Powrót do strony głównej.

ENCYKLOPEDIA aa - an
ENCYKLOPEDIA an - az
ENCYKLOPEDIA az - br
ENCYKLOPEDIA br - da
ENCYKLOPEDIA da - ek
ENCYKLOPEDIA ek - ir
ENCYKLOPEDIA ir - ke
ENCYKLOPEDIA ke - ma
ENCYKLOPEDIA ma - ne
ENCYKLOPEDIA ne - po
ENCYKLOPEDIA po - sk
ENCYKLOPEDIA sk - ży



Babel - hebrajska nazwa miasta Babilon, kojarzona głównie z biblijną wieżą Babel, która - według Księgi Rodzaju - została zbudowana na równinie Szinar przez potomków Noego.

Babilon - stolica starożytnej Mezopotamii, położona nad dolnym Eufratem; ruiny Babilonu znajdują się w obecnie Iraku, 88 km na południe od Bagdadu i 8 km na północ od al-Hilli; ogrody Babilonu to jeden z siedmiu cudów świata; zostały prawdopodobnie założone na sztucznie nawadnianych tarasach, jedynej kamiennej konstrukcji w mieście, które niemal w całości zbudowane zostało z cegły.

babka - Plantago, roślina z rodziny Plantaginaceae; babka zwyczajna, Plantaginaceae maior, ma owalne liście, unerwione łodygi, kwiaty zielone w kłosach, pylniki stanowiące źródło pożywienia dla ptaków; babka lancetowata, Plantaginaceae lanceolata, jest najbardziej rozpowszechnionym gatunkiem i występuje jako chwast pospolity w Europie, Azji, Ameryce i Australii.

Bacall - Lauren, (właściwie Betty Joan Perske) 1924-. Wybitna aktorka amerykańska; uznana za gwiazdę po roli w filmie Mieć i nie mieć (1944) z Humphreyem Bogartem, którego rok później poślubiła; wystąpili razem m.in. w Wielkim śnie; grała również w Żonie modnej (1957), Ruchomym celu (1966) i Rewolwerowcu (1976

Bacciarelli - Marcello, 1731-1818. Malarz włoski; od 1766 na stałe w Warszawie; nadworny malarz Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Bach Johann Sebastian - 1685-1750. Kompozytor niemiecki; mistrz kontrapunktu; jego muzyka to doskonały przykład barokowej polifonii; tworzył dzieła na orkiestrę: sześć Koncertów brandenburskich, koncerty na instrumenty klawiszowe, skrzypce oraz cztery suity orkiestrowe; do równie ważnych kompozycji należą dzieła na klawesyn, organy oraz fugi i muzyka chóralna; Bach pisał też muzykę kameralną i pieśni.

Baczyński - Krzysztof Kamil, (pseudonim Jan Bugaj) 1921-1944. Poeta polski, czołowy liryk swego pokolenia; żołnierz AK; zginął w powstaniu warszawskim, walcząc w batalionie ,,Parasol"; autor tomów poetyckich, m.in. Dwie miłości (1940), Wiersze wybrane (1942) oraz wydanych pośmiertnie: Śpiew z pożogi (1947), Utwory zebrane (1961, wydanie 2 powiększone - 1970).

Bagdad - Główne miasto i stolica Iraku (zespół miejski - 5348 tys. mieszkańców), leżące w środkowej części państwa, nad rzeką Tygrys. Wiodący ośrodek gospodarki i kultury irackiej. Miasto zostało założone w 762 r. przez abbasydzkiego kalifa Al-Mansura, stając się wkrótce jedną z metropolii świata arabskiego, wielkim centrum handlowym i intelektualnym. W 1258 r. Bagdad został zajęty przez wojska mongolskie. W XVI i XVII w. miasto wielokrotnie przechodziło z rąk perskich do tureckich. Bagdad znacznie rozbudował się dzięki doprowadzeniu na przełomie XIX i XX w. kolei. W 1917 r. Brytyjczycy odebrali miasto Turkom, a od 1921 r. Bagdad jest stolicą niepodległego Iraku. W latach 90-tych miasto znacznie ucierpiało wskutek dwóch wojen w Zatoce Perskiej (“Pustynna Burza” i “Pustynny Lis”). Stare Miasto, położone na lewym brzegu Tygrysa, pełne jest cennych zabytków. Do najważniejszych należy: cytadela z pałacem Abbasydów z XII-XIII w., medresy z XIII-XIV w., meczety (np. Mirdża z XIV w. i Kazimayn z nagrobkami przywódców szyickich), mauzolea (m.in. Abu Hanifa i Al-Gilani), brama Bab al-Wastani, szkoła al-Mustansiriyah z 1232 r., zabytkowe ogrody i pozostałości XIII-wiecznych murów miejskich.

