Słowacja - Republika Słowacka (Slovenska Republika)
powierzchnia: 49 tysięcy km kw.
stolica: Bratysława
miasta: Koszyce, Preszów, Bańska Bystrzyca
warunki naturalne: na zachodzie i północy kraju góry Karpaty, równina naddunajska na północy; liczne jeziora i źródła wód mineralnych; lasy dębowe, w których żyją niedźwiedzie
głowa państwa: Michal Kovac od 1993
szef rządu: Jozef Moravcik od 1994
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport rudy żelaza, miedzi, magnezytów, produktów chemicznych, tekstylnych, maszynowych
waluta: korona
ludność: 5270 tysięcy (1991), w tym znacząca mniejszość węgierska; roczny przyrost naturalny 0,4%
język: słowacki
religia: rzymskokatolicka (ponad 50%), luterańska i inne
dochód narodowy: 10 miliardów dolarów (1990); 1887 dolarów na osobę
Słowenia - Republika Słoweńska (Slovenija)
powierzchnia: 20251 km kw.
stolica: Lublana
miasta: Maribor, Kranj, Celje; główny port Koper
warunki naturalne: teren górzysty, rzeki Sawa i Drawa
głowa państwa: Milan KucSan od 1990
szef rządu: Janez DrnovsSek od 1992
system polityczny: kształtująca się demokracja
gospodarka: główne produkty: zboże, buraki cukrowe, bydło, drewno, tekstylia bawełniane i wełniane, stal, samochody
waluta: tolar
ludność: 2 miliony (1990), w tym Słoweńcy 91%, Chorwaci 3%, Serbowie 2%
język: słoweński (przypominający serbsko-chorwacki, zapisywany alfabetem łacińskim)
Słupsk - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Słupią; prawa miejskie w 1310; członek Hanzy, związku miast i kupców w Europie średniowiecznej; jeden z pierwszych ośrodków reformacji na Pomorzu Zachodnim; obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł drzewny, spożywczy, środków transportu), także ośrodek kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. kościół Najświętszej Marii Panny (2 połowa XIV wieku, później przebudowywany), zamek (XIV wiek, przebudowa XIX wiek), mury miejskie z basztami i bramami (po 1400); ludność 102400 (1993)
Sofia - stolica Bułgarii od 1879; ludność 1221 tysięcy (1990); przemysł tekstylny, gumowy, maszynowy i elektryczny; leży u podnóża masywu Witosza
sofiści - działająca w V wieku p.n.e. grupa uczonych; prowadzili wykłady z kultury, retoryki i polityki; sceptyczni wobec możliwości uzyskania prawdziwej wiedzy, doskonalili rozumowanie teoretyczne i bardziej byli zainteresowani wygraną w dyskusji niż dochodzeniem do prawdy; Platon uważał ich za nieuczciwych, a termin ,,sofizm'' oznacza celowo błędne rozumowanie
Sofokles - 495-406 p.n.e. Dramaturg grecki, jeden z trzech wielkich tragików (obok Ajschylosa i Eurypidesa); zmodyfikował formę tragedii, wprowadzając trzeciego aktora i rozwijając scenografię; napisał około 120 sztuk, z których zachowało się 7 tragedii: "Antygona", "Edyp król", "Trachinki", "Elektra", "Ajas", "Filoktet" i "Edyp w Kolonie
Sokrates - około 469-399 p.n.e. Filozof ateński; sam nic nie napisał, ale został uwieczniony w dialogach swego ucznia, Platona; walcząc ze sceptycyzmem sofistów zakładał możliwość prawdziwej wiedzy; w etyce prezentował pogląd, że osoba dobra nigdy świadomie nie postępuje źle; prawdziwa wiedza kształtuje się przez dialog i ciągłe pytania oraz porzucenie bezkrytycznego przekonania o własnej wiedzy
Solidarność - niezależny związek zawodowy w Polsce, założony pod przywództwem Lecha Wałęsy we wrześniu 1980; nielegalny w latach 1981-89; później zwyciężył w wyborach do parlamentu, lecz wśród jego kierownictwa szybko powstały podziały; w 1991 Solidarność miała 2,8 milionów członków
Somalia - Demokratyczna Republika Somalii (Al-Dżumhurijja ad-Dimukratijja as-Sumalijja)
powierzchnia: 637700 km kw.
stolica: Mogadiszu
miasta: Hargeisa, Kisimaju, port Berbera
warunki naturalne: przeważnie równinna, ze wzgórzami na północy
środowisko naturalne: wyrąb drzew (na opał) oraz wypas bydła doprowadził do powiększenia terenów pustynnych
głowa państwa i rządu: Ali Mahdi Mohammed od 1991
system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna
gospodarka: eksport bydła, skór, owoców
waluta: szyling somalijski
ludność: 8415 tysięcy (1990), w tym 350 tysięcy uchodźców z Etiopii i 50 tysięcy w Dżibuti; roczny przyrost naturalny 3,1%
religia: muzułmanie sunnici 99%
dochód narodowy: 1,5 miliardów dolarów (1987); 290 dolarów na osobę
soul - muzyka stanowiąca bardziej emocjonalną odmianę rhythm and bluesa; charakterystyczny dla niej jest ekspresyjny sposób śpiewania; główni wykonawcy to m.in. Sam Cooke (1931-1964), Aretha Franklin (1942-) i Al Green (1946-); soul powstał w latach 50-tych jako synteza bluesa, gospel i jazzu
Spartakus - zmarł 71 p.n.e. Trak, gladiator, przywódca powstania niewolników w Kapui niedaleko Neapolu; pojmany i ukrzyżowany przez Krassusa, generała rzymskiego
Spielberg - Steven, 1947-. Amerykański reżyser, scenarzysta i producent filmowy; twórca takich przebojów kinowych, jak: Szczęki (1975), Bliskie spotkania trzeciego stopnia (1977), Poszukiwacze zaginionej arki (1981), ET (1982), Jurassic Park (1993); jego filmy łączą sensację i grozę z sentymentalizmem; do ambitniejszych przedsięwzięć należą m.in. Kolor purpury (1985), Imperium słońca (1987), a przede wszystkim Lista Schindlera (1993
Spinoza - Baruch, 1632-1677. Filozof holenderski; wyznawca racjonalnego panteizmu; według niego rozum i materia to dwa rodzaje nieskończonej substancji zwanej Bogiem lub Naturą; determinista, głosił moralność autonomiczną
spirytualizm - pogląd, według którego ludzie mogą się komunikować z umarłymi; powstał w USA w 1848; parali się nim m.in. Arthur Conan Doyle i Gladstone (premier z epoki wiktoriańskiej)
Spokojny, Ocean - (Pacyfik) największy ocean świata rozciągający się od Antarktydy do Cieśninę Beringa;
powierzchnia: 166242500 km kw.
średnia głębokość: 4188 m
największa głębokość oceaniczna: 11034 m w Rowie Mariańskim
spółka z ograniczoną odpowiedzialnością - firma z ograniczoną odpowiedzialnością prawną (udziałowcy nie mogą stracić więcej, niż wynosiła początkowa wartość ich udziałów), licząca od 2 do 50 udziałowców; firma taka nie może sprzedawać ani odstępować swych udziałów i obligacji.
spółka akcyjna - zarejstrowana prawnie firma, która może emitować swoje akcje i obligacje, będące przedmiotem obrotu na giełdzie; musi mieć co najmniej siedmiu członków; warunkiem istnienia spółki jest dostępność jej dokumentów finansowych do wglądu; poprzez sprzedaż udziałów spółka akcyjna może zdobywać środki finansowe niezbędne do jej dalszego rozwoju
Springsteen - Bruce, 1949-. Amerykański piosenkarz rockowy, autor tekstów i gitarzysta; urodzony w New Jersey; jego muzyka jest mieszanką tradycyjnego rocka i refleksyjnej liryki; teksty często podejmują tematy z życia robotników, np. Born to Run (1975), Born in the USA (1984), albumy z 1992: Human Touch i Lucky Town. e sprite
Sri Lanka - Demokratyczno-Socjalistyczna Republika Sri Lanki (do 1972 Cejlon)
powierzchnia: 65600 km kw.
stolica: Kolombo (główny port)
miasta: Kandy
porty: Dżaffna, Galle, Negambo, Trinkomali
warunki naturalne: w części północnej i na wybrzeżach powierzchnia nizinna, na południu i w centrum górzysta
głowa państwa: Dingiri Banda Wijatunga od 1993
szef rządu: Chandrika Bandaranaike-Kumaratunga od 1994
system polityczny: liberalna republika demokratyczna
ssaki - Ssaki są najwyżej zorganizowaną gromadą kręgowców, obejmującą ok. 8000 gatunków. Ssaki dzielą się na 3 grupy: stekowce, torbacze, łożyskowce.
Stekowce to ssaki jajorodne, występujące w Australii. Przedstawicielami są dziobak i kolczatka. Są tzw. prymitywnymi ssakami, mającymi wiele cech wspólnych z gadami:
jajorodność
obecność steku
brak sutek, mleko wydzielane przez liczne otworki na tzw. polu gruczołowym
w pasie barkowym występuje kość krucza
mają niską temperaturę ciała.
Torbacze obejmują ok. 180 gatunków żyjących w Australii i Ameryce. Przedstawicielami są: kangury, wilk workowaty, kret workowaty, koala. Pod względem morfologicznym poszczególne gatunki bardzo się różnią, ale wykazują duże podobieństwo anatomiczne:
niewysoka temperatura ciała
stałe uzębienie
parzyste narządy rozrodcze samicy
brak łożyska, rozwój młodych odbywa się w tzw. torbie lęgowej.
Łożyskowce obejmują ssaki wyższe, doskonale przystosowane do różnych środowisk: wodnego, lądowego, powietrznego. Nazwa tej grupy pochodzi od łożyska powstającego w organizmie samicy w czasie rozwoju zarodka. Wśród tej grupy ssaków istnieje duże zróżnicowanie form osobników. Są bardzo małe (kilka centymetrów), średnie oraz bardzo duże (kilkadziesiąt metrów), biegające, skaczące, kroczące oraz latające.
Budowa zewnętrzna ssaków:
Ciało podzielone jest na głowę, tułów, 2 pary kończyn oraz ogon.
Głowa jest dobrze wykształcona, osadzona na szyi. Na głowie znajdują się oczy okryte powiekami, nozdrza zewnętrzne nazywane nosem, małżowiny uszne otaczające kanał słuchowy oraz otwór gębowy otoczony wargami. Na tułowiu znajdują się kończyny przednie i tylne (lub górne i dolne). Wszystkie kończyny mają jednakową budowę, ale różnią się w zależności od wykonywanych czynności. Mogą być wydłużone, skrócone, rozszerzone, chwytne, grzebne, lotne. Ssaki lądowe dzielimy na stopochodne i palcochodne. Wszystkie ssaki lądowe mają na końcach palców pazury, kopyta. Ciało ssaków pokrywa skóra z naskórkiem produkującym włosy, łuski, pazury, paznokcie, kopyta. W naskórku znajdują się gruczoły potowe, zapachowe, łojowe, mleczne, łzawe. Ciało pokryte jest włosami pokrywowymi tworzącymi sierść. Sierść u ssaków ulega linieniu (zamiana starych włosów na nowe) związane to jest z porami roku. Wśród włosów pokrywowych wyróżniamy: ościste, wełniste i puchowe. Ubarwienie ssaków jest ubogie, raczej ochronne w odcieniach żółci, beżu, brązu, czerni.
Budowa anatomiczna ssaków
Szkielet ssaków zbudowany jest z kości czaszki, kręgosłupa, kości kończyn połączonych z kręgosłupem pasami: barkowym i miednicowym.
Czaszka zbudowana jest z kości połączonych szwami. Występuje ruchome połączenie szczęk oraz podniebienie twarde, dzielące jamę nosową od gębowej. Czaszka połączona jest z kręgosłupem przy pomocy dwóch kłykci potylicznych.
Kręgosłup obejmuje 5 odcinków: szyjny (zawsze zbudowany z 7 kręgów), piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i ogonowy.
Pas barkowy tworzą łopatki, obojczyki (tylko u ssaków wykonujących złożone ruchy kończyn przednich).
Miednica u ssaków tworzy most kostny po stronie brzusznej, powstały z połączenia kości łonowych i kulszowych.
Szkielet kończyn ulega różnym przekształceniom w zależności od środowiska, w którym ssak żyje oraz funkcji, jaką pełni. Kończyna przednia - ramię - kość łokciowa, kość promieniowa - kości dłoni. Kończyna tylna - udo - kość piszczelowa, kość strzałkowa - kości stopy.
Układ pokarmowy ssaków rozpoczyna jama gębowa, ograniczona wargami, policzkami, podniebieniem twardym i miękkim. W jamie gębowej znajduje się język, gruczoły ślinowe oraz zęby osadzone w zębodołach szczęki dolnej i górnej. U większości ssaków występują zęby mleczne i ostateczne. Zęby ssaków są zróżnicowane pod względem budowy i funkcji (tzw. heterodontyczne) na: siekacze (odgryzają pokarm), kły (rozrywają pokarm), przedtrzonowe i trzonowe (rozcierają pokarm). Kolejne odcinki to: gardło, przełyk, żołądek (inaczej zbudowany u roślino- i mięsożerców), dwunastnica, do której dochodzą soki wątroby i trzustki, jelito cienkie, jelito grube, jelito proste + odbyt.
Układ oddechowy rozpoczyna się od nozdrzy, gardła, krtani, tchawicy, oskrzeli, płuc zbudowanych z pęcherzyków płucnych. Wymiana gazowa (wdech i wydech) odbywa się w czasie skurczów i rozkurczów mięśni międzyżebrowych oraz podnoszeniu się i opadaniu przepony.
Przepona jest mięśniem charakterystycznym dla ssaków, oddziela jamę brzuszną od klatki piersiowej (wdech następuje wówczas, gdy następuje skurcz mięśni międzyżebrowych i opuszczenie przepony w kierunku jamy brzusznej).
Układ krwionośny zamknięty, dwa obiegi, serce czterodziałowe.
Układ nerwowy tworzy mózg, rdzeń kręgowy i nerwy obwodowe. Mózg ssaków jest silnie rozwinięty. Przedmózgowie tworzy półkule z korą mózgową, w której znajdują się ośrodki słuchowe, wzrokowe, czuciowe, ruchowe oraz wyższych czynności psychicznych. U ssaków występują różne narządy zmysłów (nie są jednakowo rozwinięte): narząd węchu, słuchu (ucho zawiera 3 kosteczki słuchowe), wzroku (zwłaszcza u małp), dotyku.
Rozmnażanie i rozwój rozmnażają się płciowo. Są rozdzielnopłciowe.
Staff - Leopold, 1878-1957. Poeta polski, łączący w swojej twórczości poczucie klasycznej harmonii z wiarą w trwałość dziedzictwa kulturowego i sztuki; związany z impresjonizmem i symbolizmem, a następnie neoklasycyzmem; autor tomów poezji, m.in. Sny o potędze (1901), Ptakom niebieskim (1905), Wysokie drzewa (1932), a także dramatów, przekładów psalmów, dzieł myślicieli starożytnych, J.W. Goethego, F. Nietzschego, R. Rollanda, T. Manna, również wierszy łacińskich J. Kochanowskiego
stajnia Augiasza - w mitologii greckiej, stajnia należąca do Augiasza, króla Elidy; jedna z prac Heraklesa polegała na oczyszczeniu tego budynku, mieszczącego 3 tysiące sztuk bydła, i miała być wykonana w ciągu jednego dnia; Herakles dokonał tego, przepuszczając przez stajnię nurty rzek Alfejos i Penejos
Stambuł - miasto i główny port morski Turcji; ludność 6 620200 (1990); produkcja tkanin, tytoniu, cementu, szkła, towarów skórzanych; założone około 660 p.n.e. jako Bizancjum, w 330 n.e. zmieniono nazwę na Konstantynopol, stolicę cesarstwa bizantyjskiego do 1453, kiedy zdobyli je Turcy; do 1922 stolica imperium otomańskiego jako Istanbul
Stany Zjednoczone Ameryki Północnej - (United States of America, USA)
powierzchnia: 9368900 km kw.
stolica: Waszyngton, DC
miasta: Nowy Jork, Los Angeles, Chicago, Filadelfia, Detroit, San Francisco, Waszyngton, Dallas, San Diego, San Antonio, Houston, Boston, Baltimore, Phoenix, Indianapolis, Memphis, Honolulu, San José
warunki naturalne: topografia i typy wegetacji od tropików (Hawaje) do arktyki (Alaska); łańcuchy górskie równoległe do wybrzeża wschodniego i zachodniego; Góry Skaliste rozdzielają zlewiska Pacyfiku od zlewisk Zatoki Meksykańskiej; na północy Wielkie Jeziora; rzeki m.in. Hudson, Missisipi, Missouri, Kolorado, Columbia, Snake, Rio Grande, Ohio
środowisko naturalne: największa na świecie ilość ścieków komunalnych na osobę (850 kg)
terytoria zależne: Puerto Rico i Mariany Północne (terytorium stowarzyszone), zjednoczone państwa Mikronezji, Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych, Samoa Amerykańskie, Guam, Wake, Midway, Wyspy Marshalla, Belau, Johnston, Sand;
głowa państwa i rządu: Bill Clinton od 1993
system polityczny: liberalna demokracja
waluta: dolar amerykański
ludność: 250372 tysięcy (1990), w tym Amerykanie pochodzenia europejskiego 80%, pochodzenia hiszpańskiego 9%, Murzyni 12%, Azjaci i ludność pochodząca z wysp na Pacyfiku 3%, Indianie amerykańscy, Eskimosi, ludność pochodząca z Aleutów 1%; roczny przyrost naturalny 0,9%
język: angielski, hiszpański (oficjalne)
religia: chrześcijaństwo 86,5% (katolicyzm 26%, baptyzm 19%, metodyzm 8%, luteranizm 5%), judaizm 1,8%, islam 0,5%, buddyzm i hinduizm około 0,5%
dochód narodowy: 3855 miliardów dolarów (1983); 13 451 dolarów na osobę
Statua Wolności - Jeden z najsłynniejszych posągów świata, wznoszący się na Wyspie Wolności, nieopodal Nowego Jorku. Zbudował go francuski artysta F.A. Bartholdy w 1884 jako dar narodu Francji dla Stanów Zjednoczonych. Wysokość samego posągu wynosi 46 m, cokołu, na którym spoczywa - 47 m. Statua stała się symbolem wolnej i bogatej Ameryki dla rzeszy imigrantów przybywających do Nowego Jorku.
