867-1935. Polski mąż stanu, jeden z głównych organizatorów niepodległego państwa polskiego, dowódca I Brygady Legionów Polskich; więzień twierdzy w Magdeburgu; Naczelnik Państwa; toczył wojnę polsko-radziecką (1919-20), dążąc do odzyskania ziem na wschodzie, utraconych przez Polskę na rzecz Rosji carskiej podczas rozbiorów, oraz do powstrzymania ekspansji komunizmu (m.in. zwycięska, decydująca bitwa warszawska zwana cudem nad Wisłą, zaliczana do najważniejszych bitew świata); od 1920 marszałek Polski, zwierzchnik sił zbrojnych; w 1926 dokonał tzw. przewrotu majowego; przywiązywał szczególną wagę do spraw wojska i polityki zagranicznej; zawarł m.in. pakt o nieagresji z ZSRR (1932) i Niemcami (1934); pochowany na Wawelu

Pink Floyd - angielska grupa rockowa powstała w 1965; pierwszy skład: Syd Barrett (1946-), Roger Waters (1944-), Richard Wright (1945-) i Nick Mason (1945-); główne albumy: The Dark Side of the Moon (1973) i The Wall (1976, także wersja filmowa z Bobem Geldofem

Piotr I Romanow - zwany Wielkim, 1672-1725. Car Rosji; tron objął w 1682 po śmierci brata Fiodora; samodzielne rządy rozpoczął w 1689; celem polityki Piotra Wielkiego było ułatwienie Rosji kontaktu z Zachodem; zmodernizował armię, zbudował potężną flotę, zreformował system administracyjny i prawny, zreorganizował system oświaty, podporządkował kościół państwu; u wybrzeży Bałtyku, na obszarze wydartym Szwedom, zbudował nową stolicę - Petersburg