Bahama - Wspólnota Bahamy powierzchnia: 13864 km kwadratowych stolica: Nassau (wyspa New Providence) miasta: Alice Town, Andros Town, Hope Town, Spanish Wells, Freeport, Moss Town, George Town warunki naturalne: 700 wysp koralowych, z których najważniejsze to: Andros, Wielka Bahama, Wielkie Abaco, Eleuthera, New Providence, Berry, Bimini, Wielka Inagua, Acklin, Exuma, Cat, Rum Cay, San Salvador głowa państwa: Elżbieta II, od 1973 reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Hubert Ingraham od 1992 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: produkty eksportowe: cement, lekarstwa, produkty naftowe, langusty, sól, aragonit, rum, masa celulozowa; ponad połowa ludności zatrudniona w turystyce waluta: dolar bahamski ludność: 251 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,8% język: angielski i częściowo kreolski religia: baptyści 29%, anglikanie 23%, katolicy 22% dochód narodowy: 2,7 miliardów dolarów (1987); 11 261 dolarów na osobę

Bajkał - największe jezioro słodkowodne w Rosji w południowej Syberii; ósme pod względem wielkości jezioro świata; powierzchnia 31 500 km kw.; najgłębsze na świecie (do 1640 m); dopływy ponad 300 rzek; odpływ tylko przez Angarę; bogata fauna i zasoby jesiotra.

Bajkonur - kosmodrom w Kazachstanie w pobliżu Morza Aralskiego; stąd wystrzelono pierwsze satelity i załogowe pojazdy kosmiczne ,,Sojuz"; powierzchnia 12200 km kw. (znacznie większa niż amerykańskiego odpowiednika - Centrum Kosmicznego im. Kennedy'ego na Florydzie).

Baku - Największe miasto i stolica Azerbejdżanu (1081 tys. mieszkańców), położona na wschodnich krańcach państwa, nad Zatoką Bakijską Morza Kaspijskiego. Główny ośrodek przemysłowy (m.in. wydobycie ropy naftowej), kulturalny oraz naukowy Azerbejdżanu, największy port morski kraju. W XII w. miasto stało się stolicą chanów Szyrwanu, w 1509 r. zostało przyłączone do państwa perskiego, zaś w 1723 r. wcielone do Rosji. W latach 1736-1809 Baku ponownie znajdowało się w rękach Persów, następnie, po raz kolejny, Rosjan. Od 1991 r. miasto jest stolicą niepodległego Azerbejdżanu. Do najcenniejszych zabytków Baku należą: znajdująca się w obrębie Starego Miasta forteca Iczeri-Szeker, pochodząca z IX w., pałac szachów Szyrwanu z XIV-XVII w., Baszta Dziewicza z XII w., cerkiew ormiańska z XVIII w. oraz minaret Synyk Kała z 1078 r. W pobliżu azerskiej stolicy, w miejscowości Surachany znajduje się Świątynia Czcicieli Ognia.