Staszic - Stanisław, 1755-1826. Polski uczony, filozof, wybitny działacz i pisarz polityczny, czołowy przedstawiciel obozu reformatorskiego w okresie Sejmu Czteroletniego; ksiądz; organizator szkolnictwa zawodowego, inicjator poszukiwań geologicznych (uważany za pierwszego polskiego geologa); prezes Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk (od 1808), współzałożyciel m.in. Uniwersytetu Warszawskiego (1816); autor m.in. Przestróg dla Polski (1790), O ziemiorództwie Karpatów...
stawonogi - Stanowią bardzo liczną grupę zwierząt wodnych i lądowych obejmującą ok. 1 mln gatunków. Ciało tych zwierząt jest dwuboczne symetryczne, zgrupowane w określone odcinki (np. głowa, tułów, odwłok lub głowotułów, odwłok). Odnóża stawonogów składają się z licznych członów połączonych stawami. Ciało okryte jest jednowarstwowym nabłonkiem produkującym chitynowy oskórek, tworzący szkielet zewnętrzny. Brak u stawonogów wora skórno-mięśniowego. Mięśnie poprzecznie prążkowane zgrupowane są w pęczki i połączone z pancerzem. Ta grupa zwierząt posiada narządy służące do wymiany gazowej (skrzela, tchawki, płucotchawki). Ich układ nerwowy ulega centralizacji, mają dobrze rozwinięte narządy zmysłów. U stawonogów, w związku z dość sztywnym pokryciem ciała, wzrost odbywa się skokowo i związany jest z mechanizmem linienia.
Do stawonogów należą następujące gromady:
Skorupiaki są zwierzętami żyjącymi w wodzie, nieliczne występują na lądzie w miejscach wilgotnych. Ciało skorupiaków jest segmentowane podzielone na głowotułów i odwłok (pokryte chitynowym pancerzem). Jednym z przedstawicieli jest rak rzeczny, posiadający odcinek głowy oddzielony od tułowia bruzdą karkową. Rak posiada wiele odnóży zróżnicowanych pod względem budowy i funkcji. Są to: czułki, odnóża gębowe, odnóża kroczne, odnóża odwłokowe.
Budowa anatomiczna raka.
Układ krwionośny u raka jest otwarty. Zbudowany jest z serca, od którego odchodzi 7 naczyń krwionośnych, sieci naczyń oraz zatok. Krew z serca wypływa naczyniami, wylewa się do zatok, skąd żyłami płynie do skrzeli, a następnie do serca.
Układ pokarmowy jest podzielony na funkcjonalne odcinki. Rozpoczyna się otworem gębowym otoczonym odnóżami gębowymi. Kolejno znajdują się: jama gębowa, przełyk, żołądek, jelito z uwypukleniem trzustko-wątrobowym i odbyt. Rak jest wszystkożerny.
Układ nerwowy typu drabinkowego tworzą zwoje nerwowe nadprzełykowe. Od zwojów mózgowych odchodzą nerwy do: oczu, statocyst i zmysłu dotyku. Od każdej pary odnóży odchodzi 1 para nerwów. Następuje centralizacja układu nerwowego.
Układ wydalniczy to przekształcone metanefrydia, tzw. gruczoły czułkowe lub zielone, leżące u nasady drugiej pary czułków. Jest to gruczoł, od którego odchodzi kanalik do pęcherzyka moczowego z ujściem u nasady drugiej pary czułków.
Układ rozmnażania raki są organizmami rozdzielnopłciowymi. Ich gruczoły rozrodcze są parzyste i znajdują się pod sercem. Mają ujście:
u samic u nasady drugiej pary odnóży krocznych,
u samców przy czwartej parze odnóży krocznych.
Po zapłodnieniu samica składa około 200 jaj. Składa je jesienią i nosi przyczepione do odnóży odwłokowych. Na wiosnę lub początek lata rozwijają się młode. Rozwojowi raka towarzyszą linienia. Proces ten jest regulowany hormonalnie.
Przedstawicielami skorupiaków są: rozwielitki, oczliki, pąkle, stonogi, homary, kraby, przekopnice, zmieraczki plażowe.
Owady.
To najliczniejsza grupa zwierząt. Według ewolucjonistów, w rozwoju filogenetycznym zwierząt jako pierwsze wyszły na ląd. Są zwierzętami żyjącymi na lądzie, w glebie, rzadko w wodzie. Ciało ich podzielone jest na głowę, tułów i odwłok, okryte jest chitynowym oskórkiem.
Schemat budowy wewnętrznej muchy
Układ pokarmowy rozpoczyna otwór z aparatem gębowym, kolejno jest obszerna gardziel z gruczołami ślinowymi, krótki przełyk, wole z enzymami trawiennymi, żołądek żujący z chitynowymi listewkami przecierającymi pokarm, jelito środkowe z uwypukleniami, jelito odbytowe, odbyt. Układ ten jest ułożony po brzusznej stronie ciała.
Układ krwionośny jest otwarty, serce jest trzynastokomorowe, leży po grzbietowej stronie ciała. Zaopatrzone w zastawki utrudniające wsteczny ruch krwi. Krew jest najczęściej bezbarwna, roznosi pokarm, hormony, produkty przemiany materii. Leży w odwłoku nad przewodem pokarmowym. System naczyń zredukowany jest na korzyść układu oddechowego, którego końcowe rozgałęzienia tchawek oplatają nawet pojedyncze komórki dostarczając im bezpośrednio tlen.
Układ oddechowy tworzą tchawki rozwinięte silnie u form latających. Mają postać dwu ciągnących się po bokach ciała kanałów. Powietrze z zewnątrz dostaje się przez specjalne otworki (przetchlinki) znajdujące się w odwłoku (po bokach ostatnich segmentów).
Rozmnażanie i rozwój owadów są rozdzielnopłciowymi zwierzętami, u których narządy rozrodcze są parzyste i zbudowane według schematu:
samiec ma parzyste jądra, nasieniowody zakończone narządem kopulacyjnym (uchyłek odwłoka),
samica 2 jajniki, 2 jajowody oraz zbiorniki nasienne.
Zapłodnienie u owadów jest wewnętrzne.
Rozwój owadów jest:
z przeobrażeniem niezupełnym; jajo larwa imago (konik polny, świerszcz, szarańczaki)
z przeobrażeniem zupełnym ; jajo larwa poczwara imago (mucha, motyl, pszczoła, chrabąszcz)
Pajęczaki do najbardziej znanych należą pająki, nazywane ośmionożnymi drapieżnikami. Występują na lądzie (tylko pojedyncze gatunki żyją w wodzie). Ciało ich podzielone jest na głowotułów i odwłok. Pajęczaki posiadają 6 par odnóży. Dwie pierwsze są pomocne w zdobywaniu pożywienia (szczękoczułki, nagogłaszczki) oraz 4 pary służące do chodzenia, tzw. kroczne. U pająków tworzących pajęczynę na odwłoku znajdują się kądziołki przędne. Ciało pająków okrywa miękki chitynowy oskórek z włoskami.
Wije występują w miejscach wilgotnych, zacienionych, są stawonogami lądowymi. Mają wyodrębnioną głowę oraz długie ciało, często podzielone na segmenty zaopatrzone w odnóża kroczne. Wyróżniamy dwie grupy wśród wijów. Pierwsza to grupa osobników drapieżnych przedstawicielem jest pospolity gatunek, wij drewniak. Posiada chwytne szczęki zaopatrzone w gruczoły jadowe. Drugą grupę tworzą gatunki roślinożerne występujące w wilgotnych lasach. Przedstawicielami są krocionogi.
Steinbeck - John, 1902-1968. Powieściopisarz amerykański; w swych realistycznych powieściach, np. Myszy i ludzie (1937), Grona gniewu (1939, Nagroda Pulitzera w 1940), Na wschód od Edenu (1952), ukazywał życie farmerów i robotników rolnych głównie z Kalifornii; Nagroda Nobla w 1962
Stendhal - (właściwie Marie Henri Beyle) 1783-1842. Powieściopisarz francuski; analizował ludzkie namiętności, ukazując je na tle społeczno-obyczajowym; główne powieści: Czerwone i czarne (1830), Pustelnia parmeńska (1839), wysoko oceniona przez Balzaca w 1840
stoicyzm - grecka szkoła filozoficzna, założona około 300 p.n.e. przez Zenona z Kition; stoicy głosili materializm, wierząc, iż szczęście osiąga się przez akceptację praw wszechświata; popierali braterstwo, potępiali niewolnictwo; nazwa pochodzi od werandy, na której nauczał Zenon
Stonehenge - megalityczna budowla powstała około 2800 p.n.e. na północ od Salisbury w hrabstwie Wiltshire w Anglii; początkowo składała się z 30 kamieni ustawionych pionowo w kole, połączonych u góry kamieniami ułożonymi poprzecznie; długość około 30 m; wewnątrz koła znajdowała się konstrukcja w kształcie podkowy oraz tzw. ołtarz, stojący na osi podkowy naprzeciw wschodzącego słońca; niewykluczone, iż Stonehenge było rodzajem obserwatorium
Strauss Johann - (Baptist) 1825-1899. Austriacki dyrygent i kompozytor, syn kompozytora Johanna Straussa (1804-1849); w 1872 porzucił dyrygowanie i rozpoczął komponowanie operetek, np. Zemsta nietoperza (1874) oraz walców, np. Nad pięknym modrym Dunajem i Opowieści Lasku Wiedeńskiego, które przyniosły mu tytuł ,,króla walca''
Streep - Meryl, 1949-. Aktorka amerykańska; silna osobowość i wielki talent uczyniły z niej jedną z czołowych gwiazd kina; grała m.in. w filmach: Łowca jeleni (1978), Sprawa Kramerów (1979, Oscar), Kochanica Francuza (1980), Wybór Zofii (1982, Oscar), Pożegnanie z Afryką (1985), Chwasty (1988), Pocztówki znad krawędzi (1990
Strefa Gazy - region w Palestynie, znajdujący się pod zarządem Izraela;
stolica: Gaza;
powierzchna: 363 km kw.;
ludność: 645 tysięcy (1989), w tym 446 tysięcy uchodźców
stwardnienie rozsiane - (SM) nieuleczalna, postępująca choroba ośrodkowego układu nerwowego, polegająca na rozpadzie osłonki mielinowej włókien nerwowych mózgu i rdzenia kręgowego; przyczyny nie są znane
Stwosz - Wit, (właściwie: Stosz, Stvos, Stoss) około 1447-1533. Rzeźbiarz, malarz i miedziorytnik, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli późnego gotyku; autor m.in. ołtarza głównego Zaśnięcie Najświętszej Marii Panny w kościele Mariackim w Krakowie, także nagrobka Kazimierza Jagiellończyka w katedrze na Wawelu; Wit Stwosz działał w Norymberdze i Krakowie
Suchocka - Hanna, 1946-. Polityk polski; premier w latach 1992-93; wybrana przez prezydenta Wałęsę na miejsce premiera Waldemara Pawlaka, który nie zdołał utworzyć sprawnie działającego rządu
Sudan - Demokratyczna Republika Sudanu (Dżumhurijjat ad-Diumukratijja as-Sudan)
powierzchnia: 2505800 km kw.
stolica: Chartum
miasta: Omdurman, Dżuba, Wad Medani, Al-Ubajjid, Kassala, Atbara, al-Kadarif, Kusti, Port Sudan
warunki naturalne: żyzne doliny Nilu oddzielają Pustynię Libijską na zachód od Pustyni Nubijskiej na wschód
środowisko naturalne: kanał Dżonglei dostarczający wodę do północnego Sudanu i Egiptu zagraża łąkom południowego Sudanu
głowa państwa: Omar Hasan Ahmed el-Baszir od 1989
szef rządu: Sadik al-Mahdi od 1993
system polityczny: republika militarna
gospodarka: eksport bawełny, gumy arabskiej, sezamu, orzeszków ziemnych i sorga
waluta: funt sudański
ludność: 25164 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 2,9%
język: arabski 51% (urzędowy), języki lokalne
religia: sunnici 73%, animiści 18%, chrześcijanie 9% (na południu)
Sumatra - druga pod względem wielkości wyspa Indonezji, jedna z Wysp Sundajskich;
powierzchnia: 473600 km kw.
ludność: 36882 tysięcy (1989)
warunki naturalne: na wschód od gór pochodzenia wulkanicznego rozciąga się obszar nizinny o wysokim zalesieniu;
główne produkty: kauczuk, ryż, tytoń, herbata, drewno, ropa naftowa i cyna
superego - według Freuda, część umysłu ludzkiego, odpowiedzialna za etykę i narzucone sobie wzorce zachowania; scharakteryzowana jako forma świadomości panująca nad ego wywołująca poczucie winy, kiedy łamany jest kodeks moralny
surfing - dyscyplina sportowa; zawodnik ślizga się na grzbietach dużych fal, stojąc na wąskiej desce z kilem, wykonanej zwykle z lekkich surowców sztucznych, np. włókna szklanego, o długości około 1,8 m (lub około 2,4-7 m, o nazwie ,,,Malibu''); surfing rozwinął się na Hawajach i w Australii;
Swanson - Gloria, (właściwie Gloria Josephine Mae Svenson) 1897-1983. Aktorka amerykańska; gwiazda kina niemego, która kształtowała amerykański gust i modę przez ponad 20 lat; wycofała się z aktywnego życia zawodowego w 1932, jednakże miała kilka świetnych powrotów; wystąpiła m.in. w filmach: A jednak ciało jest słabe (1928), Królowa Kelly (1928, nie ukończony) i Bulwar Zachodzącego Słońca
Syberia - azjatycki region Rosji, ciągnący się od Uralu do Pacyfiku
powierzchnia: 12050 tysięcy km kw.
miasta: Nowosybirsk, Omsk, Krasnojarsk, Irkuck
gospodarka: produkcja energii hydroelektrycznej z rzek: Lena, Ob i Jenisej; leśnictwo; eksploatacja złota, diamentów, ropy naftowej, gazu ziemnego, żelaza, miedzi, niklu, kobaltu
Sycylia - największa wyspa śródziemnomorska, autonomiczny region Włoch;
powierzchnia: 25700 km kw.;
ludność: 5196800 (1990);
stolica: Palermo;
porty: Katania, Syrakuzy i Marsala
ekport wina marsalskiego, oliwek, cytrusów, rafinowanej ropy, wyrobów petrochemicznych i farmaceutycznych, potasu, asfaltu i marmuru;
autonomiczny region Sycylii obejmuje Wyspy Liparyjskie, Egadi, Usticę i Pantellerię; Etna (3323 m) jest najwyższym wulkanem w Europie; ostatnia duża erupcja w 1971
Sydney - stolica i port Nowej Południowej Walii w Australii; ludność 3657 tysięcy (1990); przemysł maszynowy, rafineryjny, elektroniczny, chemiczny, odzieżowy i meblowy; centrum finansowe; siedziba trzech uniwersytetów; XIX-wieczne Muzeum Nauki i Sztuki Stosowanej, najpopularniejsze w Australii
synagoga - dom modlitwy Żydów; jako instytucja powstała po zburzeniu Świątyni Salomona w Jerozolimie w 70 n.e. (rozwijała się jednakże od czasów wygnania babilońskiego); w starożytności - hala, miejsce spotkań publicznych, gdzie czytano Torę; obecnie miejsce modlitw i obrzędów, które mogą się odbywać dopiero w obecności 10 dorosłych mężczyzn
Synaj - półwysep w Egipcie nad Morzem Czerwonym
powierzchnia: 65 tysięcy km kw.
zasoby naturalne to m.in. ropa naftowa, gaz ziemny i węgiel; woda do irygacji transportowana jest z Nilu pod Kanałem Sueskim;
Syria - Arabska Republika Syrii (Al-Dżumhurijja al-Arabijja as-Surijja)
powierzchnia: 185200 km kw.
stolica: Damaszek
miasta: Haleb (Aleppo), Hims, Hama, Latakia (główny port)
warunki naturalne: żyzne niziny, obszary pustynne, łańcuchy górskie, rzeka Eufrat
głowa państwa i rządu: Hafez el-Asad od 1991
system polityczny: republika socjalistyczna
gospodarka: towary eksportowe: bawełna, kasze, tytoń, ropa naftowa, fosforyty
waluta: funt syryjski
ludność: 12471 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,5%
język: arabski (oficjalny) 89%, kurdyjski 6%, ormiański 3%
religia: sunnici 74%, alawici (rządząca mniejszość) i inne sekty islamu 16%, chrześcijanie 10%
dochód narodowy: 17 miliardów dolarów (1986); 702 dolary na osobę
Szczecin - miasto wojewódzkie i port na Odrze w północno-zachodniej Polsce; w XII wieku republika miejska; członek Hanzy; w XIII-XIV wieku główny ośrodek handlowy Pomorza Zachodniego; obecnie ważny ośrodek przemysłowy i kulturalno-naukowy na Pomorzu; węzeł kolejowy i port lotniczy; zabytki, m.in. kościoły gotyckie (XIV-XVI wiek), ratusz (XIII-XV wiek), kamienica Loitzów (1547), spichlerze (XV wiek, przebudowa w XVII wieku), bramy miejskie (XVIII wiek); ludność 417700 (1993
Szetlandy - wyspy u północnych brzegów Szkocji, na pólnoc od Orkadów
powierzchnia: 1400 km kw.