Piramidy - w Egipcie W starożytnym Egipcie monumentalny grobowiec w kształcie ostrosłupa, zwany "mer". Forma grobu królewskiego w czasach Starego i Średniego Państwa (III-XVII dynastia). Małe piramidy w czasach Nowego Państwa były grobami prywatnymi niższych warstw społecznych (Teby Zachodnie - Deir el-Medina, Abydos, Aniba w Nubii). Forma piramidy odrodziła się w Sudanie, gdzie w VIII-VII w. p.n.e. władcy z dynastii nubijskiej (XXV dynastia w Egipcie) budowali nekropole w okolicach el-Kurru i Nuri. Piramidy wznosili również władcy meroiccy (Meroe, Napata). Forma piramidy pojawia się sporadycznie w rzymskiej architekturze grobowej (piramida Cestiusza w Rzymie). ! Piramida w Sakkarze Za najstarszą piramidę uznaje się grobowiec króla Dżesera w Sakkarze (XXVII w. p.n.e.), który powstał przez powiększenie i rozbudowanie mastaby. Kolejną fazą rozwoju piramid są grobowce króla Snofru (IV dynastia, 2613-2494 p.n.e.) z Dahszur (m.in.: piramida łamana o wysokości 101 m i zmienionym kącie nachylenia ścian, początkowo pod kątem 54°, a od wysokości 49 m - 43°; piramida regularna o kształcie ostrosłupa). ! Piramida Łamana w Dahszur ! Piramidy Mykerionsa, Chefrena i Cheopsa w Gizie Właściwy kąt nachylenia (około 51°) ustala się za panowania IV dynastii. Wtedy powstały najsłynniejsze i największe piramidy w Gizie (piramida Cheopsa o wysokość pierwotnej 146,58 m (dziś 137 m), długości boku podstawy 230,30 m (dziś 227 m) oraz nachyleniu 51°50', piramida Chefrena - wysokość 143,5 m, długość boku podstawy 215,5 m i kąt nachylenia 53°10' , piramida Mykerinosa - wysokość 67 m, podstawa 108 m, nachylenie 51°). Towarzyszą im budowle kultowe (świątynia grobowa dolna i górna, rampa lub aleja procesjonalna, mur, piramidki satelitarne). ! Piramida Chefrena w Gizie Piramidy wznoszono na planie kwadratu i orientowano wg stron świata. W Starym Państwie piramidy budowano z kamienia (rdzeń z gorszego gatunku kamienia, lico z gładzonego białego wapienia z Tura lub - częściowo - z granitu z Asuanu). Granitem wykładano komory grobowe. Początkowo ściany nie były zdobione. Od czasów V dynastii umieszczano wewnątrz rytualne teksty, tzw. Teksty Piramid (piramida Unisa w Sakkarze). Piramidy królów V i VI dynastii miały mniejsze rozmiary (Abusir). W okresie Średniego Państwa piramidy pełniły nadal rolę grobowców królewskich, lecz były wykonywane z mniejszym nakładem kosztów (rdzeń wypełniony piaskiem, cegłą i gruzem kamiennym, lico z gładzonego wapienia). Komora grobowa wykonywana była z kwarcytu. Piramidy powstawały w okolicach Memfis, lecz później budowano je w oazie Fajum (okolice nie zidentyfikowanej stolicy Icz-Tawi). Techniczna strona budowy piramid wywoływała od starożytności wiele sporów. Wg Herodota Cheops budował swą piramidę przez 30 lat przy udziale 100 tys. robotników. Dziś uważa się te liczby za przesadzone. Piramidy budowali egipscy chłopi w czasie, gdy ich pola pokrywały wody wezbranego Nilu. Transport kamieni i wykorzystanie specjalnych ramp ułatwiały budowę. Dziś archeologowie inaczej wyliczają ilość robotników biorących czynny udział w budowie piramid (jest to niewielki procent liczby podanej przez Herodota). Nie byli to również niewolnicy pędzeni do pracy przy pomocy batów, gdyż w Egipcie nigdy nie było takiej liczby niewolników. Praca egipskich chłopów przy budowie piramid przypominała uczestnictwo średniowiecznych i współczesnych wiernych w budowie kościołów. Piramidy miała za zadanie wieczne przechowanie w stanie nienaruszonym boskiego ciała władcy, przez co zapewniały mu nieśmiertelność. Po złożeniu mumii w komorze grobowej wejścia do piramid były zamurowywane i starannie maskowane. Zabiegi te jednak nie uchroniły mumii władców przed profanacją i obrabowaniem z precjozów jeszcze w okresie starożytności (Pierwszy Okres Przejściowy). Piramidy w Ameryce Południowej i Środkowej W prekolumbijskich kulturach Meksyku i Peru była to wysoka, schodkowa podbudowa świątyni. Niekiedy w takiej piramidzie mieściła się komora grobowa (Palenqué). Piramidy najczęściej wznoszono z cegły i licowano kamieniem. Na szczytowej platformie znajdowała się właściwa świątynia, do której wiodły strome, monumentalne schody (z jednej lub wielu stron). Najstarsze piramidy amerykańskie budowane były na planie koła (Cuicuilco). ! Piramida Słońca w Teotihuacán Do największych piramid amerykańskich zaliczyć należy piramidy w Teotihuacán (Piramida Słońca - 207 x 215, wysokość 65 m i Piramida Księżyca - 150 x 120 m, wysokość 43 m). Piramidy zbudowane przez Totonaków posiadają bogatą dekorację rzeźbiarską (El Tajín). Piramidy Azteków mają mniej ozdób i są strome. ! El Castillo w Chichén Itzá W kulturach Ameryki Południowej wznoszono wysokie budowle z niewypalanej cegły (adobe) o kształtach piramidy (np. Piramida Słońca i Piramida Księżyca w Moche).

piryt - siarczek żelaza FeS2, pospolita ruda żelaza, zbliżona do mosiądzu, o sześciennych kryształach, z powodu żółtego połysku zwana ,,złotem głupców''; w skali twardości Mohsa od 6 do 6,5; stosowany do produkcji kwasu siarkowego

Pitagoras - 580-500 p.n.e. Matematyk i filozof grecki; sformułował twierdzenie (zwane twierdzeniem Pitagorasa), mówiące, że w trójkącie prostokątnym kwadrat przeciwprostokątnej jest równy sumie kwadratów przyprostokątnych: c2 = a2 + b2 (a, b - przyprostokątne, c - przeciwprostokątna).