bakterie - Wyróżniamy bakterie: właściwe, śluzowe, krętki, nitkowate. Bakterie mają różnorodne kształty: kuliste, cylindryczne, spiralne. Występują najczęściej w koloniach (grupach) jako dwoinki, gronkowce, pakietowce, paciorkowce. Komórka bakterii ma wielkość od 0,2 do 80 mikrometrów i zawiera: kolistą nić DNA - tzw. genofor, liczne rybosomy, mezosom jako centrum energetyczne, ciała barwnikowe - tzw. tylakoidy, substancje zapasowe. Otoczona jest błoną plazmatyczną, ścianą komórkową zbudowaną z lipidowo-białkowej substancji oraz otoczki śluzowej. Komórka zaopatrzona jest w fimbrie (delikatne receptory na ścianie komórki) oraz często w rzęski ułatwiające ruch. Odżywianie U bakterii występują wszystkie możliwe sposoby zdobywania pokarmów. Wyróżniamy dwie grupy: autotrofy, czyli organizmy posiadające zdolności wytwarzania związków organicznych z nieorganicznych. Do autotrofów zaliczamy: bakterie fotosyntetyzujące, czyli wytwarzające związki organiczne w procesie fotosyntezy z wykorzystaniem energii słonecznej. Tak odżywiają się bakterie zawierające bakteriochlorofil. Są to bakterie zielone, purpurowe. bakterie chemosyntetyzujące, które wytwarzają związki organiczne, wykorzystując energię uzyskaną z utlenienia zredukowanych substancji nieorganicznych. W zależności od utlenianego substratu wyróżniamy bakterie: wodorowe, żelazowe, siarkowe, nitryfikacyjne. Bakterie żelaziste heterotrofy, czyli organizmy pobierające związki organiczne od innych organizmów (roślin, zwierząt) i wykorzystujące je dla własnych potrzeb. Do heterotrofów zaliczamy: saprofity (roztocza) – wykorzystują pokarm od innych martwych organizmów pasożyty – wykorzystują pokarm od innych żywych organizmów, nazywanych gospodarzami. Bakterie mogą istnieć w układach symbiotycznych, w których otrzymują pokarm za “korzyści wyświadczone” komórce lub organizmowi, z którym są w symbiozie, np. korzenie roślin motylkowych i bakterie brodawkowe. Oddychanie Jest procesem, w którym wyzwalana jest energia potrzebna do wszelkich procesów metabolicznych. Proces ten może przebiegać w obecności tlenu u tzw. aerobów (wówczas komórka posiada mezosom, a tworzenie energii przebiega w trzech etapach) oraz beztlenowo u tzw. anaerobów (ten sposób tworzenia energii nazywamy fermentacją, energia powstaje w mniejszych ilościach, a produktem końcowym całego procesu składającego się z jednego etapu jest np. alkohol – etanol, kwas masłowy, kwas mlekowy). Rozmnażanie Bakterie w korzystnych warunkach termiczno-pokarmowych dzielą się co 30 minut. Podział nazwano amitotycznym (nie występują charakterystyczne etapy podziału dla mitozy). Stwierdzono u bakterii zjawisko koniugacji, polegające na łączeniu się dwóch komórek bakteryjnych różnych pod względem płciowym (prawdopodobnie te różnice wynikają z obecności wyrostków, nazywanych fimbriami, na zewnątrz komórki). Między tymi komórkami następuje wymiana materiału genetycznego. Nie powstaje w tym procesie potomstwo. Bakterie w warunkach niekorzystnych mogą wytwarzać przetrwalniki, nazywane endosporami, z obniżonym uwodnieniem komórki i zredukowaną aktywnością życiową. Bakterie pełnią ważną rolę w przyrodzie i życiu człowieka, np.: uczestniczą w procesach glebotwórczych prowadzą rozkład martwych organizmów, oczyszczając Ziemię wprowadzają pierwiastki do obiegu, np. obieg azotu . Obieg azotu W obiegu azotu uczestniczą następujące bakterie: wiążące azot atmosferyczny (Azotobacter, Clostridium, Rhizobium), przekształcające amoniak i sole amonowe do azotynów (Nitrosomonas, Nitrosospira), utleniające azotyny do azotanów (Nitrobacter), są pokarmem dla licznych organizmów (wchodzą w skład łańcuchów pokarmowych), uczestniczą w oczyszczaniu wód i ścieków, przebywając w przewodzie pokarmowym zwierząt ułatwiają trawienie (bakterie symbiotyczne), wykorzystywane są w gospodarce człowieka do otrzymywania kiszonek, produkcji octu, alkoholu, wykorzystywane w przemyśle farmaceutycznym do produkcji antybiotyków, wykorzystywane są w przemyśle mleczarskim przy produkcji jogurtów, kefirów, wykazują również działanie negatywne, wywołując liczne choroby. Choroby wywoływane przez bakterie: u roślin np.: mokra zgnilizna, czarna nóżka, rak bakteryjny drzew, parch bakteryjny, u zwierząt np.: nosacizna, wąglik, gruźlica, zgnilec pszczół, u człowieka np.: trąd, dżuma, angina, gruźlica, tężec, kiła, rzeżączka, salmonelloza, zatrucia jadem kiełbasianym, zapalenie opon mózgowych. Najskuteczniejszą formą obrony przed bakteriami są antybiotyki (substancje wytwarzane przez niektóre bakterie i grzyby powodujące hamowanie wzrostu innych bakterii). Antybiotyki blokują rybosomy, organelle produkujące białko danej komórki, uniemożliwiając tworzenie potomnych komórek bakteryjnych.

Baleary - grupa wysp na Morzu Śródziemnym, autonomiczny obszar Hiszpanii; w skład Balearów wchodzą: Majorka, Minorka, Ibiza, Cabrera i Formentera powierzchnia: 5 tysięcy km kw. stolica: Palma de Mallorca gospodarka: produkcja fig, oliwek, pomarańczy, wina, brandy; węgiel, żelazo; ważną rolę odgrywa turystyka ludność: 755 tysięcy (1986)

Bali - wyspa indonezyjska na wschód od Jawy, jedna z Wysp Sundajskich powierzchnia: 5800 km kw. stolica: Denpasar warunki naturalne: góry wulkaniczne gospodarka: wyroby ze złota i srebra, rzeźba w drewnie, produkcja kopry, uprawa kawy, wydobycie soli ludność: 2787 tysięcy (1989) historia: kultura hinduska sięgająca VII wieku; do 1908 wyspa pod panowaniem holenderskim.

ballada - (z łacińskiego - ballare - tańczyć), w poezji, ludowej wiersz epicki; ze swą prostą formą metryczną jest tworem przejściowym pomiędzy liryką a epiką; dawne ballady były źródłem inspiracji dla poezji romantycznej wielu krajów; w muzyce, utwór instrumentalny oparty na treści epickiej; forma używana przez Chopina i Liszta w kompozycjach na fortepian; w literaturze, forma poetycka rozwinięta we Francji w późnym średniowieczu, złożona najczęściej z trzech lub większej liczby zwrotek po 7-8 linijek, po których następuje krótsza zwrotka lub zakończenie, a ostatni wiersz powtarzany jest jako refren.

Baltimore - port przemysłowy i największe miasto stanu Maryland w USA, położone na zachodnim brzegu Zatoki Chesapeake, na północny-wschód od Waszyngtonu; ludność 736 tysięcy (1990); przemysł stoczniowy, rafineryjny, przetwórczy, metarulgiczny, chemiczny i lotniczy.