miasta: Lerwick (ośrodek adminstracyjny) na Mainlandzie, największej z 19 zamieszkanych wysp
warunki naturalne: ponad 100 wysp, z Muckle Flugga włącznie, najdalej na północ wysuniętą częścią Wysp Brytyjskich
gospodarka: przetwórstwo ryb, dziewiarstwo na wyspach Fair i Unst, hodowla kucyków; największy w Europie ośrodek wydobycia ropy naftowej - Sullom Voe na Mainlandzie
ludność: 22 tysiące (1987)
szkarlatyna - (płonica) ostra choroba zakaźna, występująca zwłaszcza u dzieci, powodowana przez bakterie Streptococcus pyogenes; oznaki to ból gardła i jaskrawoczerwona wysypka, rozprzestrzeniająca się ku dolnej części ciała; po wysypce następuje łuszczenie się skóry; leczenie antybiotykami
Szkocja - północna część Wielkiej Brytanii, w przeszłości niezależne państwo, obecnie część Zjednoczonego Królestwa
powierzchnia: 78470 km kw.
stolica: Edynburg
miasta: Glasgow, Dundee, Aberdeen
gospodarka: główne produkty: wyroby elektroniczne, silniki okrętowe i samolotowe, ropa naftowa, gaz ziemny, chemikalia, tekstylia, odzież, papier; drukarstwo, przetwórstwo spożywcze, turystyka
waluta: funt szterling
język: angielski, celtycki (używany przez 1,3% mieszkańców, głównie górali)
ludność: 5113 tysięcy (1987)
religia: prezbiteriańska (kościół Szkocji), rzymskokatolicka
sławni ludzie: Robert Bruce, Walter Scott, Robert Burns, Robert Louis Stevenson, Adam Smith
system polityczny: 72 miejsca w brytyjskim parlamencie w Westminsterze; samorząd lokalny opiera się na podobnych zasadach jak angielski, lecz są różnice w systemie prawnym (<$szkockie prawo$$11809$>); działa ruch na rzecz niezależności lub zwiększenia uprawnień Zgromadzenia Narodowego
Szlezwik-Holsztyn - okręg adminstracyjny (land) w Niemczech
powierzchnia: 15700 km kw.
stolica: Kilonia
miasta: Lubeka, Flensburg, Szlezwik
gospodarka: przemysł stoczniowy, inżynieria mechaniczna i elektryczna, przetwórstwo spożywcze
ludność: 2613 tysięcy (1988)
religia: protestantyzm 87%, katolicyzm 6%
sztuki walki - style walk z bronią lub bez broni, rozwinięte na Wschodzie ze starożytnych technik; do typowych sztuk walki zaliczają się: aikido, judo, jujitsu, karate, kendo i kung fu
Szwecja - Królestwo Szwecji (Konungariket Sverige)
powierzchnia: 450 tysięcy km kw.
stolica: Sztokholm
miasta: Göteborg, Uppsala, Norrköping, Vaasteraas
warunki naturalne: góry na zachodzie; równiny na południu; gęste zalesienie; ponad 20 tysięcy wysp przybrzeżnych w pobliżu Sztokholmu
środowisko naturalne: 20 tysięcy z 90 tysięcy jezior jest zanieczyszczone przez kwaśne deszcze, w czterech z nich prawdopodobnie wyginęły ryby
głowa państwa: król Karol XVI Gustaw od 1973
szef rządu: Ingvar Carlsson od 1994
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: główne towary eksportowe: samoloty, samochody, łożyska kulkowe, wiertła, pociski, wyroby przemysłu elektronicznego, petrochemicznego, tekstylnego i papierniczego, meble, ozdobne szkło, żelazo i stal
waluta: korona szwedzka
ludność: 8407 tysięcy (1990), w tym 17 tysięcy Lapończyków i 1,2 miliona imigrantów powojennych, głównie z Finlandii, Turcji, Jugosławii, Grecji, Iranu i państw nordyckich; roczny przyrost naturalny 0,1%
język: szwedzki (oficjalny); mniejszości posługują się fińskim i lapońskim
religia: (państwowa) luteranizm 95%
dochód narodowy: 179 miliardów dolarów (1989); 11 783 dolarów na osobę
Sydney - największe miasto w Australii, stolica stanu Nowa Południowa Walia, nad zatokami: Port Jackson, Botany Bay, Port Hacking. 3,7 mln mieszkańców (1991). Historia: najstarsze miasto Australii, założone w 1788 jako brytyjska kolonia karna. 1842 prawa miejskie. W 2. poł. XIX w. szybki napływ osadników w związku z odkryciem złota. W początkach XX w. budowa nowoczesnego przemysłu, rozwój portu. Od 1911 największe miasto Australii. ! Sydney - port i miasto nocą ! Kolej miejska Centrum kulturalne i gospodarcze. Przemysł przetwórstwa ropy naftowej, stoczniowy, środków transportu, materiałów budowlanych, chemiczny, elektrotechniczny, precyzyjny. Port lotniczy i morski. Od 1850 posiada uniwersytet (obecnie 9 uczelni wyższych). Największe skupisko Polonii australijskiej. ! Sydney Zabytki: budowle użyteczności publicznej z XIX w., m.in.: Vaucluse House (1802-1803), State Parliament House (1811-1817), Old Mint Building (1811, obecnie sąd), Hyde Park Barracks - dawne koszary (1817). Kościół St. James (XIX w.), katedry: Saint Mary (1868), Saint Andrew (1888).
ściana komórkowa - stanowi szkielet dla komórki, chroni ją przed:
uszkodzeniami
wpływami temperatury
utratą wody
zarazkami.
Ściana komórkowa zbudowana jest z pektyn i celulozy.
Cząsteczki celulozy (wielocukier) tworzą charakterystyczne łańcuchy, które ułożone są regularnie, tworząc micelle oraz większe jednostki, mikrofibrylle. Między łańcuchami występują wolne przestrzenie wypełnione wodą i pektynami. Ściana komórkowa powstaje w procesie cytokinezy (podział cytoplazmy w mitozie) po jednej i drugiej stronie blaszki środkowej (blaszka środkowa rozdziela dwie nowo powstałe komórki).
W młodych komórkach roślinnych występuje cienka ściana nazywana pierwotną. Jest elastyczna, zbudowana z celulozy w ok. 20%, wody, pektyn, hemicelulozy. Umożliwia wzrost komórce.
W trakcie wzrostu ściana komórkowa grubieje w wyniku odkładania mikrofibrylli, tworząc trzy warstwy: zewnętrzną, środkową, wewnętrzną. Przyjmuje nazwę wtórnej. Zbudowana jest z celulozy (w 60%), pektyn. Zawiera regularnie ułożone łańcuchy celulozy, jest gruba, ale elastyczna.
Poprzez jamki (kanały proste lub lejkowate) występujące w ścianie komórkowej możliwy jest kontakt z komórkami sąsiednimi: przedostają się bowiem przez nie cytoplazmatyczne wypustki sąsiednich komórek, tzw. plazmodesmy.
W ciągu życia komórki ściana komórkowa może ulegać modyfikacjom. Są to:
Inkrustacje polegające na wnikaniu różnych substancji między łańcuchy celulozy, np. drewnienie, mineralizacja.
Adkrustacje polegające na nakładaniu substancji na powierzchni mikrofibrylli celulozowych, np. śluzowacenie, woskowacenie, kutynizacja.
Ściana Płaczu - w tradycji judaistycznej - Zachodnia ściana; fragment Świątyni Salomona w Jerozolimie; miejsce święte, do którego pielgrzymują Żydzi, by modlić się na głos lub wkłada między jej kamienie kawaki papieru z zapisanymi modlitwami bądź prośbami
Śródziemne, Morze - międzykontynentalne morze, oddzielające Europę od północnej Afryki i wschodniej Azji; długość 3700 km, powierzchnia 2966 tysięcy km kw.; połączone z Atlantykiem (Cieśnina Gibraltarska), Morzem Czerwonym i Oceanem Indyjskim (Kanał Sueski), Morzem Czarnym (Dardanele i morze Marmara); odnogami są morza: Adriatyckie, Egejskie, Jońskie, Tyrreńskie; bardzo zanieczyszczone
świerzb - zakaźna infekcja skóry, powodowana przez świerzbowce Sarcoptes scabiei, które drążą korytarze pod skórą, aby złożyć jaja; leczenie kremami i płynami antypasożytniczymi
Świątynia Świętej (Bożej) Mądrości w Stambule - najwspanialsza budowla późnego antyku, arcydzieło sztuki bizantyjskiej. Zbudowana na rozkaz cesarza Justyniana I w latach 532-537. Był to kościół pałacowy, powiązany bezpośrednio z zabudowaniami cesarskiej rezydencji. Turcy, po zajęciu Konstantynopola, zamienili świątynię w meczet, dobudowali 4 minarety oraz zniszczyli większość dekoracji wnętrza.
Tadżykistan - Republika Tadżykistanu
powierzchnia: 143100 km kw.
stolica: Duszanbe
warunki naturalne: powierzchnia górzysta; ponad połowa terytorium kraju leży na wysokości ponad 3000 m; wielkie górskie lodowce stanowią źródło wody pitnej
głowa państwa: Emomali Rachmonow od 1992
szef rządu: Abdulalil Samadow od 1993
Tajlandia - Królestwo Tajlandii (Prathet Tai lub Muang Tai)
powierzchnia: 513115 km kw.
stolica: Bangkok
warunki naturalne: kraj górzysty; jałowa wyżyna na północnym wschodzie, żyzne regiony centralne
głowa państwa: król Bhumibol Adulyadej od 1946
szef rządu: Chuan Leekpai od 1992
system polityczny: demokracja pod kontrolą wojskową
waluta: baht
ludność: 54890 tysięcy, w tym Tajowie 75%, Chińczycy 14%; roczny przyrost naturalny 2%
język: taj i chiński (oba urzędowe)
religia: buddyści 95%, muzułmanie 4%
dochód narodowy: 52 miliardów dolarów (1988); 770 dolarów na osobę
Tajwan - Republika Chińska (Chung Hua Min Kuo)
powierzchnia: 36189 km kw.
stolica: Tajpej (Taibei)
miasta: porty: Kaohsiung, Keelung
warunki naturalne: kraj na wyspie, zwanej dawniej Formosą, w pobliżu wybrzeży Chińskiej Republiki Ludowej; góry, niziny na zachodzie
głowa państwa: Li Teng-hui od 1988
szef rządu: Lien Chan od 1993
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport tekstyliów, stali, sprzętu elektronicznego i żywności
waluta: dolar tajwański
ludność: 20730 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 1,5%
język: chiński
religia: władze deklarują nastawienie ateistyczne; taoizm, konfucjanizm, buddyzm, chrześcijaństwo
dochód narodowy: 120 miliardów dolarów (1988); 6200 dolarów na osobę
Tanzania - Zjednoczona Republika Tanzanii (Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania)
powierzchnia: 945 tysięcy km kw.
stolica: Dodoma (oficjalnie od 1938)
miasta: Zanzibar, Mwanza; główny port i faktyczna stolica Dar es Salam
warunki naturalne: płaskowyż w centrum kraju, jeziora na północy i zachodzie (Wiktorii, Tanganika, Niasa)
głowa państwa i szef rządu: Ali Hassan Mwinyi od 1985
system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna
gospodarka: eksport kawy, bawełny, sizalu, herbaty, tytoniu, orzechów i diamentów waluta: szyling tanzański
ludność: 26 milionów (1990); roczny przyrost naturalny 3,5%
język: kiswahili, angielski (oba urzędowe)
religia: islam 35%, chrześcijaństwo 35%, wyznania miejscowe 30%
dochód narodowy: 5 miliardów dolarów (1987); 260 dolarów na osobę
tasiemiec - Tasiemce (1500 gatunków) te największe płazińce są zwierzętami taśmowatymi, które w formie dojrzałej prowadzą pasożytniczy tryb życia w przewodzie pokarmowym żywiciela. Występują u wszystkich kręgowców. Przód ich ciała nie ma oczu, ale wyposażony jest w przyssawki, a niektóre gatunki mają wieniec haczyków, za pomocą których mogą zakotwiczyć się w błonie śluzowej jelita gospodarza. Za główką (skoleks) znajduje się strefa produkująca bezustannie nowe człony (proglotydy). Reszta ciała składa się z serii członów. Każdy człon zawiera pełny zestaw narządów rozrodczych. U tasiemców może zachodzić samozapłodnienie w obrębie proglotydu lub sąsiadujące człony mogą kopulować ze sobą. Wypełniony zapłodnionymi jajami proglotyd (każde jajo jest otoczone osłonką) odrywa się i opuszcza ciało żywiciela. Kiedy zapłodnione jajo zostaje zjedzone przez żywiciela pośredniego, larwa wykluwa się z osłonki i rozwija dalej.
Tasiemce nie mają otworu gębowego ani śladów układu pokarmowego. Chłoną pokarm całym ciałem, z jelita żywiciela. Ciało pokrywa gruby oskórek, zabezpieczający przed strawieniem. Tasiemiec nie posiada narządów zmysłowych. Układ nerwowy to pnie biegnące przez całe ciało. Równolegle do tych pni biegną kanały wydalnicze, połączone kanałem poprzecznym w tylnej części każdego członu.
Oddychanie beztlenowe śródcząsteczkowe, polegające na enzymatycznym rozkładzie glikogenu.
Najczęstszymi tasiemcami pasożytującymi u człowieka są:
tasiemiec uzbrojony,
tasiemiec nieuzbrojony,
tasiemiec karłowaty,
tasiemiec bąblowcowy,
bruzdogłowiec szeroki.
Tasiemiec uzbrojony osiąga długość 4 m. Główka tego tasiemca zaopatrzona jest w haczyki i przyssawki. Żywicielem ostatecznym jest człowiek. Tasiemiec przebywa w jelicie. Dojrzałe człony tasiemca, wypełnione zapłodnionymi komórkami jajowymi, usuwane są z kałem na zewnątrz żywiciela. Uwolnione jaja mogą przebywać w środowisku zewnętrznym kilka miesięcy. Kolejnym żywicielem umożliwiającym dalszy rozwój jest świnia, u której z połkniętego jaja wydostaje się w przewodzie pokarmowym larwa, onkosfera, zaopatrzona w 6 haczyków. Przebija ona ścianki jelita żywiciela i z krwią wędruje do mięśni, gdzie przekształca się w wągra. Wągier ma postać pęcherzyka wypełnionego płynem, zawierającego główkę tasiemca. Postać ta trafia do żywiciela ostatecznego w kawałkach mięsa z wągrami. W przewodzie pokarmowym żywiciela ostatecznego strawieniu ulega osłona wągra. Uwolniona główka tasiemca przyczepia się do ścianki jelita i rozpoczyna przyrost.
Tasiemiec nieuzbrojony osiąga długość do 12 m. Posiada na główce przyssawki. Jego żywicielem pośrednim jest bydło.
Tasiemiec karłowaty (od 5 do 60 mm) nie wymaga żywiciela pośredniego i cały cykl może się odbyć u człowieka. Pasożytuje w jelicie cienkim. Zakażenie następuje przez spożycie jajeczek osadzonych w produktach spożywczych. W przewodzie pokarmowym uwolnione larwy wnikają do kosmków błony śluzowej jelita, gdzie przechodzą stadium larwalne, niszczą kosmki, powracają do światła jelita, gdzie główka za pomocą przyssawek i haczyków przyczepia się ponownie do kosmków i rozrasta w dorosłego osobnika pasożyta. Tasiemiec ten występuje u myszy i szczurów.
Bruzdogłowiec szeroki (do 20 m) podobnie jak inne tasiemce jest pasożytem jelita cienkiego. Główka posiada bruzdy czepne po bokach, dalej szyjka i kilka tysięcy członów (3-4). U człowieka może bytować do kilkudziesięciu lat. Od poprzednich różni się tym, że dojrzałe jajeczka wydostają się z członów tasiemca już w jelicie i wraz z kałem, swobodnie, a nie w członach, są wydalane na zewnątrz organizmu człowieka. Dla dalszego rozwoju muszą przeniknąć do wody, aby dostać się kolejno do dwóch żywicieli pośrednich: oczlika (skorupiak słodkowodny) oraz ryb słodkowodnych (szczupak, okoń), żywiących się m.in. oczlikami. Postacie larwalne są mało odporne na sól i temperaturę. Zakażenie powoduje niedokrwistość. U bruzdogłowca żywicielem bezpośrednim jest pies, lis, kot, żywicielem pośrednim jest oczlik, ryba.
Tarnobrzeg - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą, w Kotlinie Sandomierskiej; prawa miejskie w 1593; obecnie ośrodek Tarnobrzeskiego Okręgu Siarkowego; ważny węzeł kolejowy; zabytki, m.in. barokowy zespół klasztorny dominikanów (XVII-XVIII wiek); ludność 50400 (1993
Tarnów - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Białą, w zachodniej części Kotliny Sandomierskiej; prawa miejskie w 1332; w XIV-XVI wieku ośrodek rzemieślniczy i handlowy; obecnie ośrodek przemysłowy (m.in. zakłady azotowe, przemysł drzewny, spożywczy); ważny węzeł kolejowy; ośrodek kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. późnogotycka katedra (XV wiek), renes., nagrobki Tarnowskich i Ostrogskich, Dom Mikołajowski (1524), mury miejskie (XIV wiek, przebudowa w XV-XVI wieku), kamienice w rynku (XVI-XVIII wiek); ludność 122200 (1993
Taylor - Elizabeth, 1932-. Aktorka amerykańska pochodzenia angielskiego; grała m.in. w filmach: Wielka nagroda (1944), Kotka na gorącym blaszanym dachu (1958), Butterfield 8 (1960, Oscar), Kleopatra (1963), Kto się boi Virginii Woolf? (1966, Oscar)
Tel Awiw - (Tel Awiw-Jaffa) miasto w Izraelu nad Morzem Śródziemnym; ludność 320 tysięcy (1987); przemysł włókienniczy, chemiczny, cukrowniczy, poligraficzny; wydawnictwa; założone w 1909 jako żydowska dzielnica willowa na terenie arabskiego miasta Jaffa, z którym się połączyła w 1949.