Piza - miasto w Toskanii we Włoszech; ludność: 104 tys. (1988); zabytki: katedra romańska (XI-XII w.), słynna okrągła kampanila - wolno stojąca tzw. krzywa wieża (odrestaurowana w 1990), wysokość 55 m, odchylenie od pionu 5 m, fundamenty - tylko 3 m

Plath - Sylvia, 1932-1963. Amerykańska poetka i powieściopisarka; jej pełne ekspresji poematy ukazują uczucie samotności, wyróżniają się głębią przemyśleń i oryginalną obrazowością; w 1981 jej Collected Poems zostały wyróżnione Nagrodą Pulitzera (pośmiertnie); powieść autobiograficzna Szklany klosz (1961) opowiada o wydarzeniach towarzyszących załamaniu emocjonalnemu młodej kobiety

Platon - 428-347 p.n.e. Filozof grecki; uczeń Sokratesa, nauczyciel Arystotelesa, założyciel Akademii Platońskiej; autor dialogów filozoficznych (m.in. Uczta, Państwo) na tematy metafizyczne; etyczne i polityczne; jego nauki opierały się na pojęciu idei, które znajdują się poza światem materialnym - niezmiennych, wiecznych, tworzących rzeczywistość absolutną.

plastydy - są organellami charakterystycznymi dla komórek roślinnych. Powstają z małych bezbarwnych proplastydów występujących w komórkach tkanki twórczej. Mają kształt kulisty lub soczewkowy, otoczone są podwójną błoną białkowo- lipidową, która wewnątrz tworzy lamelle i grana. Wnętrze plastydu wypełnia stroma zawierająca: rybosomy, kwasy nukleinowe, białka, związki nieorganiczne. Rozróżniamy następujące typy plastydów: Chloroplasty – występują w częściach nadziemnych rośliny (liściach, łodygach), nadając im zieloną barwę. Zawierają w granach zielony barwnik: chlorofil a (C55H72O5N4Mg) oraz chlorofil b (C55H70O6N4Mg). W organellach tych zachodzi proces fotosyntezy, uważany za najważniejszy proces istniejący na Ziemi. W procesie tym rośliny przetwarzają energię słoneczną na chemiczną, którą wykorzystują do tworzenia związków organicznych z nieorganicznych. Produktem ubocznym wytwarzanym w fotosyntezie jest tlen, dyfundujący do atmosfery. Chromoplasty – są najczęściej przekształconymi chloroplastami. Występują w korzeniach spichrzowych, kwiatach, starzejących się roślinach (liściach) oraz dojrzewających owocach. Zawierają barwnik czerwony (karoten) oraz żółty (ksantofil). Działają powabnie na zwierzęta w celu zapylenia kwiatów lub rozsiewania nasion. Leukoplasty – są plastydami pozbawionymi barwników, występują w częściach spichrzowych. Te bezbarwne plastydy kondensują i magazynują substancje zapasowe.

pleśniawki - infekcja jamy ustnej (występująca zwykle u niemowląt), a także pochwy; wywołuje ją grzyb (z rodzaju Candida); widoczna w postaci białych plam pokrywających błonę śluzową.