Balzac - Honoré de, 1799-1850. Powieściopisarz francuski; zyskał rozgłos powieściami Szuani (1829) i Fizjologia małżeństwa (1829); zapoczątkowały one długi cykl Komedia ludzka, w skład którego weszły także m.in. Eugenia Grandet (1833), Ojciec Goriot (1835), Stracone złudzenia (1843), Blaski i nędze życia kurtyzany (1847)

Bałkany - półwysep w południowo - wschodniej Europie pomiędzy Adriatykiem a morzami Egejskim i Jońskim; państwa bałkańskie to: Albania, Bośnia-Hercegowina, Bułgaria, Chorwacja, Grecja, Rumunia, Słowenia, europejska część Turcji i Jugosławia; połączone z Europą cieśniną o szerokości 1200 km pomiędzy Rijeką na zachodzie, a ujściem Dunaju do Morza Czarnego na wschodzie.

Bałtyckie, Morze - rozległe płytkie rozgałęzienie Morza Północnego, rozciągające się na północny wschód od cieśniny Skagerrak i Kattegat, leżących między Danią i Szwecją, do Zatoki Botnickiej pomiędzy Szwecją a Finlandią; linia brzegowa 8 tysięcy km; powierzchnia wraz z zatokami Ryską, Fińską i Botnicką 422300 km kw.;

Bangkok - Największe miasto i stolica Tajlandii (6547 tys. mieszkańców), położona w środkowo-południowej części kraju, nad rzeką, Menam, kilkadziesiąt kilometrów od wybrzeża Zatoki Tajlandzkiej Morza Południowochińskiego. Wielki ośrodek przemysłowy, finansowy, kulturalny, jedno z ważniejszych centrów turystyki na kontynencie azjatyckim. Miasto zostało założone w 1687 r. jako osada wojskowa. W 1782 r. Bangkok awansował do rangi stolicy Syjamu, gdy gen. Pya Chakri (jako król Rama I) pozbawił tej funkcji sąsiednie miasto Thon Buri. W okresie II wojny światowej Bangkok, podobnie jak cały Syjam, okupowany był przez wojska japońskie. Ze względu na liczne kanały Krung Thep (tzn. Miasto Aniołów) bywa nazywane “Wenecją Wschodu”. W Bangkoku podziwiać można liczne zabytki: świątynie buddyjskie (z istniejących 400 świątyń najcenniejsze to: Wat Suthat, Wat Phra Kaeo i Wat Po z XVIII w., Wat Czeng i Bot Brahm z XIX w.) oraz XVIII-wieczny pałac królewski. Stołeczne Muzeum Narodowe prezentuje interesującą kolekcję sztuki tajskiej i bogaty dział archeologiczny.

bantu - grupa języków należących do rodziny nigeryjsko-kongijskiej; używane powszechnie przez większą część ludności Afryki na południe od Sahary, np. języki suahili, xhosa i zulu; wyraz bantu stanowi przykład charakterystycznego użycia przedimków w języku zulu, np. mu-ntu - człowiek, ba-ntu - ludzie.

Barbados - państwo w Ameryce Środkowej powierzchnia: 430 km kw. stolica: Bridgetown miasta: Speightstown, Holetown, Oistins warunki naturalne: najdalej wysunięta na wschód wyspa Indii Zachodnich, otoczona rafami koralowymi, narażona na działalność huraganów od czerwca do listopada głowa państwa: królowa Elżbieta II od 1966, reprezentowana przez generalnego gubernatora Hugha Springera od 1984 szef rządu: premier Erskine Lloyd Sandiford od 1987 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport cukru, rumu, części elektronicznych, odzieży, cementu waluta: dolar barbadoski język: angielski i banjan (barbadoski dialekt angielski) religia: anglikanie 70%, metodyści 9%, katolicy 4% dochód narodowy: 1,4 miliarda dolarów (1987); 5449 dolarów na osobę

Barbara Radziwiłłówna - 1520-1551. Królowa polska od 1550, córka Jerzego Radziwiłła, druga żona Zygmunta II Augusta; poślubiona przez niego potajemnie; koronowana wbrew opozycji szlachty; zmarła w pół roku później; pochowana w katedrze wileńskiej.