Tetmajer-Przerwa - Kazimierz, 1865- 1940. Poeta polski, czołowy liryk Młodej Polski, wybitny przedstawiciel dekadentyzmu; twórca liryki nastrojowo-refleksyjnej, erotyków i tzw. wierszy krajobrazowych, ukazujących piękno Tatr, z wykorzystaniem folkloru góralskiego; autor m.in. tomu Poezji (1891-1924), opowieści Na skalnym Podhalu (1903-10), także powieści historycznej Janosik Nędza Litmanowski (1911
tężec - ostra choroba zakaźna wywołana przez jady laseczek tężcowych, dostających się z ziemią do rany; objawy: po około 7-14 dniach wysoka gorączka, sztywność karku, szczękościsk, skurcze mięśni twarzy (tzw. uśmiech sardoniczny), drgawki, powodujące śmierć przez uduszenie; konieczne wczesne wstrzyknięcie surowicy przeciwtężcowej; zapobieganie - szczepienia ochronne.
Tkanka miękiszowa - tworzą komórki cienkościenne, najczęściej owalne, które wypełniają wnętrze rośliny. Między komórkami tej tkanki tworzą się przestrzenie międzykomórkowe wypełnione powietrzem.
W zależności od miejsca występowania mają różne nazwy i funkcje:
miękisz asymilacyjny występuje w liściu i łodydze; dzieli się na:
palisadowy, o wydłużonych przylegających komórkach, występuje w górnej części blaszki liściowej,
gąbczasty, posiada owalne komórki tworzące przestrzenie międzykomórkowe.
Komórki miękiszu asymilacyjnego zawierają liczne chloroplasty, przeprowadzają proces fotosyntezy, produkują pokarm.
miękisz spichrzowy występuje w częściach podziemnych roślin, w nasionach. Zawiera liczne leukoplasty. Jego rolą jest magazynowanie substancji zapasowych.
miękisz przewietrzający charakterystyczny jest dla roślin wodnych (nawodnych). Posiada komórki ułożone szeregowo, tworząc rodzaj siatki z dużymi przestrzeniami wypełnionymi powietrzem.
Tkanka nerwowa - utworzona jest z komórek nerwowych, tzw. neuronów. Funkcją tej tkanki jest odbieranie informacji ze środowiska, przekazywanie bodźców jako impulsu, pobudzanie tkanki mięśniowej do pracy. Komórki nerwowe otoczone są tkanką glejową (łączną), pełniącą funkcję odżywczo-podporową.
Budowa komórki nerwowej:
W komórce nerwowej wyróżniamy: ciało komórki zawierające wszystkie organelle występujące w komórce zwierzęcej z dużą ilością mitochondriów (ze względu na duże potrzeby energetyczne komórki) oraz liczne wypustki. Krótkie wypustki, nazywane dendrytami, odbierają impulsy od innych komórek nerwowych i przekazują je do ciała komórki, skąd przewodzony jest dalej przez długą wypustkę, nazywaną aksonem (neurytem), do następnej komórki.
Najdłuższa wypustka, neuryt, otoczona jest osłonkami:
Schwanna, pełniącą funkcję odżywczą;
mielinową, pełniącą funkcję izolacyjną (osłonka ta zawiera substancję tłuszczowe i nadaje biały kolor tej części komórki).
Impuls w tkance nerwowej wywoływany jest przez bodziec progowy (bodziec progowy to minimalna siła bodźca wywołująca impuls). Przewodzenie impulsu ma charakter elektrycznochemiczny. W organizmie możemy wyróżnić różne rodzaje komórek nerwowych - uwzględniając np. funkcje, wyróżniamy: komórki receptorowe, dośrodkowe, ośrodkowe, odśrodkowe.
tkanki okrywające - utworzone są z komórek wielokątnych ściśle przylegających do siebie. Ich rolą jest ochrona przed wpływem środowiska zewnętrznego, ale jednocześnie umożliwiają kontakt z tym środowiskiem. W zależności od miejsca występowania wyróżniamy:
epidermę komórki skórki w części nadziemnej roślin. Komórki tej tkanki są żywe, ściśle przylegają do siebie. Pozbawione są plastydów, ściana komórkowa jest dość gruba, ulega modyfikacji. Komórki skórki mogą być gładkie lub wytwarzać włoski, wyrostki. Kontakt ze środowiskiem zewnętrznym możliwy jest przez aparaty szparkowe występujące między komórkami skórki.
Aparat szparkowy utworzony jest z dwóch komórek inaczej zbudowanych niż komórki skórki. Komórki szparkowe mają nierównomiernie zgrubiałe ściany (ściana zewnętrzna jest cienka, elastyczna, a wewnętrzna od strony szparki gruba, sztywna). Wewnątrz tych komórek występują chloroplasty umożliwiające proces fotosyntezy, który jest jednym z elementów warunkujących otwieranie i zamykanie aparatów szparkowych.
epiblemę (ryzodermę) tworzą komórki skórki występujące w części podziemnej (korzeniu). Komórki tej tkanki w strefie włośnikowej tworzą włośniki.
Włośnik jest wypustką komórki tkanki okrywającej. Jest cienkościenny, ułatwia i umożliwia pobieranie wody z solami mineralnymi.
korek zbudowany jest z prostokątnych, przylegających do siebie komórek, których ściany nasycone są suberyną. Nie przepuszczają wody i powietrza. Wymiana gazowa możliwa jest dzięki przetchlinkom.
tkanka przewodząca - tworzy system kanałów wewnątrz rośliny, przez które przewodzona jest woda z solami mineralnymi oraz substancje pokarmowe (produkty asymilacyjne).
Komórki przewodzące wodę to:
cewki są to wydłużone komórki o rurkowatym kształcie, zgrubiałych, zdrewniałych ściankach. Tworzą kanały klinowato zachodząc na siebie. Komórki tej tkanki posiadają liczne jamki, przez które odbywa się transport wody z jednej do drugiej komórki. Występują u niższych organowców i roślin nagonasiennych.
naczynia, tzw. drewno (ksylem) utworzone są z komórek martwych, w których ściany poprzeczne uległy przebiciu, a podłużne są wzmocnione. Tworzą kanały, przez które transportowana jest woda od korzenia do liścia dzięki powstającemu parciu korzeniowemu i sile ssącej liśca.
tkanki twórcze - nazywane merystematycznymi, tworzą zespół komórek stale dzielących się (inicjalnych). Tkankę tę tworzą drobne, prostokątne komórki posiadające duże jądra komórkowe.
Wyróżniamy następujące rodzaje tkanek twórczych:
wierzchołkowe występują w stożkach wzrostu korzenia, pędu. Powodują wzrost rośliny na długość.
miazga (kambium) występuje między naczyniami i sitami w tkance przewodzącej. Powoduje przyrost elementów wiązki zwiększając grubość roślin.
fellogen występuje pod skórką u roślin wieloletnich, tworzy korek oraz miękisz korkowy.
Tkanka tzw. przyranna tworzy w miejscu zranienia białawą narośl.
toczeń - najcięższa postać gruźlicy skóry; objawia się owrzodzeniami i bliznami na twarzy, które następnie rozprzestrzeniają się po całym ciele, niszcząc tkanki; w leczeniu stosuje się środki przeciwgruźlicze oraz naświetlanie promieniami ultrafioletowym
Tokio - stolica Japonii na wyspie Honsiu; ludność 8099 tysięcy (1989), w zespole miejskim 12 milionów; wielkie centrum kulturalne i przemysłowe (przemysł maszynowy, chemiczny, tekstylny, elektroniczny); założone w XVI wieku jako Edo; w 1686 cesarz przeniósł tu swój dwór z Kioto; w 1923 trzęsienie ziemi pochłonęło 58 tysięcy ofiar i spowodowało zniszczenia w większej części miasta; zniszczone ponownie podczas II wojny światowej w wyniku alianckich nalotów; po wojnie odbudowane jako jedno z najnowocześniejszych miast na świecie
Tolkien - J(ohn) R(onald) R(enel), 1892-1973. Pisarz angielski i filolog; główny przedstawiciel gatunku fantasy; autor Hobbita (1937) i trylogii Władca pierścieni (1954-55); profesor germanistyki na uniwersytecie w Oxfordzie (1925-45) oraz anglistyki (1945-59
tomografia komputerowa emisyjna - (PET, skrót od angielskiego positron emission tomography) technika pozwalająca obserwować wnętrze ciała ludzkiego poprzez śledzenie ruchu radioaktywnej substancji podanej pacjentowi przez drogi oddechowe lub w formie zastrzyku; skanery PET określają położenie substancji przez naświetlanie ciała niską dawką promieni gamma; metoda ta była wykorzystywana w badaniach różnych chorób: schizofrenii, choroby Alzheimera, choroby Parkinsona
Tora - (Pięcioksiąg) w judaizmie, pierwsze pięć ksiąg hebrajskiej Biblii (chrześciański Stary Testament); zawiera tradycjonalistyczną historię świata od jego stworzenia do śmierci Mojżesza, a także umowę ludu hebrajskiego ze swoim jedynym Bogiem; Tora podaje reguły postępowania religijnego, a także wzory zachowań społecznych
tornado - najsilniejszy rodzaj trąby powietrznej, czyli cyklonalnych wirów powietrznych strefy podzwrotnikowej; tornado może osiągnąć dużą wysokość, przy średnicy kilkuset metrów; tornado porusza się z prędkością 160-480 km/godz., niszcząc wszystko na swojej drodze; często występuje w środkowym USA i Australii
Toronto - do 1834 York; port i stolica (od 1973) prowincji Ontario, nad jeziorem Ontario w Kanadzie; ludność 3427 tysięcy (1985); ośrodek przemysłowy i handlowy Kanady (banki, przemysł stoczniowy, samochodowy, maszyn rolniczych, spożywczy), a także ośrodek kulturalny (teatry, wydawnictwa, wytwórnie filmowe)
Toruń - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wisłą; w 1233 lokacja miasta przez Krzyżaków; członek Hanzy; miasto urodzin Mikołaja Kopernika (1473); XVI-XVII wiek rozwój gospodarczy miasta (sukiennictwo, handel, rzemiosło, papiernie); obecnie ważny ośrodek kulturalno-naukowy (Uniwersytet Mikołaja Kopernika, placówki PAN, teatry, muzea), także ośrodek przemysłowy; liczne zabytki, w tym m.in. gotyckie kościoły: św. Jana (druga połowa XIII-XV wieku), pofranciszkański Najświętszej Marii Panny (XIII-XIV wiek), św. Jakuba (1309-50), ruiny gotyckiego zamku krzyżackiego (po 1255, zburzony w XV wieku) z zachowanymi dolnymi partiami i wieżami oraz późnobarokowe pałace, domy, spichrze; Toruń jest jednym z najcenniejszych zespołów architektonicznych o średniowiecznym układzie przestrzennym; ludność: 203100 (1993)
transcendentalizm - kierunek filozoficzny, stworzony w XVIII wieku przez Immanuela Kanta i rozwinięty w USA w połowie XIX wieku w mistyczną i społeczną doktrynę; w przeciwieństwie do metafizyki transcendentalizm zajmuje się badaniem warunków istnienia, a nie jego naturą, i pragnie ukazać rozmaite formy naszego oglądu świata
Trocki - Lew, (właściwie Lew Dawidowicz Bronstein) 1879-1940. Rosyjski rewolucjonista; wstąpił do partii bolszewickiej i odegrał czołową rolę w przechwyceniu przez bolszewików władzy w 1917 oraz stworzeniu Armii Czerwonej w latach 1918-20; po śmierci Lenina w 1924 przegrał ze Stalinem walkę o władzę; wydalony z Rosji Radzieckiej w 1929; osiadł w Meksyku, gdzie został zamordowany z polecenia Stalina; Trocki głosił teorię światowej ,,permanentnej rewolucji''; był bezkompromisowym idealistą
Truman - Harry S., 1884-1972. Polityk amerykański; prezydent w latach 1945-53, demokrata; w Iatach 1945 został wiceprezydentem przy F.D. Roosevelcie, a po jego śmierci (w kwietniu 1945) objął prezydenturę; wyraził zgodę na użycie bomby atomowej przeciwko Japonii; zapoczątkował realizację planu Marshalla, mającego na celu odbudowę gospodarki w Europie Zachodniej; popierał integrację państw zachodnich w ramach EWG i NATO; był zwolennikiem ponownego uzbrojenia Niemiec Zachodnich
trzęsienie ziemi - ruchy powierzchni Ziemi wynikające z nagłego uwolnienia ścierających się warstw skorupy ziemskiej; badaniem trzęsienia ziemi zajmuje się sejsmologia; większość trzęsień ziemi występuje wzdłuż uskoków tektonicznych skorupy; największą liczbę trzęsień ziemi powodują ruchy tektoniczne tarcz; przesuwające się obok siebie tarcze mogą się zaklinować i odkształcić, a gdy znów ruszą, powstanie seria fal uderzeniowych (sejsmicznych); siłę trzęsienia ziemi mierzy się według skali Richtera, jego skutki zaś według skali Mercallego; punkt, w którym powstają deformacje powodujące trzęsienie ziemi, nazywa się ogniskiem, punkt na powierzchni Ziemi bezpośrednio nad ogniskiem - epicentrum
Tunezja - Republika Tunezji (Al-Dżumhurija at-Tunusija)
powierzchnia: 164150 km kw.
stolica: Tunis
miasta: Safakis, Sousse, Bizerta
warunki naturalne: grunty orne i lasy na północy, pustynie na południu
głowa państwa i szef rządu: Zin Al-Abidine Ben Ali od 1987
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport ropy naftowej, fosfatów, tekstyliów, żywności, produktów chemicznych
waluta: dinar
Turcja - Republika Turecka (Tuarkiye Cumhuriyeti)
powierzchnia: 779500 km kw.
stolica: Ankara
miasta: Stambuł, Izmir
warunki naturalne: centralny płaskowyż otoczony górami; główne rzeki Eufrat i Tygrys
głowa państwa: Suleyman Demirel od 1993
szef rządu: Tansu CWiller od 1993
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport bawełny, orzeszków ziemnych, owoców cytrusowych, tytoniu, suszonych owoców, rudy chromu
waluta: lira turecka
ludność: 58500 tysięcy (1992), w tym Turcy 80%, Kurdowie 12%; roczny przyrost naturalny 2,1%
język: turecki (urzędowy), kurdyjski, arabski
religia: islam sunnicki 98%
dochód narodowy: 112,5 milionów dolarów (1992)
Turkmenistan - Republika Turkmenistanu
powierzchnia: 488100 km kw.
stolica: Aszchabad
miasta: Krasnowodsk, Nebit-Dag
warunki naturalne: około 90% powierzchni kraju pokrywa pustynia Kara-Kum
głowa państwa: generał Saparmurad Nijazow od 1991
szef rządu: Sachad Muradow od 1992
system polityczny: socjalistyczny, wielopartyjny
gospodarka: produkcja jedwabiu, karakułów, futer astrachańskich, dywanów; hodowla owiec; bogate złoża ropy naftowej i gazu, siarki oraz innych surowców
waluta: manat
ludność: 3860 tysięcy (1992), w tym Turkmeni 72%, Rosjanie 10%, Uzbecy 9%, Kazachowie 3%, Ukraińcy 1%
język: turkmeński (urzędowy)
religia: islam sunnicki
Tuwim - Julian, 1894-1953. Poeta polski, współtwórca grupy poetyckiej ,,Skamander''; w swojej twórczości łączył żywiołowy ekspresjonistyczny biologizm z refleksją i nastrojowością; autor tomów poetyckich Rzecz czarnoleska (1929), Biblia cygańska (1933), Kwiaty polskie (1949); bogata twórczość satyryczna; także autor wielu popularnych wierszy dla dzieci, m.in. Lokomotywa (1938); znakomity tłumacz dzieł klasyki światowej, w tym rosyjskich, m.in. Rewizora (1929) N.W. Gogola
udar cieplny - stan chorobowy spowodowany nadmiernym działaniem ciepła na organizm; łagodny udar cieplny objawia się gorączką, zmęczeniem, czasami potami; powrót do zdrowia jest szybki, następuje zwykle po odpoczynku i uzupełnieniu soli wydalonej z pote m; ciężki udar cieplny wywołuje zapaść podobną do spowodowanej ostrym wstrząsem i może być śmiertelny, jeśli nie będzie szybko leczony przez ostrożne ochłodzenie ciała i dostarczenie organizmowi płynów w celu złagodzenia odwodnienia
Uganda - Republika Ugandy
powierzchnia: 236600 km kw.
stolica: Kampala
miasta: Jinja, M'Bale, Entebbe, Masaka
warunki naturalne: tereny wyżynne, w części zachodniej góry; lasy i pastwiska; w części północno-wschodniej ziemia jałowa
głowa państwa: Yoweri Kaguta Museveni od 1986
szef rządu: George Cosmas Adyebo od 1991
system polityczny: młoda republika demokratyczna
gospodarka: eksport kawy, bawełny, herbaty, miedzi
waluta: szyling ugandyjski
ludność: 17593 tysięcy (1990), w tym lud Ganda (większość), a także Niloci (w tym Aczoli), także niewielka liczba Pigmejów; roczny przyrost naturalny 3,3%
język: angielski (urzędowy), suahili, inne języki afrykańskie
religia: katolicyzm 33%, protestantyzm 33%, islam 16%, animizm
dochód narodowy: 3,6 miliardów dolarów (1987); 220 dolarów na osobę
Ukraina - powierzchnia: 603700 km kw.
stolica: Kijów
miasta: Charków, Donieck, Odessa, Dniepropietrowsk, Ługańsk (Woroszyłowgrad), Lwów, Marianpol (Żdanow), Krzywy Róg, Zaporoże
warunki naturalne: Nizina Wschodnioeuropejska, Karpaty, Góry Krymskie
rzeki: Dniepr (zapora na Dnieprze zbudowana w 1932), Dniestr, Boh z licznymi źródłami mineralnymi
głowa państwa: Leonid Kuczma od 1994
szef rządu: Witalij Masoł
system polityczny: młode państwo demokratyczne
gospodarka: uprawa zbóż, wydobycie węgla, ropy naftowej, minerałów
waluta: grzywna
ludność: 51800 tysięcy (1990), w tym Ukraińcy 73%, Rosjanie 22%, Białorusini 1%, Żydzi posługujący się językiem rosyjskim 1%; 1,5 miliona Żydów wyemigrowało do USA, 750 tysięcy do Kanady
język: ukraiński
sławni ludzie: Iwan Kotlarewski, Taras Szewczenko
religia: prawosławie, grekokatolicyzm, katolicyzm
układ krwionośny -
Układ krwionośny u człowieka jest zamknięty. Składa się z naczyń krwionośnych oraz serca. Wśród naczyń wyróżniamy:
Tętnice są to elastyczne, dość grube naczynia, których ścianki zbudowane są z tkanki łącznej, mięśni i nabłonka. Wykazują się dużą sprężystością i wytrzymałością. Są naczyniami wyprowadzającymi krew z serca.