płazy - Płazy są zwierzętami wodno-lądowymi występującymi w strefie międzyzwrotnikowej. Są organizmami zmiennocieplnymi. Obejmują ok. 2100 gatunków. W Polsce występuje kilkanaście gatunków płazów. Płazy dzielą się na grupy: Płazy bezogonowe – to znane w Polsce żaby, ropuchy, rzekotki, kumaki. Występują na terenach wokół zbiorników słodkowodnych. Ciało żaby jest krótkie, krępe, spłaszczone grzbietowo-brzusznie, podzielone na głowę, tułów, kończyny przednie i tylne. Głowa żaby jest szeroka, trójkątna z dużym (szerokim) otworem gębowym. Na głowie znajdują się wypukłe oczy pokryte powiekami, nozdrza zaopatrzone w skórne klapki oraz otwory słuchowe (prowadzące do ucha środkowego i wewnętrznego) przykryte błoną. Odnóża płazów są zróżnicowane. Przednie są krótkie, czteropalczaste, a tylne dwukrotnie dłuższe, pięciopalczaste z błoną pławną. Kończyny są szeroko rozstawione i pełnią funkcję podpór. Ciało żaby pokryte jest tzw. nagą skórą, zawierającą gruczoły śluzowe (pokrywające nabłonek śluzem) oraz komórki barwnikowe, nadające płazom niejednolitą barwę maskującą lub obronną (u jaskrawo ubarwionych gatunków). W skórze mogą występować gruczoły produkujące związki trujące i bakteriostatyczne. Budowa anatomiczna żaby Szkielet jest zbudowany z kości i chrząstek. Składa się z czaszki, kręgosłupa oraz kości kończyn. Czaszka jest trójkątna, ażurowa, zbudowana z mózgo- i trzewioczaszki, która zawiera szczękę górną, zrośniętą z czaszką oraz szczękę dolną, ruchomo połączoną stawami z czaszką. Czaszka łączy się z kręgosłupem za pomocą dwóch kłykci potylicznych (są to wyrostki na kości potylicznej ruchomo połączone z kręgiem). Kręgosłup zbudowany jest z kręgów, między którymi znajdują się pozostałości struny grzbietowej w postaci chrząstek. W kręgosłupie wyróżniamy 4 odcinki: szyjny, tułowiowy, krzyżowy i ogonowy (u żab tworzą one jedną kość, tzw. urostyl). W odcinku tułowiowym brak żeber. Szkielet żaby Kości kończyn – kończyna przednia zbudowana jest z kości ramieniowej, przedramienia utworzonego przez kość łokciową i promieniową, kości dłoni (kości nadgarstka, śródręcza, palców). Kończynę tylną tworzą: kość udowa, podudzie, utworzone z kości strzałkowej goleniowo-piszczelowej oraz kości stopy (kości nastopka, śródstopia i palców). Kończyny połączone są z kręgosłupem przy pomocy pasów: barkowego, zbudowanego z kości: kruczych, łopatek, obojczyków, miednicowego, zbudowanego z kości biodrowej, kulszowej oraz chrząstki łonowej. Układ mięśniowy – tworzą oddzielne grupy mięśni zróżnicowane funkcjonalnie. Wyróżniamy mięśnie głowy, tułowia, kończyn. Najlepiej są rozwinięte mięśnie kończyn tylnych. Układ pokarmowy rozpoczyna jama gębowa, w której znajduje się długi język przytwierdzony z przodu jamy oraz drobne ząbki. Do jamy gębowej wydzielana jest ślina. Następne odcinki to: gardziel, przełyk, żołądek oraz jelito podzielone na odcinki. Do jelita spływają soki z trzustki i wątroby. Odbyt uchodzi do kloaki (wspólne ujście dla układu pokarmowego, rozrodczego, moczowego). Płazy odżywiają się owadami. Układ krwionośny u płazów jest