Barcelona - Miasto w północno-wschodniej części Hiszpanii, stolica Katalonii (1614 tys. mieszkańców), położona nad Morzem Śródziemnym. Największy obok Madrytu ośrodek gospodarczy i kulturalny kraju, wielkie centrum turystyczne, port morski, miasto silnie podkreślające swą odrębność od reszty Hiszpanii. Barcelona została założona w III w. p.n.e. przez Greków, następnie zajęta przez Kartagińczyków. W 201 r. p.n.e. (po drugiej wojnie punickiej) kartagińskie miasto (wówczas zwane Barcino) przeszło w ręce Rzymian. W 712 r. miasto zostało opanowane przez Arabów i znajdowało się pod ich panowaniem przez prawie 200 lat. W latach 874-1137 Barcelona była stolicą niezależnego hrabstwa. Po zjednoczeniu z Kastylią znaczenie Barcelony spadło. W XIX i XX w. miasto rozwijało się dynamicznie, jako główne centrum przemysłowe kraju. W 1992 r. Barcelona była gospodarzem letnich Igrzysk Olimpijskich. Wśród wiekowych budowli miasta najsłynniejszą jest zaledwie stuletni, dotąd nie ukończony, ażurowy kościół Sagrada Familia (kościół pątniczy pod wezwaniem Świętej Rodziny), najbardziej znany przykład architektury secesyjnej na świecie. Twórca kościoła - Antonio Gaudi jest autorem innych słynnych budowli w tym stylu - Casa Mila, Casa Batlló, fontanny Trzech Gracji, oraz nie dokończonego parku Palau Güell. Do najcenniejszych zabytków starego miasta należy gotycka katedra św. Eulalii z XIII-XV w. ze szczątkami patronki. Obok katedry znajduje się Pałac Królewski Hrabiów Barcelony (Palau Reial) wzniesiony w XIV-XV wieku. Znajdująca się obok Pałacu XIV-wieczny kaplica św. Agaty została wbudowana w rzymski mur miejski. Cennym przykładem architektury gotyckiej jest kościół Santa Maria del Mar z XIV wieku. Pałac Generalitat z XV w. jest siedzibą regionalnego rządu Katalonii. XVIII-wieczny pałac Palau de la Verreina mieści obecnie jedną z ważniejszych sal wystawowych miasta. W dzielnicy portowej Barcelony znajduje się dawny Arsenał oraz Królewskie Stocznie z XIII-XVIII wieku. Muzeum Sztuki Katalońskiej (Museu d'Art Catalunya) prezentuje dzieła sztuki katalońskiej (przede wszystkim średniowiecznej). Muzeum Picassa (w dwu XV-wiecznych pałacach) przechowuje pamiątki (i obrazy) po urodzonym w Barcelonie najsłynniejszym malarzu XX wieku. Innemu wielkiemu malarzowi z Barcelony - Joanowi Miro miasto zawdzięcza kompleks galerii Fundacio Miro. Centrum życia towarzyskiego Barcelony jest Ramblez pełen artystów ulicznych, muzyków, sprzedawców pamiątek i nie kończących się tłumów turystów.

Bardot Brigitte - 1934-. Francuska aktorka filmowa, której uroda i talent spopularyzowały kino francuskie na świecie; wystąpiła m.in. w filmach: I Bóg... stworzył kobietę (1956), Życie prywatne (1961), Pogarda (1963), Viva Maria (1965).

bariera dźwięku - pogląd, że prędkość dźwięku na wysokości około 1220 km n.p.m. stanowi granicę prędkości lotu w atmosferze; źle skonstruowane statki powietrzne narażone są na zmiany stateczności i sterowności przy prędkościach bliskich prędkości dźwięku, czego powodem jest formacja fal uderzeniowych; amerykański pilot Chuck Yeager po raz pierwszy pokonał barierę dźwięku w 1947 samolotem rakietowym Bell X-1; obecnie statki powietrzne, takie jak Concorde, mogą latać z prędkością dźwięku mimo zjawiska uderzenia dźwiękowego.

bar micwa - w judaizmie, inicjacja chłopców około 13 roku życia; symbol przyjęcia do dorosłej wspólnoty żydowskiej; mniej rozpowszechnioną formą jest bat lub bas micwa dla dziewczynek w wieku 12 lat; dziecko czyta fragment z Tory w synagodze podczas szabasu i zostaje uznane za pełnoprawnego członka zgromadzenia.

barok - styl w architekturze i sztuce charakteryzujący się ekstrawagancją ornamentów, asymetrią wzorów i wielką ekspresywnością; dominował w sztuce europejskiej przez większą część XVII wieku; najwybitniejsi artyści baroku to malarz Rubens i rzeźbiarz Bernini; w architekturze baroku dominują projekty monumentalne - plac Berniniego w Rzymie lub Wersal pod Paryżem; w muzyce epoka baroku trwała od 1600 do 1750, a za najwybitniejszych kompozytorów uważa się Monteverdiego, Vivaldiego, J.S. Bacha i Haandla.

baronet - brytyjski stopień szlachecki, niższy od barona, utworzony w 1611 przez Jakuba I w celu sfinansowania osadnictwa w Ulsterze; jest tytułem dziedziczonym wyłącznie przez mężczyzn; nie daje prawa zasiadania w Izbie Lordów, lecz jego posiadaczowi przysługuje tytuł ,,sir" przed nazwiskiem; sprzedaż tytułu baronet została zakazana w 1937.

barska konfederacja - zbrojny związek szlachty polskiej zawiązany w Barze 29 lutego 1768, głoszący hasła obrony wolności szlacheckich i niepodległości Polski, skierowany przeciwko dysydentom, królowi i Rosji; wśród przywódców barskiej konfederacji był m.in. Kazimierz Pułaski.

barwy ochronne - w biologii, ostrzegawcze znaki barwne na ciele niebezpiecznego lub jadowitego zwierzęcia, wyraźnie rzucające się w oczy i rozpoznawalne przez drapieżcę; przykładem są żółte i czarne paski u pszczół i os oraz jaskrawoczerwony lub żółty kolor wielu żab.