Żyły to naczynia, którymi doprowadzana jest krew do serca. Wykazują mniejszą sprężystość niż tętnice. Wewnątrz tych naczyń znajdują się zastawki uniemożliwiające cofanie się krwi.
Naczynia włosowate nazywane tętniczkami lub kapilarami, łączą tętnice z żyłami. Dochodzą do komórek. Są bardzo małe z jedną warstwą śródbłonka, przez który swobodnie odbywa się transport substancji do i od komórki.
Serce znajduje się w śródpiersiu. Waży ok. 300 g, jest narządem zbudowanym z tkanki mięśniowej, tworzącej 4 części (dwa przedsionki, dwie komory).
Otoczone jest mocnym łącznotkankowym workiem, tzw. osierdziem. Na powierzchni serca znajdują się liczne naczynia krwionośne, nazywane wieńcowymi. Między przedsionkami a komorami występują zastawki (w lewej części dwudzielna, a w prawej trójdzielna), również zastawki występują między komorami a tętnicami (nazywane są półksiężycowatymi). Praca serca polega na skurczach: najpierw przedsionków, następnie komór, po których następuje pauza - wówczas komórki serca odpoczywają. Pracujące serce pełni rolę pompy ssąco-tłoczącej krew, która przepływa przez serce z prędkością ok. 130-160 mm3/sek. Ilość wyrzuceń krwi z serca wynosi ok. 70 razy w ciągu minuty i jest wyczuwana, jako tętno, na rytmicznie rozciąganych ściankach naczyń tętniczych, do których wtłaczana jest krew.
Praca serca regulowana jest przez układ nerwowy, hormonalny oraz niezależny system, tzw. rozruszniki serca. W sercu znajdują się dwa rozruszniki. Jeden leży w przegrodzie prawego przedsionka nazywany jest węzłem zatokowo-przedsionkowym. Drugi znajduje się w przegrodzie między komorami nazywa się węzłem przedsionkowo-komorowym. Drugi węzeł tworzy rozgałęzienia na całe serce w postaci pączka Hisa oraz włókien Purkiniego. Obecność rozruszników pozwala na automatyzm serca, czyli pracę tego narządu po wyizolowaniu z organizmu.
Krążenie krwi. U człowieka krew krąży w dwóch obiegach:
W obiegu płucnym rozpoczyna wędrówkę od prawego przedsionka do prawej komory, dalej do tętnicy płucnej, naczyń włosowatych w płucach, żył płucnych i dociera do lewego przedsionka, skąd rozpoczyna bieg w krążeniu ustrojowym: kolejno lewy przedsionek, lewa komora, aorta rozgałęziająca się na trzy mniejsze: do mózgu, do serca i do całego organizmu, naczynia włosowate w poszczególnych narządach, żyły, żyła czcza dolna, prawy przedsionek, prawa komora.
Układ nerwowy - jest zespołem wszystkich komórek nerwowych i narządów z nich utworzonych występujących w organizmie. Jednostką strukturalną i funkcjonalną układu nerwowego jest neuron, czyli komórka nerwowa. Komórki nerwowe charakteryzują się wysoką pobudliwością i zdolnością przewodzenia impulsów.
Impuls nerwowy jest to przetworzona energia bodźca. Impuls ma charakter elektryczno-chemiczny i jest wywoływany bodźcem progowym (czyli minimalną ilością energii, która go wywołuje). Przewodzenie impulsu odbywa się zgodnie z zasadą pompy sodowo-potasowej. Błona komórki nerwowej jest spolaryzowana oraz nieprzepuszczalna dla jonów Na+ i K+. Po zadziałaniu bodźca zmieniają się właściwości błony komórki nerwowej. Błona staje się przepuszczalna na krótkim odcinku dla jonów sodu i potasu, które zmieniają swoje miejsca. Sód przechodzi do wnętrza komórki, a potas wydostaje się na zewnątrz w innych proporcjach niż pierwotnie. Te zmiany powodują depolaryzację błony. Po stronie zewnętrznej powstają ładunki ujemne, a wewnątrz dodatnie. Powstaje potencjał czynnościowy. Fala depolaryzacji przebiega wzdłuż całego włókna nerwowego. Komórka szybko wraca do stanu wyjściowego zachodzi repolaryzacja. Działa tzw. pompa sodowo-potasowa, która usuwa jony sodu na zewnątrz, a wówczas jony potasu wnikają do wnętrza. Pompa sodowo-potasowa pracuje wbrew gradientowi, dlatego jej praca wymaga dużo energii ATP. Komórka jest ponownie spolaryzowana, utrzymuje potencjał spoczynkowy. Może odbierać kolejny bodziec i przekazywać impuls.
Komórki nerwowe przekazują impuls wg zasady wszystko albo nic, co oznacza, że komórka zawsze reaguje na działanie bodźca w identyczny sposób. Nie ma znaczenia, czy jest to bodziec progowy czy nadprogowy reakcja jest identyczna i jeśli się zacznie, to przebiegnie do końca. Natomiast intensywność doznań zależy od liczby pobudzonych neuronów oraz częstości, z jaką ulegają one depolaryzacji. Między poszczególnymi neuronami przewodzenie impulsu ma charakter chemiczny i odbywa się w synapsach.
Budowa synapsy.
Neuron dochodzący do synapsy (akson) nazywany jest presynaptycznym, a neuron, który rozpoczyna się w synapsie nazywany jest postsynaptycznym (dendryt).
Wyróżniamy synapsy:
elektryczne w tych synapsach neurony prawie się stykają, możliwa jest wędrówka jonów z jednej komórki do drugiej. Szybko przekazywany jest impuls.
chemiczne w tych synapsach komórki są od siebie oddalone, między nimi powstaje szczelina synaptyczna. Zakończenie neuronu presynaptycznego tworzy kolbkę synaptyczną, w której są wytwarzane neuroprzekaźniki (mediatory - przekazywane w pęcherzykach synaptycznych), które łączą się z receptorem, powodując depolaryzację błony postsynaptycznej.
Obecnie znanych jest ok. 60 związków, które pełnią funkcję mediatorów. Są to np.: acetylocholina, noradrenalina, adrenalina, dopamina, serotonina. Wśród poznanych mediatorów wyróżnia się neuroprzekaźniki pobudzające lub hamujące wzbudzanie potencjału czynnościowego.
Komórki nerwowe tworzą nerwy, wiązki zbudowane z setek aksonów otoczonych osłonką łącznotkankową. Natomiast skupione ciała komórek nerwowych nazywamy zwojami.
Układ nerwowy dzieli się na ośrodkowy i obwodowy. W skład ośrodkowego układu wchodzi mózg oraz rdzeń kręgowy. Obwodowy układ nerwowy zbudowany jest z nerwów czaszkowych i rdzeniowych. Obwodowy układ nerwowy dzieli się na: somatyczny (odbierający informacje o zmianach w środowisku zewnętrznym) oraz autonomiczny (kontrolujący pracę organów wewnętrznych).
układ oddechowy - Układ oddechowy składa się z dróg oddechowych i płuc. Rozpoczynają ten układ nozdrza zewnętrzne, przez które w czasie wdechu wciągane jest powietrze do jamy nosowej (nozdrza wewnętrzne). Jama nosowa wysłana jest migawkowym (orzęsionym) nabłonkiem, zawierającym liczne gruczoły śluzowe oraz receptory wrażliwe na zapach. Nabłonek ten jest silnie unaczyniony. Powietrze w jamie nosowej jest oczyszczone, nawilżone, ogrzewane, również odróżniamy jego zapach. Z jamy nosowej powietrze przez gardło dociera do krtani rozpoczynającej tchawicę. Krtań jest krótkim przewodem zaopatrzonym w ruchome chrząstki. Krtań zaopatrzona jest w nagłośnię, która przykrywa wejście do krtani w czasie przełykania. Krtań jest narządem głosu, w którym boczne fałdy ścian tworzą struny głosowe.
Z krtani przechodzi powietrze do tchawicy, rozdzielającej się na oskrzela. Tchawica posiada rusztowanie utworzone z półpierścieniowatych chrząstek, które utrzymują drożność tego przewodu. Wnętrze tchawicy wysłane jest nabłonkiem migawkowym, umożliwiającym zbieranie zanieczyszczeń powietrza. W dolnej części tchawica rozdziela się na część prawą i lewą, tworząc drobniejsze kanały rozprowadzające powietrze. Nazywamy je oskrzelami, a jeszcze drobniejsze oskrzelikami kończącymi się pęcherzykami płucnymi. Oskrzela mają podobną budowę jak tchawica, różnią się średnicą.
Pęcherzyki płucne są cienkościenne, jednonabłonkowe, oplecione siecią naczyń włosowatych. U człowieka ilość pęcherzyków płucnych wynosi ok. 750 milionów, tworząc olbrzymią powierzchnię wymiany gazowej. Pęcherzyki płucne wraz z oskrzelami i oskrzelikami tworzą płuca, umieszczone w klatce piersiowej za żebrami. Płuco lewe jest dwupłatowe, a prawe trzypłatowe. Powierzchnia płuc pokryta jest cienkimi, gładkimi błonami, tzw. opłucnymi. Przestrzeń między nimi wypełniona jest płynem, zmniejszającym tarcie w trakcie ruchów oddechowych oraz powodującym wypełnianie całkowitej przestrzeni w klatce piersiowej przez płuco.
Mechanizm wentylacji płuc i wymiany gazowej.
U dorosłego człowieka wentylacja płuc odbywa się dzięki rytmicznym wdechom i wydechom; zachodzi ok. 12-16 razy w ciągu minuty.
Wdech jest możliwy dzięki skurczonej przeponie (przepona mięsień oddzielający klatkę piersiową od jamy brzusznej), która opuszcza się ku dołowi zwiększając pojemność klatki piersiowej. Równocześnie kurczą się również mięśnie międzyżebrowe, powodując uniesienie żeber do góry i zwiększenie objętości klatki piersiowej. Wówczas płuca wypełniają całą przestrzeń w klatce piersiowej zwiększając przestrzeń wewnątrz nich. Znajdujące się wewnątrz płuc powietrze uzyskuje niższe ciśnienie niż ciśnienie atmosferyczne. Następuje dopływ powietrza (wdech) w celu wyrównania ciśnień. W czasie jednego wdechu wciągamy średnio ok. 0,5 litra powietrza.
Wydech jest procesem odwrotnym. Następuje rozkurcz przepony oraz mięśni międzyżebrowych powodujących zmniejszenie objętości klatki piersiowej uciskającej płuca.
Wymiana gazowa odbywa się w pęcherzykach płucnych, między pęcherzykiem a naczyniem włosowatym. Gazy (tlen i CO2) dyfundują przez ścianę pęcherzyka i naczynia. Cząsteczki tlenu dyfundują z pęcherzyków płucnych do krwi, w której stężenie tego gazu jest niższe. W odwrotnym kierunku wędruje dwutlenek węgla. Tempo dyfuzji zależy od ciśnień parcjalnych gazów. Tlen i dwutlenek węgla wędruje z miejsc o większym stężeniu do miejsc o stężeniu mniejszym, zgodnie z gradientem stężeń.
układ wydalniczy - Układ wydalniczy u człowieka tworzą: 2 nerki, 2 moczowody, 1 pęcherz moczowy, cewka moczowa.
Funkcją układu wydalniczego (moczowego) jest:
wydalanie związków zbędnych, powstałych w procesach metabolicznych,
regulowanie stężenia składników rozpuszczonych, obecnych w krwi w zależności od potrzeb ustrojowych
utrzymanie równowagi kwasowo-zasadowej
utrzymanie stałego ciśnienia osmotycznego, ogólnie określając, utrzymanie homeostazy (równowagi) w organizmie.
Budowa układu wydalniczego.
Nerki to parzyste, wielkości około 10 cm, fasolowatego kształtu narządy, ułożone w tylnej części jamy brzusznej po obu stronach kręgosłupa. Wnętrze nerki od strony zewnętrznej nazywane jest częścią korową. Ta część jest ciemnoczerwona. Od strony wewnętrznej jest część rdzeniowa, utworzona z piramid nerkowych (trójkątnych struktur), które w części wierzchołkowatej tworzą brodawkę nerkową. Na końcu brodawki jest otwór przez który wydostaje się mocz do miedniczki nerkowej. Jednostką funkcjonalną nerki jest nefron, który zbudowany jest z torebki Bowmana połączonej z kanalikiem nerkowym, zbudowanym z trzech odcinków: kanalika I rzędu, pętli Henlego i kanalika II rzędu. Wewnątrz torebki znajduje się kłębuszek nerkowy utworzony z włosowatych naczyń tętnicznych. Funkcją nerki jest tworzenie moczu.
Moczowody są parzystymi rurkami łączącymi nerki z pęcherzem moczowym. Wykazują ruchy perystaltyczne, przesuwając mocz do pęcherza.
Pęcherz moczowy zbudowany z mięśni gładkich, posiada możliwość rozciągania się od wielkości orzecha do wielkości o pojemności 800 ml. W pęcherzu gromadzony jest mocz.
Cewka moczowa jest ujściem dla moczu z pęcherza moczowego. U kobiet jest krótka i otwiera się w przedsionku pochwy. U mężczyzn jest długa, ułożona wzdłuż prącia, służy do wyprowadzenia moczu oraz plemników.
Pęcherz moczowy i cewka moczowa są unerwione przez układ wegetatywny i somatyczny. Czynność tych narządów może być do pewnego stopnia kontrolowana. Proces oddawania moczu można okresowo powstrzymywać lub oddawać mocz przy niewypełnionym całkowicie pęcherzu.
Ułan Bator - do 1924 Urga; stolica Mongolii; ośrodek handlu, produkcji dywanów, wyrobów odzieżowych, alkoholu; ludność 575 tysięcy (1991)
UNESCO - (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury) jedna z organizacji specjalistycznych ONZ, z siedzibą w Paryżu, założona w 1946; USA, których wkład finansowy stanowił 25% budżetu, wycofały się z UNESCO w 1984 z powodu ,,nadmiernego upolitycznienia i błędów w zarządzaniu''; w 1985 wystąpiła Wielka Brytania
UNICEF - (United Nations International Children's Emergency Fund) Międzynarodowy Fundusz Narodów Zjednoczonych Pomocy Dzieciom.
Urugwaj - Wschodnia Republika Urugwaju (Republika Oriental del Uruguay)
powierzchnia: 176200 km kw.
stolica: Montevideo
miasta: PaysanduM, Salto
warunki naturalne: trawiaste niziny (pampy), niewielkie wzgórza
głowa państwa i rządu: Luis Lacalle Herrera od 1989
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport mięsa i jego przetworów, skór, wełny, produktów przemysłu włókienniczego
waluta: peso urugwajskie
ludność: 3002 tysiące (1990), w tym Hiszpanie, Włosi, Metysi, Mulaci, Murzyni
język: hiszpański (urzędowy)
religia: katolicyzm 66%
dochód narodowy: 7,5 miliardów dolarów; 2470 dolarów na osobę (1988)
Utah - stan w zachodnim USA
powierzchnia: 219900 km kw.
stolica: Salt Lake City
miasta: Provo, Ogden
warunki naturalne: na wschodzie Wyżyna Kolorado, w środkowej części - góry, na zachodzie - Wielka Kotlina, Wielkie Jezioro Słone
gospodarka: najważniejsze produkty: wełna, złoto, srebro, węgiel, sól, stal
ludność: 1722900 (1990)
Utrecht - prowincja w Holandii, leżąca na południowy-wschód od Amsterdamu, nad Renem
powierzchnia: 1330 km kw.
ludność: 1026800 (1991)
stolica: Utrecht
miasta: Amersfoort, Zeist, Nieuwegeun, Veenendaal
gospodarka: przemysł chemiczny, włókienniczy, elektryczny; hodowla zwierząt domowych
Uzbekistan - Republika Uzbekistanu
powierzchnia: 447400 km kw.
stolica: Taszkent
miasta: Samarkanda, Buchara, Namangan
warunki naturalne: oazy na pustyniach; rzeki: Amu-daria, Syr-daria, Kotlina Fergańska; bogate złoża minerałów
głowa państwa: Islam Karimow od 1990
szef rządu: Abdul H. Mutałow od 1991
sytem polityczny: socjalizm pluralistyczny
gospodarka: uprawa ryżu, owoców, winorośli, bawełny (uprawiane dzięki nawadnianiu); hodowla jedwabników
ludność: 20 300 tysięcy (1990), w tym Uzbecy 71%, Rosjanie 8%, Tadżycy 4%, Kazachowie
religia: islam sunnicki
Valentino - Rudolf, (właściwie Rudolfo Alfonso Guglielmi di Valentina d'Antonguolla) 1895-1926. Amerykański aktor filmowy i tancerz, urodzony we Włoszech; archetyp romantycznego kochanka ery hollywoodzkiego kina niemego; debiutował w 1919, pierwszą główną rolę zagrał w filmie Czterech jeźdźców Apokalipsy (1921); wystąpił także w filmach Szejk (1921) oraz Krew na piasku (
Vancouver - wyspa u zachodnich wybrzeży Kanady, część prowincji Kolumbia Brytyjska;
powierzchnia: 32136 km kw.