zamknięty. Składa się z dwóch obiegów: małego płucnego oraz dużego rozprowadzającego tlen i pokarm po całym organizmie. Serce płazów zbudowane jest z dwóch przedsionków oraz komory, w której miesza się krew z małego i dużego obiegu. Krew płazów (ma barwę czerwoną) zawiera czerwone komórki krwi (erytrocyty) oraz białe komórki pływające w osoczu. Układ oddechowy – rozpoczynają przewody nosowe, krtań, tchawica oraz workowate, lekko pofałdowane płuca. Mechanizm wymiany gazowej (tzw. cykl) – oddychanie płucne typu tłoczącego. Żaba nabiera powietrze do jamy gębowej otwierając nozdrza i opuszczając dno jamy. Następnie zamyka nozdrza, otwiera szczelinę krtani i podnosi dno jamy gębowej. Posługując się muskulaturą szczękową i gnykową, wciska powietrze do płuc. Wydalanie powietrza z płuc zachodzi dzięki działaniu muskulatury brzusznej i opadnięciu ścianek płuc. U płazów wymiana gazowa prawie w 50% odbywa się przez dobrze ukrwioną skórę. Układ wydalniczy tworzą parzyste pranerki, moczowody oraz pęcherz moczowy, znajdujący się za kloaką. Płazy jako produkt przemian azotowych wydalają mocznik. Układ nerwowy tworzy pięcioczęściowy mózg, rdzeń kręgowy oraz nerwy obwodowe. Powstaje układ autonomiczny. W mózgu płazów jest dość duże przodomózgowie oraz międzymózgowie. Płazy mają dobrze rozwinięte narządy zmysłów: oczy z uwypukloną rogówką i zdolnością do akomodacji, narząd słuchu, utworzony z ucha wewnętrznego i środkowego, zaopatrzonego w kosteczkę słuchową, tzw. strzemiączko. W przewodach jest narząd węchu, a w jamie gębowej znajdują się receptory odbierające smak. Rozmnażanie i rozwój. Płazy rozmnażają się płciowo. Są organizmami rozdzielnopłciowymi z wyraźnym dymorfizmem płciowym (różnica w wyglądzie między samcem a samicą). Zapłodnienie u płazów jest zewnętrzne, następuje w środowisku wodnym. Samiec obejmuje samicę i przytrzymuje ją dzięki zgrubieniom na palcach kończyn. Samica składa bardzo dużo jaj, które oblewane są plemnikami. Skrzek tworzy galaretowate skupiska. Z zapłodnionego jaja powstaje larwa nazywana kijanką. Rozwój kijanki odbywa się w wodzie, dzięki licznym przystosowaniom do tego środowiska. Kijanka ma kształt wrzecionowaty, posiada ogon, skrzela zewnętrzne, a następnie wewnętrzne, jeden obieg krwi, linię boczną. W czasie wzrostu i rozwoju kijanki następują liczne zmiany przystosowujące ją do życia na lądzie, gdy dorośnie. Pojawiają się płuca, kończyny (u żab wcześniej przednie, później tylne) oraz zmienia się układ krwionośny, szkielet, układ moczowy. Przeobrażenie (metamorfoza) postaci larwalnej w dorosłą trwa przez kilkadziesiąt dni i zależy od temperatury wody i ilości pokarmu. Płazy ogoniaste Mają wydłużone ciało z dobrze rozwiniętym ogonem. Posiadają dwie pary jednakowych odnóży. Do płazów ogoniastych należą: traszki (żyjące w wodzie) oraz salamandry (żyjące na lądzie, rozwój odbywa się w wodzie). Wśród płazów ogoniastych występują formy neoteniczne (neotenia to osiąganie dojrzałości płciowej i rozmnażania się w okresie larwalnym). Taką zdolność posiada salamandra meksykańska, nazywana aksolotlą.