Barysznikow Michaił - 1948-. Tancerz amerykański pochodzenia łotewskiego; w 1967 wstąpił do baletu Kirowa, gdzie zasłynął jako jeden z najlepszych solistów; zdecydował się nie wracać do Związku Radzieckiego (ze względów artystycznych, a nie politycznych) podczas występów w Kanadzie w 1974; pracował z wieloma zespołami, później został przyjęty do American Ballet Theater jako główny tancerz, partner Gelsey Kirkland; występował w New York City Ballet (1978-80), lecz powrócił do ABT jako dyrektor (1980-90); od 1990 tańczy w innych zespołach.

baseball - narodowa letnia dyscyplina sportowa w USA, wywodząca się z XIX-wiecznego angielskiego palanta; w baseball gra się za pomocą kijów i piłki; 2 drużyny, każda po 9 zawodników, grają na boisku w kształcie rombu, z bazą w każdym rogu; piłkę uderza się drewnianym bijakiem, a zawodnicy starają się zdobywać punkty, obiegając bazy; home run to okrążenie całego boiska przy jednym uderzeniu.

Baszkiria - autonomiczna republika Rosji, z górami Ural na wschodzie powierzchnia: 143600 km kw. stolica: Ufa gospodarka: wydobycie minerałów, ropy naftowej, gazu ziemnego ludność: 3876 tysięcy (1982) język: rosyjski, baszkirski (około 25%)

batik - japońska technika ręcznego nakładania kolorowych wzorów na tkaninę; powierzchnia, która ma pozostać bezbarwna, jest uprzednio woskowana; technika rozpowszechniona w Indonezji, na Zachód sprowadzona przez kupców holenderskich.

Batory Stefan - 1533-1586. Król Polski, wybrany przez zgromadzenie szlacheckie w 1575 i koronowany w 1576; pokonał rosyjskie wojska Iwana IV Groźnego; jego sukcesy militarne wywołały zaniepokojenie Szwecji; Stefan Batory zmarł przed wybuchem konfliktu polsko-szwedzkiego.

Baudelaire Charles Pierre - 1821-1867. Francuski poeta, którego dzieła łączą rytmiczną i muzyczną doskonałość z chorobliwym romantyzmem i erotyzmem, znajdującymi piękno w upadku; pierwszym jego zbiorem poezji były Kwiaty zła (1857).

Bawaria - region administracyjny Niemiec (land) powierzchnia: 70600 km kw. stolica: Monachium miasta: Norymberga, Augsburg, Würzburg, Ratyzbona gospodarka: produkcja piwa, tworzyw sztucznych; przemysł elektroniczny, elektrotechniczny, optyczny, samochodowy, samolotowy, chemiczny, rafineryjny, tekstylny, szklarski, zabawkarski ludność: 11 milionów (1988) religia: katolicy 70%, protestanci 26% sławni ludzie: Lucas Cranach, Adolf Hitler, Franz Josef Strauss, Richard Strauss

Bazylea - Miasto w Szwajcarii (zespół miejski - 385 tys. mieszkańców), położone nad Renem przy granicy z Francją i Niemcami. Ważny ośrodek przemysłowy, kulturalny i turystyczny. W starożytności istniało (na terenie wcześniejszej, celtyckiej osady) rzymskie miasto Basilia. W V w. miasto zostało włączone do monarchii Franków. W 618 r. w Bazylei założono biskupstwo. W 1052 r. miasto weszło w skład Rzeszy Niemieckiej, uzyskując w XIV w. status wolnego miasta. W XV-XVI w. miasto było ważnym europejskim centrum renesansu, w XVI w. - reformacji. W 1501 r. Bazylea przystąpiła do Konfederacji Szwajcarskiej. W okresie napoleońskim miasto wcielono do Francji. W XIX w. nastąpiła szybka industrializacja Bazylei. W latach 1869 i 1912 w mieście odbyły się dwa kongresy Międzynarodówki. Katedra (Münster) została wybudowana w stylu romańskim w XI w. i przebudowana w stylu gotyckim w XIV wieku. Znajduje się w niej grobowiec XVI-wiecznego myśliciela - Erazma z Rotterdamu. Z wieży katedry rozciąga się piękny widok na okolicę miasta. Bogato zdobiony ratusz, wzniesiony w latach 1508-1521, jest przykładem tzw. stylu burgundzkiego w architekturze renesansowej. Wśród licznych średniowiecznych wież zwraca uwagę licząca około 900 lat Spalentor. Uliczką Elftausendjungfern-Gässlein (11 tysięcy dziewic) przechodziła według legendy pielgrzymka dziewcząt udających się do Ziemi Świętej na krucjatę dziecięcą w 1212 roku. Muzeum Sztuki (Kunstmuseum) należy do najlepszych w kraju kolekcji malarstwa (m.in. gromadzi prace Moneta, Matisse'a, Braque'a, Chagalla i Picassa). W Antikenmuseum oglądać można dzieła sztuki starożytnej (przede wszystkim z Grecji).

bazylika św. Piotra - katolicka katedra w Rzymie zbudowana w 1506-1626 według projektu Bramantego i Michała Anioła; wewnątrz długość 180 m, szerokość transeptu 135 m, wewnątrz średnica kopuły 42 m, wysokość 138 m.