miasta: Victoria, Nanaimo, Esquimalt (baza morska)
Vargas Llosa Mario - 1937-. Pisarz peruwiański; autor powieści, m.in. Miasto i psy (1963), Zielony dom (1966), Rozmowa w katedrze (1969) i Wojna końca światów (1982); także działacz polityczny
Velazquez - Diego Rodriguez de Silvay 1599-1660. Malarz hiszpański, urodzony w Sewilli; jeden z najwybitniejszych artystów hiszpańskich XVII wieku; w 1623 został malarzem nadwornym Filipa IV, który rezydował w Madrycie, gdzie Velazquez namalował liczne portrety rodziny królewskiej, a także obrazy o tematyce religijnej i sceny rodzajowe; Las Meninas (1655, Prado, Madryt) to portret grupowy, który zawiera także autoportret artysty, niemniej jednak uwagę przyciąga przede wszystkim postać infantki Małgorzaty Teresy
Verdi - Giuseppe, (Fortunino Francesco) 1813-1901. Kompozytor włoski okresu romantyzmu; jeden z najwybitniejszych twórców opery włoskiej; wzbogacił styl operowy o nowe środki wyrazu dramatycznego; w 1842 napisał operę Nabucco, w 1844 Ernani, w 1851 Rigoletto, w 1853 Trubadura i Traviatę, w 1871 Aidę; najwybitniejszymi dziełami późniejszego okresu są Otello (1887) i Falstaff (1893
Vichy - miejscowość uzdrowiskowa w departamencie Allier, nad rzeką Allier, słynna z cieplic znanych już Rzymianom; podczas II wojny światowej przebywał tam (1940-44) francuski rząd generała PeMtaina, współpracujący z III Rzeszą; uwięził około 135 tysięcy ludzi, internował 70 tysięcy, deportował około 76 tysięcy Żydów, a 650 tysięcy Francuzów wysłał na roboty do Niemiec
Wagner Richard - 1813-1883. Kompozytor niemiecki; zrewolucjonizował XIX-wieczną koncepcję opery, wprowadzając zupełnie nową formę dramatu muzycznego; rozwinął technikę motywu przewodniego leitmotiv; skomponował m.in. opery Tannhaauser (1845), Lohengrin (1850), Tristan i Izolda (1865); w 1872 założył teatr muzyczny (Festival Theatre) w Bayreuth, na którego deskach w 1876 wystawiono jego największe dzieło, tetralogię operową Pierścień Nibelunga; ostatnie dzieło, Parsifal, skomponował w 1882
Wajda - Andrzej, 1926-. Polski reżyser filmowy i teatralny o międzynarodowej sławie; czołowy przedstawiciel polskiej szkoły filmowej i jedna z czołowych postaci powojennego kina europejskiego; jego filmy mówią o trudnej sytuacji i rozczarowaniach jednostki uwikłanej w rozwój wypadków politycznych; twórca takich obrazów jak Kanał (1957), Popiół i diament (1958), Popioły (1965), Wszystko na sprzedaż (1968), Brzezina (1970), Ziemia obiecana (1975), Człowiek z marmuru (1976) i Człowiek z żelaza (1981), za który dostał Złotą Palmę w Cannes w 1981; inscenizacje teatralne, m.in. Biesy według F. Dostojewskiego (1971, 1974), Sprawa Dantona S. Przybyszewskiej (1975), Noc listopadowa S. Wyspiańskiego (1974
Walenty św. - według tradycji biskup Terni; zmarł śmiercią męczeńską w Rzymie; dzień św. Walentego obchodzono 14 lutego, jednakże zwyczaj wysyłania ,,walentynki'' do ukochanej osoby powstał prawdopodobnie dlatego, że w tym dniu obchodzono rzymskie święto luperkalia
Walia - (z angielskiego: Wales, walijskie Cymru) część Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej; zajmuje zachodnie regiony wyspy między kanałem La Manche a Morzem Irlandzkim
powierzchnia: 20780 km kw.
stolica: Cardiff
miasta: Swansea, Wrexham, Newport, Carmarthen
gospodarka: towary eksportowe: węgiel i stal; przemysł tradycyjny stracił na znaczeniu, rozwijają się jednak nowoczesne i zmodernizowane przedsiębiorstwa; w Walii znajduje się największa w Wielkiej Brytanii liczba zakładów przemysłowych założonych przez Japończyków; Walia zajmuje pierwsze miejsce w świecie pod względem liczby owiec hodowlanych; ogromne znaczenie ma przemysł mleczarski, a także turystyka
waluta: funt szterling
ludność: 2836 tysięcy (1987)
język: walijski (19% populacji w 1981), angielski
religia: protestantyzm, mniejszość katolicka
Wałbrzych - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) w Górach Wałbrzyskich; wczesnośredniowieczna osada słowiańska; prawa miejskie przed 1400; od XIV wieku wydobycie rud srebra i żelaza; w XIX wieku rozwój górnictwa węglowego; obecnie największy ośrodek przemysłowy w Dolnośląskim Zagłębiu Węglowym (kopalnie węgla kamiennego, koksownie); zabytki: klasycystyczne kościół ewangelicki (1785-88), pałac klasycystyczny (1800-03); ludność 140300 (1993)
Wańkowicz - Melchior, 1892-1974. Polski pisarz i publicysta; korespondent wojenny armii polskiej na Bliskim Wschodzie i we Włoszech (1943-46); 1939-58 na emigracji, od 1949 w USA; mistrz opowieści reportażowej wyrosłej z tradycji gawędy szlacheckiej; autor m.in. opowieści wspomnieniowych Szczenięce lata (1934), Ziele na kraterze (1951), Tędy i owędy (1961) oraz dokumentalnej monografii Bitwa o Monte Cassino (1945-47
Warna - port w Bułgarii nad Morzem Czarnym; ludność 320600 (1990); przemysł stoczniowy, chemiczny
Warszawa - stolica Rzeczpospolitej Polskiej, miasto na Nizinie Mazowieckiej, nad Wisłą; najwcześniejsze ślady osadnictwa na Starym Bródnie (X i początek XI wieku) i na Solcu; XV wieku - lokacja miasta na prawie chełmińskim; od końca XIV wieku do 1526 rezydencja książąt mazowieckich i stolica Mazowsza; od 1526 w składzie Korony; w 1611 Zygmunt III osiadł w Warszawie wraz z dworem, odtąd miasto stało się siedzibą monarchy i władz centralnych; ośrodek życia kulturalnego, politycznego i gospodarczego kraju; obecnie liczne zabytki, m.in. trakt królewski, Stare i Nowe Miasto, Łazienki, Wilanów, Ogród Botaniczny (założony w 1818), Praski Ogród Zoologiczny (założony w 1928); siedziba wielu znakomitych uczelni, m.in. Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej, Akademii Muzycznej imienia F. Chopina, Akademii Sztuk Pięknych, oraz instytucji naukowych, m.in. Polskiej Akademii Nauk, i kulturalnych, m.in. Teatru Wielkiego, Teatru Powszechnego, Filharmonii Narodowej; przemysł maszynowy, spożywczy, odzieżowy; ludność 1 642700 (1993
Waszyngton *** stan w północno-zachodnim USA
powierzchnia: 176700 km kw.
stolica: Olympia
miasta: Seattle, Spokane, Tacoma
warunki naturalne: Góry Nadbrzeżne i Góry Kaskadowe (najwyższy szczyt Rainier); 90 zapór
gospodarka: główne towary: jabłka i inne owoce, ziemniaki, bydło, ryby, drewno i wyroby z drewna, produkty przemysłu papierniczego, spożywczego, materiały lotnicze i kosmiczne, aluminium
sławni ludzie: Bing Crosby, Jimi Hendrix, Mary McCarthy, Theodore Roethke
Watergate - afera skandal polityczny w USA; nazwa pochodzi od budynku ,,Watergate'' w Waszyngtonie, DC, siedziby Komitetu Krajowego Partii Demokratycznej podczas wyborów prezydenckich w 1972; pięciu mężczyzn, zatrudnionych przez Komisję na Rzecz Reelekcji Prezydenta (CREEP), zostało ujętych podczas włamania do ,,Watergate'' z elektronicznymi urządzeniami podsłuchowymi; śledztwo ujawniło, że w akcję zamieszany był Biały Dom; odkryto także, że istniał specjalny fundusz (slush fund) do pokrywania nieformalnej działalności tego typu; w sierpniu 1974 prezydent Nixon został zmuszony przez Sąd Najwyższy do wydania kaset magnetofonowych z nagraniami rozmów, które przeprowadził ze swoimi współpracownikami, a które wskazywały na jego współudział w aferze; Nixon sam ustąpił ze stanowiska, w przeciwnym razie zostałby odwołany, m.in. za utrudnianie śledztwa, nadużywanie władzy i inne przestępstwa
Watykan - Państwo Watykańskie (Stato della Cittŕ del Vaticano)
powierzchnia: 0,4 km kw.
warunki naturalne: położony na Wzgórzach Watykańskich w pólnocno-zachodniej części Rzymu
system polityczny: państwo kościoła rzymskokatolickiego
waluta: lir włoski
ludność: 1 tysiąc (1985)
jezyk: łaciński, włoski
religia: katolicyzm
wegetarianin - osoba, która nie spożywa żywności zwierzęcej, pochodzącej z uboju - z przyczyn humanitarnych, etycznych, politycznych lub zdrowotnych; wegan wstrzymuje się od spożywania wszelkiej żywności pochodzenia zwierzęcego, a więc także ryb, jaj i mleka
Wenecja - miasto, port i baza morska nad Morzem Adriatyckim, stolica regionu Wenecja Euganejska we Włoszech; ludność 379 tysięcy (1990); najstarsza część jest zbudowana na palach na wyspach; ośrodek turystyczny (Wenecję odwiedza 8 milionów turystów rocznie); przemysł odzieżowy, produkcja wyrobów szklanych, biżuterii, koronczarstwo; od X wieku niepodległa republika, ośrodek handlu, zarządzany przez dożę (najwyższego urzędnika); jeden z głównych ośrodków włoskiego renesansu
Wenezuela - Republika Wenezueli (República de Venezuela)
powierzchnia: 912100 km kw.
stolica: Caracas
miasta: Barquisimeto, Valencia, port Maracaibo
warunki naturalne: na północnym zachodzie góry Andy, jezioro Maracaibo; część środkową zajmują sawanny; na wschodzie delta rzeki Orinoko; na południowym wschodzie Wyżyna Gujańska
głowa państwa i rządu: Rafael Caldera Rodriquez od 1994
system polityczny: demokratyczna republika federalna
gospodarka: towary eksportowe: kawa, drewno, ropa naftowa, aluminium, rudy żelaza, wyroby przemysłu petrochemicznego
waluta: bolivar
ludność: 19753 tysięcy (1990), w tym Mulaci i Metysi 70%, przybysze europejscy (Hiszpanie, Portugalczycy, Włosi) 20%, Murzyni 9%, rdzenni mieszkańcy 2%; roczny przyrost naturalny 2,8%
religia: rzymskokatolicka 96%, wyznania protestanckie 2%
język: hiszpański (urzędowy), narzecza indiańskie 2%
dochód narodowy: 47,3 miliardów dolarów (1988); około 2629 dolarów na osobę
Werona - miasto w regionie Wenecja Euganejska we Włoszech, nad Adygą; ludność 259 tysięcy (1988); przemysł poligraficzny, papierniczy, meblarski, tworzyw sztucznych; także handel owocami i warzywami
Wersal - miasto w północnej Francji, stolica departamentu Yvelines, w zespole miejskim Paryża; ludność 95240 (1982); wyrosło wokół pałacu Ludwika XV; w parku znajduje się zespół Trianon (z dwoma pałacykami Grand Trianon i Petit Trianon), wybudowany dla Ludwika XIV (przez Jules'a Hardouina Mansarta) i Ludwika XV (przez Jacques'a Gabriela, 1698-1782)
węglowodany - są produktem fotosyntezy.
Dzielą się na cukry:
proste - monosacharydy
są rozpuszczalne w wodzie
zawierają od 3 do 7 węgli
najbardziej rozpowszechnione to:
triozy aldehyd glicerolowy
pentozy ryboza, dezoksyryboza
heksozy fruktoza, glukoza, galaktoza
złożone - dwucukry
powstają w wyniku połączenia dwóch cukrów prostych, np. sacharoza (zawiera cząsteczkę glukozy i fruktozy), maltoza (2 cząsteczki glukozy), laktoza (zawiera glukozę i galaktozę).
wielocukry
zawierają wiele cząsteczek cukrowych; są to:
skrobia (składnik zapasowy roślin),
glikogen (składnik zapasowy zwierząt),
celuloza (błonnik).
Funkcja cukrów:
budulcowa,
zapasowa,
energetyczna.
Węgry - Republika Węgierska (Magyar Köztársaság)
powierzchnia: 93032 km kw.
stolica: Budapeszt
miasta: Miszkolc, Debreczyn, Szeged, Pécs
warunki naturalne: Wielka Nizina Węgierska zajmuje wschodnią połowę kraju; jezioro Balaton; rzeki Dunaj i Cisa
środowisko naturalne: od 35 do 45% wód uległo skażeniu; w Budapeszcie poziom ołowiu przekracza 30-krotnie światowe normy
głowa państwa: Arpad Göncz od 1990
szef rządu: Gyula Horn od 1994
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport maszyn, samochodów, żelaza i stali, chemikaliów, owoców i jarzyn
waluta: forint
ludność: 10300 tysięcy (1992), w tym Węgrzy 92%, Rumuni 3%, Niemcy 2%; roczny przyrost naturalny 0,2%
język: węgierski (jeden z nielicznych języków w Europie nieindoeuropejskiego pochodzenia - obok fińskiego i estońskiego)
religia: rzymskokatolicka 67%, inne religie chrześcijańskie 25%
dochód narodowy: 26 miliardów dolarów (1987); 2500 dolarów na osobę
Wiedeń - stolica Austrii nad Dunajem, u podnóży Lasu Wiedeńskiego; ludność 1481 tysięcy (1986); przemysł maszynowy, elektrotechniczny, precyzyjny
Wielka Brytania - Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland); w tradycji brytyjskiej nazwa Wielka Brytania odnosi się oficjalnie do Anglii, Szkocji i Walii oraz pobliskich wysp (z wyjątkiem Normandzkich i Man); Wielka Brytania wraz z Irlandią Północną tworzy Zjednoczone Królestwo
powierzchnia: 244 100 km kw.
stolica: Londyn
miasta: Birmingham, Glasgow, Leeds, Sheffield, Liverpool, Manchester, Edynburg, Bradford, Bristol, Belfast, Newcastle-upon-Tyne, Cardiff
warunki naturalne: wyspa oddzieliła się od kontynentu europejskiego około 6000 p.n.e.; krajobraz górzysty na północy - góry Grampian w Szkocji, Góry Kambryjskie w Walii, Góry Pennińskie w północnej Anglii; rzeki: Tamiza, Severn, Spey terytoria zależne: Anguilla, Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze, Kajmany, Falklandy, Gibraltar, Hongkong (do 1997), Montserrat, Pitcairn, Święta Helena (z Wyspą Wniebowstąpienia i Tristan da Cunha), Turks i Caicos
środowisko naturalne: około 67% lasów (najwyższy procent w Europie) zostało zniszczonych przez kwaśne deszcze
głowa państwa: królowa Elżbieta II od 1952
szef rządu: John Major od 1990
system polityczny: liberalna demokracja
towary eksportowe, gospodarka: kasze, rzepak, buraki cukrowe, ziemniaki, mięso i przetwory mięsne, drób, produkty mleczne, sprzęt elektroniczny i telekomunikacyjny, maszyny, ropa naftowa i gaz ziemny, wyroby przemysłu petrochemicznego, farmaceutycznego, nawozy sztuczne, samoloty
waluta: funt szterling
ludność: 57121 tysięcy (1990), w tym Anglicy 81,5%, Szkoci 9,6%, Walijczycy 1,9%, Irlandczycy 2,4%, mieszkańcy Ulsteru 1,8%; roczny przyrost naturalny 0,1%
religia: chrześcijaństwo (protestanci 55%, katolicy 10%), islam, judaizm, hinduizm, sikhizm
język: angielski, walijski, celtycki
dochód narodowy: 758 miliardów dolarów (1988); 13329 dolarów na osobę
Wielkanocna, Wyspa - (Rapa Nui) należąca do Chile wyspa na południowym Pacyfiku, część Polinezji, około 3500 km na zachód od wybrzeża Chile;
powierzchnia: ok.166 km kw.;
ludność: 2 tysiące (1985);
Wielki Kanion - wąwóz w północnej części stanu Arizona w USA; jego środkiem płynie rzeka Kolorado, przecinając wielobarwny masyw skalny; długość Wielkiego Kanionu wynosi 350 km, szerokość 6-29 km, głębokość ponad 1,7 km
Wietnam - Wietnamska Republika Socjalistyczna (Cong Hoa Xa Hoi Chu Nghia Vičt Nam) powierzchnia: 329600 km kw.
stolica: Hanoi
miasta: porty: Ho Szi Min (dawny Sajgon), Da Nang, Hajfong
warunki naturalne: niziny przy ujściach Mekongu i Rzeki Czerwonej - głównie tereny rolnicze, najgęściej zaludniony obszar kraju; lasy tropikalne; w części północnej i północno-zachodniej teren górzysty
środowisko naturalne: około 2,2 milionów hektarów lasów zostało zniszczonych podczas działań wojennych; podjęto próbę sadzenia 500 milionów drzew każdego roku
głowa państwa: Le Duc Anh od 1992
szef rządu: Vo Van Kiet od 1991
system polityczny: komunizm
gospodarka: towary eksportowe: ryż, kauczuk, węgiel, żelazo, apatyty
waluta: dong
ludność: 68488 tysięcy (1990); 750 tysięcy Chińczyków opuściło Wietnam w latach 1975-79, część osiedliła się w południowo-zachodnich Chinach, inni uciekli drogą morską (na łodziach) do Hongkongu i dalej; roczny przyrost naturalny 2,4%
język: wietnamski (urzędowy), francuski, angielski, język Khmerów, chiński, dialekty lokalne
religia: buddyzm, taoizm, konfucjanizm, chrześcijaństwo
dochód narodowy: 12,6 miliardów dolarów (1987); 180 dolarów na osobę
Wilde - Oscar, (Fingal O'Flahertie Wills) 1854-1900. Pisarz irlandzki; finezyjnym i błyskotliwym stylem prowadzenia rozmów podbił angielską socjetę, a za sprawą serii wykładów - także USA; w 1891 opublikował swą jedyną powieść Portret Doriana Graya, a następnie dowcipne, pełne uroku sztuki: Kobieta bez znaczenia (1893), Brat marnotrawny (1895); w 1895 oskarżony o homoseksualizm i skazany na dwa lata więzienia; zmarł na wygnaniu
Wimbledon - kompleks 18 kortów trawiastych w południowym Londynie, na których rozgrywane są mecze międzynarodowych mistrzostw w tenisie ziemnym
Windsor Castle - rezydencja królów angielskich w Windsorze w Berkshire, założona przez Wilhelma Zdobywcę na miejscu dawnej fortecy; w kaplicach św. Jerzego oraz Albert Memorial spoczywają królowie Jerzy III, Jerzy IV i Wilhelm IV; w przylegającym do zamku parku znajduje się Royal Mausoleum, w którym pochowani są królowa Wiktoria i książę Albert
windsurfing - sport wodny, łączący elementy surfingu i żeglarstwa, uprawiany na unoszącej się na wodzie desce ze statecznikiem zamiast steru, wyposażonej w miecz oraz maszt, bom i żagiel, używane jednocześnie do napędu i sterowania; rozwinął się w USA w 1968; w 1984 został włączony do programu igrzysk olimpijskich jako część zawodów żeglarskich; w 1992 utworzono osobne kategorie dla kobiet i mężczyzn; co roku rozgrywane są mistrzostwa świata w windsurfingu
Wirginia - stan we wschodniej części USA
powierzchnia: 105600 km kw.
stolica: Richmond
miasta: Norfolk, Virginia Beach, Newport News, Hampton, Chesapeake, Portsmouth Hall (miejsce urodzenia Roberta Lee), Williamsburg, Jamestown i Yorktown - miasta o znaczeniu historycznym
gospodarka: główne produkty: kukurydza, tytoń, jabłka, orzeszki ziemne, węgiel, statki, ciężarówki, chemikalia, wyroby przemysłu spożywczego i włókienniczego
ludność: 6187400 (1990). ô Wirginia Zachodnia - stan we wschodniej części USA
powierzchnia: 62900 km kw.
stolica: Charleston
miasta: Huntington, Wheeling
warunki naturalne: góry Allegheny, rzeka Ohio
wirusy - Wirusy są tworami znajdującymi się na pograniczu materii ożywionej i nieożywionej. Istnieje kilka hipotez tłumaczących pochodzenie wirusów.