Płock - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą; prawa miejskie w 1361; obecnie ośrodek naukowy, kulturalny i przemysłowy (m.in. zakłady rafineryjne i petrochemiczne); zabytki: opactwo benedyktynów z kościołem (XVI, XVII w.), klasycystyczny ratusz i kamienice; od XI w. stolica Mazowsza; ludność: 125900 (1993

płuc zapalenie - (pneumonia), stan zapalny spowodowany zakażeniem bakteryjnym lub wirusowym; istotą choroby jest tworzenie się wysięku w pęcherzykach płucnych (na końcu układu oddechowego), gdzie ma miejsce wymiana gazowa.

płytki krwi - mikroskopijne ,,komórki'' znajdujące się we krwi i odpowiedzialne za jej krzepnięcie; nie są właściwymi komórkami, lecz otoczonymi błonami fragmentami komórek; powstają w szpiku kostnym.

Poczdam - miasto w Niemczech nad Hawelą, na południowy-zachód od Berlina; miejsce konferencji (17 lipca-2 sierpnia 1945), w której udział brali szefowie rządów USA, W. Brytanii i Związku Radzieckiego; zapadły wówczas decyzje określające gospodarcze i polityczne zasady sprawowania kontroli nad Niemcami; Japonii przedstawiono ultimatum bezwarunkowej kapitulacji pod groźbą natychmiastowej zagłady

Podkowiński - Władysław, 1866-1895. Malarz polski; od 1889 w Paryżu, gdzie zetknął się z impresjonizmem; pod koniec życia zwrócił się ku symbolizmowi; autor pejzaży, kompozycji figuralnych, portretów i ilustracji, m.in. Nowy Świat (1892), Dzieci w ogrodzie (1892), Szał uniesień

Poe - Edgar Allan, 1809-1849. Amerykański pisarz i poeta; autor słynnych opowiadań utrzymanych w nastroju niesamowitości i grozy, m.in. Zagłada domu Usherów (1839), Maska czerwonego moru (1842) oraz znakomicie skonstruowanych nowel sensacyjnych, jak Złoty żuk (1843) czy Zabójstwo przy rue Morque (1841); poemat Kruk (1845

pokrzywka - choroba alergiczna, której objawem jest swędzenie, pieczenie, pojawiające się bąble; leczenie środkami odczulającymi; wywoływana różnymi czynnikami, m.in. przez alergeny i stres.

Polański - Roman, 1933-. Polski reżyser filmowy, pracujący także w USA, Francji i W. Brytanii; główne filmy: Nóż w wodzie (1962), Wstręt (1965), Matnia (1966), Dziecko Rosemary (1968), Tess (1979), Gorzkie gody (1992

polifonia - w muzyce, połączenie dwóch lub więcej głosów o innej linii melodycznej.

Polinezja Francuska - francuskie terytorium zamorskie na południowym Pacyfiku, w skład którego wchodzą archipelagi: Na Wietrze i Pod Wiatrem (składające się na W. Towarzystwa), Tuamotu (wraz z wyspą Gambiera), Tubuai i Markizy powierzchnia: 3940 km kw. stolica: Papeete na Tahiti gospodarka: główne produkty: perły, olej z orzechów kokosowych, wanilia; turystyka ludność: 199 tys. (1990) język: tahitański (urzędowy), francuski

Polo Marco - 1254-1324. Podróżnik i pisarz, Wenecjanin; dotarł lądem do Chin (1271-75) z misją papieską do chana Mongołów, Kubilaja; spędził tam 17 lat; w drogę powrotną udał się morzem (1292-95); w czasie wojny Wenecji z Genuą został osadzony w więzieniu, gdzie podyktował obszerną relację ze swoich podróży pt. Opisanie świata

polonez - polski taniec trójmiarowy o umiarkowanym tempie, metrum 3/4, popularny w Europie w XVIII w.; występuje m.in. w twórczości fortepianowej Fryderyka Chopina