BBC - brytyjska państwowa sieć radiowo-telewizyjna, odpowiedzialna za stacje krajowe i lokalne; finansowana wyłącznie ze sprzedaży licencji telewizyjnych (obowiązuje ją zakaz reklamy); część BBC produkująca programy dla zagranicy (World Service) jest dotowana przez państwo.

Beatles, The - popularna angielska grupa muzyczna z lat 1960-70, wszyscy jej członkowie pochodzą z Liverpoolu: John Lennon (1940-1980, gitara rytmiczna, śpiew), Paul McCartney (1942-, gitara basowa, śpiew), George Harrison (1943-, gitara prowadząca, śpiew) i Ringo Starr (właściwie Richard Starkey 1940-, perkusja); piosenkami napisanymi głównie przez Lennona i McCartneya the Beatles zdominowali muzykę rockową i kulturę popularną lat 60-tych.

Beatty Warren - (właściwie W. Beaty) 1937-. Aktor i reżyser amerykański, znany m.in. z filmów: Wiosenna bujność traw (1961), Bonnie i Clyde (1967) i Niebo może poczekać (1978); późniejsze role: Czerwoni (1981, Oscar za produkcję), Dick Tracy (1990) i Bugsy (1991).

beatyfikacja - w kościele, pierwszy krok w kierunku kanonizacji; do osób, które zostały beatyfikowane, można zanosić modlitwy; przed ich imieniem zostaje umieszczony tytuł ,,błogosławiony".

Beauforta skala - system zapisu siły wiatru stworzony przez Francisa Beauforta w 1806; jest to skala numeryczna od 0 do 17, ciszę oznacza się jako 0, a huragan jako 12; 13-17 są stopniami używanymi do określenia siły huraganu.

Becker Boris - 1967-. Tenisista niemiecki; w 1985, mając 17 lat, został najmłodszym zwycięzcą turnieju wimbledońskiego; tytuł ten zdobywał trzykrotnie; członek zwycięskiej drużyny niemieckiej w rozgrywkach o Puchar Davisa w 1988 i w 1989; wygrał US Open w 1989.

Beckett Samuel - 1906-1989. Dramaturg irlandzki; pisał po angielsku i francusku. Jego Czekając na Godota (1952) jest prawdopodobnie najbardziej znanym przykładem teatru absurdu, ukazującego bezsens życia; pogląd ten doprowadził do jeszcze większej skrajności w Końcówce (1957) i Radosnych dniach (1961); literacka Nagroda Nobla w 1969.

Beduini - (z arabskiego - mieszkańcy pustyni) lud koczowniczy zamieszkujący pustynne regiony Półwyspu Arabskiego i Afryki Północnej, obecnie coraz częściej prowadzący osiadły tryb życia; do tradycyjnych zajęć Beduinów należała hodowla wielbłądów i koni.

Beethoven Ludwig van - 1770-1827. Kompozytor i pianista niemiecki, którego mistrzostwo wywarło ogromny wpływ na muzykę XIX wieku; jego dorobek to: uwertury koncertowe, opera Fidelio, 5 koncertów fortepianowych i 2 na skrzypce (jeden nie dokończony); 32 sonaty na fortepian, np. Księżycowa i Appassionata, 17 kwartetów smyczkowych, msza symfoniczna Missa Solemnis, 9 symfonii oraz wiele dzieł młodzieńczych; Beethoven grał na fortepianie swoje własne dzieła i dyrygował orkiestrą do utraty słuchu w 1801; pomimo to nadal komponował.

behawioryzm - szkoła psychologii powstała w USA; utrzymywała, że każde działanie ludzkie można wyjaśnić reakcjami warunkowymi

Bejrut - Stolica i główne miasto Libanu (1920 tys. mieszkańców), położone na zachodzie kraju na wybrzeżu Morza Śródziemnego. Wiodący ośrodek gospodarczy i kulturalny Libanu, port morski. Miasto zostało założone przez Fenicjan jako Birutu w II tysiącleciu p.n.e. Późniejsze miasto Berytos (zajęte przez Rzymian w 14 r. p.n.e.) zostało zniszczone przez potężne trzęsienie ziemi w 551 roku. W 635 r. Bejrut zajęli Arabowie. W 1110 r. miasto podbili krzyżowcy, a w 1516 r. włączono je do Imperium Otomańskiego. Ponowny rozwój miasta nastąpił pod koniec XIX w. oraz po II wojnie światowej. W latach 1918-1946 miasto znajdowało się na francuskim terytorium mandatowym, zaś od 1946 r. jest stolicą niepodległego Libanu. W ciągu XX w. miasto było, ze względu na kosmopolityczny charakter i sławę prężnego ośrodka kulturalnego i finansowego, zwane Paryżem Bliskiego Wschodu. Wraz z wybuchem w 1969 r. niepokojów, które doprowadziły do wojny domowej między chrześcijanami i muzułmanami, a następnie okupacji syryjskiej, miasto ulegało stopniowemu niszczeniu. Do najcenniejszych zabytków Bejrutu należą: meczety z XII-XVII w. (m.in. Omara z XIII w.), katedry prawosławna i greckokatolicka, pałace (np. XIX-wieczny Bajt ad-Din - obecnie siedziba prezydenta). Pamiątką czasów starożytnych są pozostałości rzymskich budowli.