Są prymitywną, niekomórkową formą życia.
Stanowią wysoko wyspecjalizowaną grupę pasożytów.
Są fragmentami kwasu nukleinowego, które wydostały się z komórki.
Wirus grypy powiększony 300 000 razy
Ich wielkość wynosi od 5 do 275 nanometrów (1 nm = 0,001 mikrometra; 1 mikrometr = 0,001 mm). Odkryto je w 1892 r., a wyizolowano w 1935 r. Nie mają budowy komórkowej. Cząstka wirusa składa się z dwóch części: otoczki białkowej, nazywanej kapsydem, zajmującej ok. 95% części wirusa oraz kwasu nukleinowego, nazywanego genomem, zajmującego ok. 5 % części wirusa. Wirusy mogą mieć różne kształty, np. spiralne, bryłowe. Wszystkie wirusy są pasożytami, które w stanie wolnym nie wykazują cech życia. Wyróżniamy:
wirusy roślinne, zawierające w genomie RNA,
wirusy zwierzęce, zawierające DNA lub RNA,
wirusy bakterii, nazywane bakteriofagami, zawierające w genomie DNA.
Wirus Ebola w 100 000 powiększeniu
Wirusy danego typu porażają zwykle specyficzne dla nich części organizmu gospodarza. Wirusy do wnętrza organizmów dostają się:
wykorzystując istniejące uszkodzenia w powłokach ciała i komórki,
wprowadzane są przez owady,
reagują chemicznie ze ścianą komórkową, błoną komórkową.
U organizmów wielokomórkowych rozprzestrzeniają się za pośrednictwem plazmodesm (wypustek cytoplazmatycznych) u roślin, lub płynów ustrojowych u zwierząt.
Wirusy nie mają układów enzymatycznych, nie są zdolne do samodzielnego odtwarzania informacji genetycznej. Wykorzystują w tym celu komórkę żywiciela, naruszając jej metabolizm, powodują syntezę wirusowego kwasu nukleinowego i białka. Proces ten nazywamy namnażaniem wirusów.
Przebiega on w następujących etapach:
Adsorpcja wirusy łączą się z receptorami na powierzchni komórki.
Wnikanie wirus przedostaje się do wnętrza komórki.
Replikacja powstają nowe genomy wirusa.
Składanie tworzenie nowych wirusów.
Uwolnienie komórka zainfekowana ulega lizie, wirusy są uwolnione.
Zakażona komórka wytwarza białkową substancję nazywaną interferonem. Substancja ta chroni kolejne komórki przed infekcją.
Choroby wywoływane przez wirusy to:
u roślin plamistość liści, pomarszczenie liści, guzy, tzw. mozaiki,
u zwierząt wścieklizna, pryszczyca,
u człowieka ospa, katar, grypa, aids, zapalenie wątroby, zapalenie opon mózgowych, różyczka, świnka (zapalenie przyusznych węzłów), wścieklizna.
Aktualnie najskuteczniejszym sposobem walki z wirusami są szczepionki (preparaty biologiczne zawierające wirusy). Po wprowadzeniu do organizmu szczepionki następuje wytworzenie przeciwciał, działających na określone wirusy.
Wisconsin - stan w północno-środkowym USA
powierzchnia: 145500 km kw.
stolica: Madison
miasta: Milwaukee, Green Bay, Racine
gospodarka: główne produkty: wyroby mleczarskie (I miejsce w USA), kukurydza, siano, maszyny rolnicze i przemysłowe, silniki i turbiny, instrumenty precyzyjne, wyroby przemysłu papierniczego, samochody i ciężarówki
ludność: 4891800 (1990)
witaminy - są związkami organicznymi niezbędnymi do prawidłowego funkcjonowania komórki organizmu. Nazywane są biokatalizatorami uczestniczącymi w reakcjach metabolicznych. Wyróżniamy dwie grupy witamin:
rozpuszczalne w tłuszczach; są to: A, D, E, K,
rozpuszczalne w wodzie; są to: B1, B2, B6, B12, C, PP.
Funkcje witamin:
A - niezbędna dla prawidłowego widzenia. Wspomaga proces wzrostu. Zapobiega chorobom oczu i skóry. Bierze udział w powstawaniu zębów, paznokci, włosów, kości i gruczołów. Występuje w następujących pokarmach: tran, mleko, szpinak, wątroba, marchew.
E - niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania wszystkich tkanek organizmu, szczególnie w procesie powstawania krwinek czerwonych. Występuje w następujących pokarmach: sałata, kiełki, wołowina.
C - niezbędna dla zachowania zdrowych zębów, dziąseł i kości. W dużym stopniu wpływa na tworzenie kolagenu, który odgrywa ważną rolę w procesie wzrostu i odnowy mięśni, skóry, ścięgien, naczyń krwionośnych, kości i chrząstek. Występuje w następujących pokarmach: cytryna, porzeczka, pietruszka, kiwi.
D - pomaga organizmowi wchłaniać wapń i fosfor. Pomaga budować i utrzymać zdrowe kości i zęby. Występuje w następujących pokarmach: drożdże, tran, mleko.
B1 - pomaga organizmowi maksymalnie wykorzystać węglowodany, będące jego podstawowym źródłem energii. Występuje w następujących pokarmach: marchew, pomidory, drożdże.
B2 - pomaga organizmowi przetwarzać białka, tłuszcze i węglowodany na energię. Bierze udział w procesie tworzenia wielu tkanek. Występuje w następujących pokarmach: nerki, wątroba, ser, jarzyny.
PP - odgrywa istotną rolę w procesie syntezy tłuszczów, przemianach białek oraz w pozyskiwaniu energii z pożywienia. Występuje w następujących pokarmach: drożdże, fasola, groch, nerki.
B6 - jest składnikiem niektórych białek, odgrywa istotną rolę w metabolizmie aminokwasów i tłuszczów. Wspomaga prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego. Występuje w następujących pokarmach: kiełki pszenicy, mięso, mleko.
B12 - bierze udział w funkcjach wszystkich komórek organizmu. Konieczna dla prawidłowego funkcjonowania układu nerwowego. Wspomaga proces wzrostu u dzieci. Niezbędna w procesie tworzenia się prawidłowych krwinek czerwonych. Występuje w następujących pokarmach: wątroba, mleko.
Biotyna - niezbędna w procesie tworzenia się kwasów tłuszczowych, przyswajaniu białka i węglowodanów oraz wyzwalaniu energii glukozy. Wspomaga funkcje tarczycy, nadnerczy, układu nerwowego i rozrodczego.
wiwisekcja - dokonywanie operacji na żywych organizmach w celach doświadczalnych; termin często odnoszony przez przeciwników wiwisekcji do wszelkich eksperymentów chirurgicznych na zwierzętach
Włochy - Republika Włoska (Repubblica Italiana)
powierzchnia: 301300 km kw.
stolica: Rzym
miasta: Mediolan, Turyn; porty: Neapol, Genua, Palermo, Bari, Katania, Triest
warunki naturalne: kraj górzysty (Alpy Nadmorskie, Dolomity, Apeniny), nizinne wybrzeża; rzeki: Adyga, Arno, Pad, Tybr; wyspy: Sycylia, Sardynia, Elba, Capri, Ischia, Liparyjskie; jeziora: Como, Maggiore, Garda
środowisko naturalne: Mediolan jest miastem najbardziej zanieczyszczonym dwutlenkiem siarki; rzeka Pad, o zatruciu 10-krotnie przekraczającym dopuszczalne normy, co roku wydala do morza około 234 t arszeniku
gospodarka: eksport wina (największy producent na świecie), owoców, warzyw, tkanin (największy w Europie producent jedwabiu), odzieży, wyrobów skórzanych, pojazdów silnikowych, sprzętu elektrycznego, środków chemicznych, marmuru (kararyjskiego), siarki, rtęci, żelaza, stali
głowa państwa: Oscar Luigi Scalfaro od 1992
system polityczny: republika demokratyczna
waluta: lir
ludność: 57657000 (1990); roczny przyrost naturalny 0,1%
język: włoski, niemiecki, francuski, słoweński, albański
religia: katolicyzm 100% (religia państwowa)
dochód narodowy: 748 miliarów dolarów (1988); 13052 dolarów na osobę
woda - stanowi niezbędny składnik każdej komórki.
Cechy wody:
cząsteczka wody ma budowę polarną, umożliwiającą dysocjację,
Cząsteczka wody:
jest dobrym rozpuszczalnikiem,
wolno się nagrzewa,
wolno się ochładza,
ma dużą gęstość zmieniającą się w zależności od stanu skupienia.
Woda w płynie i w lodzie
Rola wody:
jest składnikiem budulcowym,
wpływa na jędrność komórki,
jest substratem lub produktem reakcji biochemicznych,
umożliwia transport wewnątrzkomórkowy oraz między komórkami,
jest rozpuszczalnikiem dla wielu związków.
Wodniczkę możemy zdefiniować jako przestrzeń w komórce ograniczoną tonoplastem (błona plazmatyczna), wypełnioną sokiem komórkowym.
wodniczka -
Ilość wodniczek oraz zawartość soku komórkowego zależą od wieku komórki oraz jej pochodzenia (czy jest to komórka roślinna, czy zwierzęca).
W młodej komórce roślinnej jest zazwyczaj kilka drobnych wodniczek. Ze wzrostem komórki maleje ich liczba, najczęściej pozostaje jedna, ułożona centralnie. Jej funkcją jest gromadzenie substancji zbędnych (wydalin), przechowywanie substancji aktualnie niepotrzebnych, np. barwników.
W komórce zwierzęcej występuje kilka drobnych wodniczek. Pełnią funkcje wydalnicze lub odżywcze.
Wonder - Stevie, (właściwie Steveland Judkins Morris) 1950-. Amerykański muzyk, piosenkarz i autor tekstów piosenek; związany z wytwórnią Motown Records; niewidomy od urodzenia; kiedy miał 12 lat, utwór Fingertips stał się jego pierwszym przebojem; do późniejszych przebojów, z których większość sam skomponował, należą My Cherie Amour (1973), Master Blaster (Jammin') (1980); album Innervisions
Woolf - Virginia, (właściwie Virginia Stephen) 1882-1941. Pisarka angielska, krytyk literacki; początkowo zajmowała się problemami kobiet, które pragną połączyć życie rodzinne z realizacją ambicji zawodowych; powieść Pani Dalloway (1925) jest doskonałym przykładem techniki tzw. strumienia świadomości (stream of consciousness), której była jednym z twórców; późniejsze książki to m.in. Do latarni morskiej (1927), Orlando (1928) i Lata (1937), dotycząca konieczności niezależności ekonomicznej kobiet
wstrząśnienie mózgu - uszkodzenie mózgu w wyniku urazu mechanicznego, czego następstwem jest uszkodzenie komórek nerwowych; objawia się utratą przytomności, spadkiem ciśnienia krwi i tętna
wścieklizna - (wodowstręt) śmiertelna choroba centralnego układu nerwowego, groźna dla wszystkich ciepłokrwistych organizmów; przenoszona w ślinie chorych zwierząt (np. w wyniku pogryzienia przez psa)
wudu - ( voodoo ) zbiór wierzeń i praktyk magicznych wyznawanych w niektórych częściach Afryki, Ameryki Południowej i Indii Zachodnich (zwłaszcza na Haiti); powstał w XVII wieku wśród niewolników na plantacjach jako połączenie katolicyzmu i zachodnioafrykańskich tradycji religijnych; wyznawcy wudu pozostają we wspólnocie kościoła rzymskokatolickiego; wudu uznaje istnienie loa - duchów, które angażują się w sprawy ludzi (niektóre z nich odpowiadają świętym katolickim); są przywoływane przez kapłana (houngan) lub kapłankę (manbo) podczas ceremonii, w której wyznawcy zostają nawiedzeni przez duchy i wprowadzeni w trans
Wybicki - Józef, 1747-1822. Polski działacz polityczny, pisarz i publicysta; uczestnik konfederacji barskiej; jeden z czołowych działaczy królewskiego obozu reform; uczestnik powstania kościuszkowskiego od 1795 na emigracji; od 1805 członek Towarzystwa Przyjaciół Nauk; autor wierszy, komedii obyczajowych i politycznych, na trwałe zapisał się na kartach historii jako twórca słów hymnu polskiego - Mazurka Dąbrowskiego (1797
wybielanie - proces dekoloryzacji materiałów barwnych; wyróżniamy dwa główne rodzaje wybielania: przez utlenianie pigmentów, jakie zachodzi pod wpływem promieni słonecznych lub chloru w warunkach domowych, oraz wybielanie redukowane przy użyciu dwutlenku siarki
wydalanie - Jest procesem pozbywania się zbędnych produktów przemiany materii oraz wody. W procesie wydalania zbędnych produktów przemiany materii uczestniczą: nerki, płuca, skóra, układ pokarmowy. Do zbędnych produktów metabolicznych należą: amoniak, mocznik, kwas moczowy, barwniki żółciowe, dwutlenek węgla, nadmiar wody. Gdyby wymienione substancje gromadziły się w organizmie, szybko osiągnęłyby wysokie stężenie (tzw. poziom toksyczny) zagrażający homeostazie wewnątrzustrojowej. Muszą więc być szybko wydalone z organizmu.