Polska - Rzeczpospolita Polska powierzchnia: 312 683 km kw. stolica: Warszawa miasta: Łódź, Kraków, Wrocław, Poznań, Katowice, Bydgoszcz, Lublin; porty: Gdańsk, Szczecin, Gdynia warunki naturalne: część Wielkiej Niziny Europejskiej; główne rzeki: Wisła, Odra, Nysa; w części południowej góry: Tatry, Karpaty, Sudety środowisko naturalne: zanieczyszczenia atmosferyczne powstałe z węgla (90% krajowej produkcji elektryczności); toksyczne odpady przemysłowe i nieprawidłowa gospodarka ściekami doprowadziły do ogłoszenia 27 regionów obszarami zagrożonymi; połowa polskich jezior została zanieczyszczona do tego stopnia, że 3/4 ich wód nie mieści się w żadnej klasie czystości głowa państwa: prezydent Lech Wałęsa od 1990 do 22 XII 1995 szef rządu: Józef Oleksy od 1995 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: produkty eksportowe: węgiel, drewno, wyroby przemysłu chemicznego, maszynowego, samochodowego i stoczniowego, mięso, miedź (największy producent w Europie) waluta: złoty ludność: 38363 tys. (1990); roczny przyrost nat. 0,6% język: polski religia: rzymskokatolicka 95% dochód nar.: 276 mld dol. (1988); 2 tys. dol. na osobę historia: 1918 odzyskanie niepodległości 1939 inwazja i okupacja niemiecka 1944 wyparcie Niemców przez wojska radzieckie 1945 przesunięcie granic Polski na konferencji w Poczdamie 1947 proklamowanie komunistycznej Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej 1956 zamieszki w Poznaniu; Władysław Gomułka zostaje przywódcą Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (PZPR) 1970 po rozruchach w Gdańsku stanowisko Gomułki obejmuje Edward Gierek 1980 powstanie wolnego związku zawodowego ,,Solidarność'' po strajkach w Gdańsku 1981 wprowadzenie stanu wojennego przez gen. Wojciecha Jaruzelskiego 1983 zniesienie stanu wojennego 1984 amnestia dla więźniów politycznych 1985 premierem zostaje Zbigniew Messner 1988 zawieszenie strajków i demonstracji ,,Solidarności'' po podwyżce płac; rezygnacja Messnera; premierem zostaje Mieczysław Rakowski 1989 relegalizacja ,,Solidarności''; kwiecień: zakończenie obrad Okrągłego Stołu; czerwiec: ogólnonarodowy sukces ,,Solidarności'' w wyborach powszechnych, pierwszych wolnych wyborach od 40 lat; lipiec: prezydentem zostaje Wojciech Jaruzelski; wrzesień: powstanie pierwszego niekomunistycznego rządu od czasów II wojny światowej; rozpoczęcie przemian ekonomicznych prowadzących do wolnego rynku; kraje Europy Zachodniej i USA udzielają pomocy w wysokości 1 mld dol. 1990 styczeń: rozwiązanie PZPR i powołanie Socjaldemokracji Rzeczpospolitej Polskiej; prezydentem zostaje wybrany Lech Wałęsa; rezygnacja Tadeusza Mazowieckiego z urzędu premiera 1991 październik: wielopartyjne wybory powszechne pozostają nie rozstrzygnięte; Jan Olszewski tworzy pięciopartyjną, centroprawicową koalicję; podpisanie umowy o wycofaniu z Polski wojsk radzieckich 1992 Hanna Suchocka zostaje pierwszą w Polsce kobietą premierem 1993 stanowisko premiera obejmuje Waldemar Pawlak 1995 premierem zostaje Józef Oleksy; listopad: A. Kwaśniewski wygrywa wybory prezydenckie. 1996 po ustąpieniu J.Oleksego premierem zostaje W. Cimoszewicz 1998 premierem zostaje Jerzy Buzek 1999 wprowadzenie w życie szeregu reform: administracyjnej, służby zdrowia, ubezpieczeń społecznych, edukacyjnej