Wybrzeże Kości Słoniowej - Republika Wybrzeża Kości Słoniowej (République de Cóte d'Ivoire)
powierzchnia: 322463 km kw.
stolica: Jamoussoukro
miasta: Bouaké, Daloa
porty: Abidżan, San Pedro
warunki naturalne: lasy równikowe (wycinane z powodu eksploatacji drewna) na południu; sawanna i niskie góry na północy
środowisko naturalne: około 85% powierzchni lasu równikowego zostało zniszczone na skutek działalności człowieka
głowa państwa: prezydent tymczasowy Henri Konan Bédié od 1993
system polityczny: zaczątki republiki demokratycznej
gospodarka: eksport kawy, kakao, drewna, produktów przetwórstwa ropy naftowej
waluta: frank
ludność: 12070000 (1990); roczny przyrost naturalny 3,3%
wykrywacz kłamstwa - urządzenie sporządzające graficzny zapis pewnych czynności organizmu, np. piersiowego i brzusznego oddychania, ciśnienie krwi, pulsu, reakcji galwanicznych skóry (zmian w oporze elektrycznym skóry); zaznaczone zmiany w tych czynnościach podczas udzielania przez daną osobę odpowiedzi mogą wskazywać kłamstwo
wylew krwi do mózgu - wstrząs spowodowany przerwaniem naczynia krwionośnego w mózgu na skutek wysokiego ciśnienia tętniczego i zwapnienia arterii lub wywołany chroniczną intoksykacją ołowiem lub alkoholem; skutkiem wylewu krwi do mózgu może być zgon lub uszkodzenie części mózgu, prowadzące do paraliżu ciała i zaburzeń umysłowych; objawy są długotrwałe, lecz z czasem mogą ustąpić
WYSIWYG - (skrót od angielskiego - what you see is what you get - co widzisz, to twoje) w informatyce, program, dzięki któremu na ekranie wyświetla się dokładny obraz końcowego wydruku; np. WYSIWYG edytora tekstu pokazuje rzeczywistą długość linii, podział na strony, rozmiar i krój pisma
Wyspiański - Stanisław, 1869-1907. Polski dramatopisarz, poeta i malarz; największy po romantykach twórca polskiego dramatu, m.in. Warszawianka (1898), Klątwa (1899), Wesele (1901), Wyzwolenie (1903), Noc listopadowa (1904); wraz z J. Matejką i J. Mehofferem pracował przy polichromii kościoła Mariackiego; w twórczości plastycznej przeważało pastelowe malarstwo portretowe, m.in. Dziewczynka w niebieskim kapeluszu (1895), Portret Elizy Pareńskiej (1905), autor projektów witraży, m.in. dla katedry wawelskiej (nie zrealizowane), dla kościoła franciszkanów (1897-1902
Wyszyński - Stefan, 1901-1981. Arcybiskup gnieźnieński i warszawski, kardynał, przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski, zwany prymasem tysiąclecia; wybitny mąż stanu, niezłomny patriota, represjonowany za swoją postawę i więziony przez władze PRL; wielki autorytet moralny, odegrał kluczową rolę w łagodzeniu konfliktów społecznych
zaćma - (katarakta) zmętnienie soczewki oka połączone z częściową lub zupełną utratą wzroku, dotykające zwłaszcza ludzi starszych (zaćma starcza). ' zaćmienie *** przejście jednego ciała astronomicznego przez cień drugiego, także zasłonięcie części lub całej tarczy ciała niebieskiego przez inne; pojęcie to zwykle stosuje się w odniesieniu do zaćmienia Słońca i Księżyca, które mogą być całkowite albo częściowe, ale także do zaćmienia przez Jowisza jego satelitów; zakrycie gwiazdy przez ciało niebieskie w Układzie Słonecznym nazywa się okultacją
Zair - (Republika Zairu, dawne Kongo Belgijskie)
powierzchnia: 2344900 km kw.
stolica: Kinszasa
miasta: Lubumbashi, Kananga, Kisangani, porty: Matadi, Boma
warunki naturalne: dorzecze rzeki Kongo, lasy tropikalne, sawanna, w części wschodniej i zachodniej góry
głowa państwa: Mobutu Sese Seko Kuku Ngbendu wa Zabanga od 1965
szef rządu: Joseph Kengo Wa Dondo od 1994
system polityczny: wielopartyjna republika socjalistyczna
gospodarka: eksport kawy, miedzi, kobaltu (80% produkcji światowej), diamentów, oleju palmowego
Zakopane - miasto w województwie małopolskim, leżące u podnóża Tatr, nad rzeką Zakopianką, zwane zimową stolicą Polski; od 1886 uzdrowisko; największy w Polsce ośrodek sportów zimowych i turystyki; siedziba Muzeum Tatrzańskiego, Muzeum J. Kasprowicza (Harenda) i Muzeum K. Szymanowskiego (willa ,,Atma''); prawa miejskie 1933; ludność: 28200 (1993
Zambia - Republika Zambii
powierzchnia: 752 600 km kw.
stolica: Lusaka
miasta: Kitwe, Ndola, Kabwe, Chipata, Livingstone
warunki naturalne: zalesiony płaskowyż poprzecinany licznymi ciekami rzek
głowa państwa i rządu: Frederick Chiluba od 1991
system polityczny: wielopartyjna republika socjalistyczna
gospodarka: eksport miedzi, kobaltu, cynku, szmaragdów, tytoniu waluta: kwacha
ludność: 8119 (1990); roczny przyrost naturalny: 3,3 %
język: angielski (urzędowy), języki Bantu
religia: chrześcijaństwo 66%, animizm, hinduizm, islam
dochód narodowy: 2,1 miliardów dolarów (1987); 304 dolarów na osobę (1986)
Zamość - miasto wojwódzkie nad Łabuńką; w 1580 założone przez Jana Zamojskiego (1542- 1605), kanclerza wielkiego koronnego, twórcę potęgi rodu Zamojskich; także założył Akademię Zamojską i drukarnię (1594); od XIX wieku do 1975 miasto powiatowe; Zamość należy do najwybitniejszych zabytków renesansowych w skali światowej; ludność: 65400 (1993
zanieczyszczenie gleby - Gleba jest wykorzystywaną fizycznie, biologicznie wierzchnią warstwą skorupy ziemskiej. Jest środowiskiem życia, zaopatrującym organizmy w związki mineralne i wodę. Jakość gleby zależy od wielu elementów (pochodzenia gleby, właściwości skały macierzystej, klimatu, roślinności, organizmów zwierzęcych oraz mikroorganizmów). Na jakość gleby ma wpływ działalność człowieka (np. użyźnianie, wyjaławianie, nawadnianie, wysuszanie). Zanieczyszczanie gleby oznacza przedostawanie się do niej różnorodnych substancji o właściwościach degradacyjnych (zmieniających jej właściwości). Do związków szkodliwych zaliczamy: pestycydy, związki radioaktywne, gazy (np. tlenki azotu i siarki), pyły z metalami ciężkimi.
Większość tych związków kumuluje się w powierzchniowej warstwie, reszta wymywana jest głębiej (związki te trafiają do wód gruntowych).
Degradacja gleby oznacza:
zakwaszanie gleby (gleba kwaśna uniemożliwia wzrost roślin),
zmianę właściwości chemicznych gleby w wyniku chemicznego zanieczyszczenia,
zniekształcenie i zniszczenie gleby,
odwodnienie gleby,
zatrucie gleby (nadmiar wszelkich związków trafia do organizmów roślinnych, a następnie do człowieka).
Zdegradowaną glebę można poddać rekultywacji technicznej lub biologicznej; niestety, nie pozwala ten proces osiągnąć stanu wyjściowego.
Gleby w Polsce wykazują dużą różnorodność pod względem budowy i właściwości fizycznych. W Polsce dominują gleby średnio-urodzajne o dużym zagrożeniu erozyjnym, deficycie wodnym, skażeniu pestycydami, zakwaszeniu.
zanieczyszczenie powietrza - Powietrze atmosferyczne jest mieszaniną gazów (azotu, tlenu, dwutlenku węgla, gazów szlachetnych), pary wodnej oraz zanieczyszczeń. Zanieczyszczenia powietrza mogą mieć pochodzenie naturalne (jako skutek działalności wulkanów, erozji gleb i skał, pożarów lasów) oraz antropogeniczne powstające jako skutek działalności przemysłowej, transportu oraz elektrociepłowni.
Wyróżniamy dwa rodzaje zanieczyszczeń powietrza:
pyłowe (popiół, pył, np. z cementowni, metale ciężkie),
gazowe (tlenki siarki, węgla i azotu).
Emisja gazów i pyłów w Polsce jest bardzo duża. Wzrastała wraz z rozwojem przemysłu i komunikacji.
Wszystkie zanieczyszczenia powietrza mają na organizm człowieka działanie toksyczne, rakotwórcze, mutagenne. Istnieje potrzeba zmniejszenia zanieczyszczeń powietrza poprzez zastosowanie:
odpylaczy (suchych, mokrych),
wprowadzenie do sprzedaży benzyny bezołowiowej,
wykorzystywanie naturalnych źródeł energii,
ograniczenie zużycia węgla,
tworzenie i poszerzanie istniejących pasów zieleni wokół zakładów przemysłowych i szlaków komunikacyjnych.
zanieczyszczenie wody - Całkowita ilość wody w przyrodzie jest stała, woda jest w ciągłym obiegu. Większość wody jest w oceanach. Na ląd trafia woda z opadów atmosferycznych. Część tej wody wyparowuje, reszta wsiąka w grunt. Woda jest środowiskiem życia oraz składnikiem organizmów. Wykorzystywana jest przez człowieka w gospodarstwie, przemyśle, rolnictwie, leśnictwie. Zużycie wody przez ludzi zwiększa się każdego roku. W Polsce w 1993 roku wykorzystano ok. 12 278 mln m3 wody.
Stan wód powierzchniowych w Polsce ulega systematycznemu pogorszeniu. Jakość wody określa się na podstawie analizy cech fizyko-chemicznych i biologicznych, takich jak np. temperatura, smak, zapach, współczynnik pH, twardość, mętność, zapotrzebowanie na tlen, miano Coli. Uwzględniając analizy, wyróżniono 3 klasy czystości wód.
Klasa I wody czyste, nadające się do spożycia, wykorzystywane w przemyśle spożywczym, farmaceutycznym. W wodzie klasy pierwszej występuje ilość tlenu równa nasyceniu. Ilość bakterii wynosi poniżej 10 000 w cm3. Dno zbiornika jest pozbawione fermentujących osadów.
Klasa II oznacza wodę, którą można wykorzystać do chowu i hodowli zwierząt. Zawartość tlenu osiąga połowę nasycenia. Liczba bakterii wynosi poniżej 100 000 w cm3 wody.
Klasa III to woda, którą można wykorzystać w przemyśle oraz uprawach rolniczych. W wodzie tej występują niedobory tlenu. Pojawiają się zakwity. Ilość bakterii przekracza 100 000 w cm3 wody.
Wody, które są zanieczyszczone, a wyniki przeprowadzonych analiz nie odpowiadają normom, nazywamy wodami pozaklasowymi. W Polsce (dane z 1993 r.) ok. 54% wód powierzchniowych jest nadmiernie zanieczyszczonych.
Wody zanieczyszczone są:
produktami naturalnymi,
zanieczyszczeniami z atmosfery (związki siarki, azotu),
zanieczyszczeniami pochodzącymi z przemysłu (tzw. ścieki przemysłowe),
zanieczyszczeniami komunalnymi (ścieki).
Zmniejszenie zanieczyszczeń wody umożliwiają:
zmniejszenie ilości produkowanych ścieków,
utylizacja wody przemysłowej,
zabezpieczenie składowisk odpadów,
oczyszczenie (mechaniczne, biologiczne, chemiczne) ścieków komunalnych i przemysłowych.
Zanzibar - wyspa koralowa wchodząca w skład Tanzanii
powierzchnia: 1658 km kw. (długość: 80 km)
miasta: Zanzibar (główny port)
gospodarka: uprawa goździków, palmy kokosowej (kopra)
ludność: 571000 (1985)
historia:
wyspa zasiedlana przez kupców arabskich, w VII wieku sułtanat; w latach 1890-1963 od protektoratem brytyjskim; od 1963 republika ( wraz z wyspą Pemba, kilkoma okolicznymi wyspami i pasmem lądu ); w 1964 połączona z Tanganiką w Tanzanię
zapalenie mózgu - (encephalitis) choroba prawie zawsze wywoływana przez wirusy, ale również przez pasożyty, grzyby lub malarię; zróżnicowana pod względem przebiegu, od krótkotrwałego, relatywnie lekkiego bólu głowy, senności i gorączki do paraliżu, śpiączki i śmierci; jeden z rodzajów takiej infekcji wirusowej jest nazywany śpiączką afrykańską
zapalenie nerek - (nephritis) schorzenie nerek spowodowane zapaleniem bakteryjnym lub zaburzeniami w prawidłowym funkcjonowaniu organizmu wpływającymi na nerki (np. zapaleniem gardła spowodowanym przez paciorkowce); przebieg choroby może być gwałtowny lub przewlekły; w zależności od tego stosuje się różne sposoby leczenia, począwszy od antybiotyków aż po dializę; zespół objawów zapalenia nerek (białkomocz z obrzękami) zwany jest chorobą Brighta
zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych - (meningitis cerebro-spinalis) stan zapalny opon otaczających mózg spowodowany infekcją bakteryjną lub wirusową; bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych jest dużo groźniejsze, mimo że możliwe do wyleczenia antybiotykami; diagnoza przez punkcję lędźwiową.
zapalenie wątroby, nagminne - hepatitis epidemica, infekcyjna choroba wątroby, zwykle wywoływana przez wirus, czasami także przenoszona drogą pozajelitową, np. przez strzykawkę (żółtaczka zaszczepiona); objawia się osłabieniem organizmu, nudnościami i żółtaczką; może wystąpić epidemicznie; potocznie zwana żółtaczką
Zapolska - Gabriela, (właściwie: Maria Gabriela Śnieżko-Błocka, pseudonim Józef Maskoff) 1857-1921. Polska pisarka i publicystka, aktorka; czołowa komediopisarka polskiego naturalizmu, demaskatorka mieszczańskiej obłudy moralnej; autorka komedii, m.in. Żabusia (1879), Ich czworo (1907), Moralność pani Dulskiej (1906), powieści i opowiadań
zatrucie ciążowe - ciężki zespół chorobowy, objawiający się wysokim ciśnieniem krwi, obrzękami, a nawet konwulsjami, choć zwykle ogranicza się do tzw. stanu przedrzucawkowego; zagraża życiu matki i płodu; przyczyny zatrucia ciążowego nie są w pełni wyjaśnione, prawdopodobnie jest ono następstwem niedokrwienia łożyska; znika po rozwiązaniu; nie leczone może przejść w rzucawkę
Zelandia *** (Zeeland) prowincja w południowo-zachodniej Holandii
powierzchnia: 1790 km kw.
stolica: Middelburg
miasta: Vlissingen, Terneuzen, Goes
ludność: 357500 (1991)
produkty: wyroby mączne, ziemniaki
zez - nieprawidłowe ustawienie jednej lub obu gałek ocznych; może być zbieżny, rozbieżny, do góry lub do dołu
Zieloni - partia polityczna, której celem jest ,,ochrona planety i jej mieszkańców''; program swój opiera na przesłance, iż ustawiczny wzrost gospodarczy nie jest długotrwały; partia ta nie ma lidera, jej struktura odzwierciedla zasadę decentralizacji; partie Zielonych rozprzestrzeniły się w Europie Zachodniej w latach 70-tych, w Europie Wschodniej - od 1988; partie w różnych krajach mają ze sobą kontakt, ale nie należą do żadnej grupy nacisku; w 1992 Zieloni posiadali pewną liczbę miejsc w parlamentach: w Austrii 9, w Belgii 13, w Finlandii 8, we Włoszech 20, w Luksemburgu 2, w Republice Irlandii 1, w Grecji 1 i w Niemczech 2; 29 członków Parlamentu Europejskiego to przedstawiciele Zielonych (Belgia 3, Francja 8, Włochy 7, Holandia 2, Hiszpania 1, Niemcy 8
Zimbabwe - Republika Zimbabwe
powierzchnia: 390 300 km kw.
stolica: Harare
miasta: Bulawayo, Gwelo, Kwekwe, Mutare, Hwange
warunki naturalne: tereny wyżynne, góry w części wschodniej; rzeki.: Zambezi, Limpopo
głowa państwa i rządu: Robert Mugabe od 1987
system polityczny: republika socjalistyczna
gospodarka: eksport tytoniu, bawełny, kawy, złota, srebra, miedzi
waluta: dolar Zimbabwe
ludność: 10205000 (1990), w tym Maszona 80%, Matabele 19%, około 100 tysięcy ludności pochodzenia europejskiego; roczny przyrost naturalny: 3,5%
język: angielski (urzędowy), szona, ndebele
religia: chrześcijaństwo, islam, hinduizm, animizm
Zjednoczone Emiraty Arabskie - (Doulat al-Imarat al-Arabija al-Muttahida) państwo federacyjne, w skład którego wchodzi 7 emiratów: Abu Zabi, Adżman, Dubajj, al-Fudżajra, Ras al-Chajma, Szardża, Umm al-Kajwajn
powierzchnia: 83657 km kw.
stolica: Abu Zabi
miasta: Dubajj (główny port)
warunki naturalne: pustynie, płaskie równiny na wybrzeżu, na wschodzie góry
głowa państwa i rządu: szejk sułtan Zajed An-Nahajan z Abu Zabi od 1971
system polityczny: absolutyzm
gospodarka: eksport ropy naftowej i gazu ziemnego, daktyli, ryb
waluta: dirham
ludność: 2250000 (1990), w tym 10% ludności koczowniczej; roczny przyrost naturalny 6,1%
język: arabski (urzędowy), farsi, hindu, urdu, angielski
religia: islam 96%, chrześcijaństwo, hinduizm
dochód narodowy: 22 miliardów dolarów (1987); 11900 dolarów na osobę
Żeleński - Tadeusz, (pseudonim Boy) 1874- 1941. Polski pisarz, tłumacz, krytyk teatralny i literacki, publicysta i satyryk, z wykształcenia lekarz; wybitny tłumacz klasyki francuskiej; autor wielu tekstów dla kabaretu krakowskiego ,,Zielony Balonik'', m.in. Słówek (1913), także tekstów publicystycznych, krytyczno-literackich, m.in. Dziewice konsystorskie (1929), Obrachunki fredrowskie (1934
Żeromski - Stefan, (pseudonim Maurycy Zych, Józef Katerla) 1864-1925. Polski pisarz i publicysta; współtwórca i pierwszy prezes ZZLP (od 1920), założył polski Pen-Club (1924), autor powieści społeczno-obyczajowych i historycznych, opowiadań i nowel, piewca urody życia, twórca m.in. Syzyfowych prac (1898), Ludzi bezdomnych (1900), Popiołów (1904), Przedwiośnia (1925), także dramatów, m.in. Uciekła mi przepióreczka (1924); uważany za jednego z największych twórców prozy polskiej
żółciowy woreczek - pęcherzykowaty narząd, biorący udział w procesie trawienia u większości kręgowców; u człowieka znajduje się na dolnej powierzchni wątroby i jest połączony przewodem żółciowym z jelitem małym; przechowuje żółć z wątroby; w wypadku gdy kamienie żółciowe lub infekcja spowodują stan zapalny, woreczek żółciowy jest usuwany chirurgicznie przez otwarcie jamy brzusznej lub endoskopię. đ żółć *** żółtobrązowawy płyn wydzielany przez wątrobę; u większości kręgowców żółć magazynowana jest w pęcherzyku żółciowym (zwanym także woreczkiem żółciowym), z którego spływa przewodami do dwunastnicy podczas trawienia pokarmu; żółć składa się z wody, soli barwników żółciowych, cholesterolu i lecytyny oraz soli mineralnych; sole biorą udział w rozbijaniu i przyswajaniu kwasów; barwniki są produktami rozpadu starych czerwonych ciałek krwi, które przechodzą przez jelito i zostają wydalone.
Żydzi - wyznawcy judaizmu, także semiccy mieszkańcy Bliskiego Wschodu, uważający się za potomków starożytnych Hebrajczyków; obecnie wielu Żydów uznaje swe dziedzictwo kulturowe, ale nie praktykuje tradycyjnych obrzędów religijnych; nazwa powstała w średniowieczu w Europie i wywodzi się z łacińskiego słowa Judeans, oznaczającego członków plemienia Judy;