Belgia - Królestwo Belgijskie (z francuskiego - Royaume de Belgique, z flamandzkiego - Koninkrijk Belgiea) powierzchnia: 30 510 km kw. stolica: -Bruksela- miasta: Gandawa, Ličge, Charleroi, Brugia, Mons, Namur, Leuven; porty: Antwerpia Ostenda, Zeebrugge warunki naturalne: żyzne równiny na północno-wschodnim wybrzeżu; w części środkowej góry ciągnące się ku wschodowi; wzgórza i lasy na południowym wschodzie środowisko naturalne: raport rządowy z 1989 ocenił czystość wody pitnej we Flandrii jako znacznie poniżej poziomu, a stan ponad połowy rzek i kanałów w tym regionie jako bardzo zły głowa państwa: król Albert od 1993 szef rządu: Jean-Luc Dehaene od 1992 system polityczny: demokracja liberalna gospodarka: eksport żelaza, stali, tekstyliów, artykułów ropopochodnych, plastiku, samochodów, diamentów waluta: frank belgijski ludność: 9895 tysięcy (1990), w tym Flamandowie i Walonowie; roczny przyrost naturalny 0,1% język: na północy (Flandria) flamandzki (dialekt holenderski zwany Vlaams) 55%; na południu (Walonia) waloński (dialekt francuski) 32%; ludność dwujęzyczna 11%; niemiecki (granica wschodnia) 0,6%; wszystkie te języki są oficjalne religia: rzymskokatolicka 75% dochód narodowy: 111 miliardów dolarów (1986); 9230 dolarów na osobę

Belfast - Stolica Irlandii Północnej (300 tys. mieszkańców), położona nad Morzem Irlandzkim. Ośrodek przemysłowy, kulturalny i port morski. Miasto powstało we wczesnym średniowieczu, zaś prawa miejskie uzyskało w 1613 roku. Od XVII w. Belfast, wraz z całą północną częścią Irlandii, zasiedlany był przez Szkotów. Począwszy od lat 60-tych XX w. miasto jest miejscem ostrych starć katolickich Irlandczyków z protestanckimi Brytyjczykami. Mimo niepokojów społeczno-narodowych, Belfast rozwija się i próbuje funkcjonować normalnie. W mieście istnieją dwie katedry: katolicka i protestancka. Do cenniejszych zabytków należy zamek z XII wieku. Ulster Museum posiada interesujące zbiory sztuki współczesnej oraz skarby wydobyte z zatopionego w czasach Elżbiety I statku hiszpańskiej Wielkiej Armady. Ulsterskie Muzeum Życia Wiejskiego i Transportu (Ulster Folk and Transport Museum) pokazuje jak niegdyś wyglądało życie na wsi irlandzkiej.

Belgrad - Stolica Serbii i całej Jugosławii, największe miasto federacji (1088 tys. mieszkańców), położone przy ujściu Sawy do Dunaju. Główny ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy kraju. Na terenie miasta istniała od IV w. p.n.e. osada celtycka, następnie na jej miejscu (od I w. p.n.e.) rzymska osada obronna, zwana Singidunum. Po podziale cesarstwa rzymskiego miasto należało do Bizancjum. Od 1806 r. Belgrad był stolicą księstwa Serbii, od 1918 r. Królestwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców, w końcu - od 1929 r. - Jugosławii. Miasto doznało poważnych zniszczeń w trakcie NATO-wskich bombardowań w 1999 roku. Sawa oddziela Stare Miasto (Stari Grad) od Nowego Belgradu. Popularnym miejscem spacerowym w mieście jest bulwar Kneza Mihailova, który prowadzi do parku Kalemegdan. W parku tym znajdują się pozostałości rzymskiej warowni oraz twierdza Kalemegdan, zbudowana w latach 1717-1738. Pamiątką tureckiej obecności w Serbii jest m.in. XVII-wieczny meczet Bajrakli, przebudowany w XIX wieku. Liczne w mieście cerkwie pochodzą głównie z XVIII-XIX wieku. Do najpiękniejszych z nich należy bazylika Sveti Sava. Belgradzkie Muzeum Narodowe posiada bogate zbiory zabytków z czasów prehistorycznych, ikony, freski, malarstwo rodzime i obce. Muzeum Etnograficzne pomaga poznać jugosłowiańską kulturę.

Belize - (dawny Honduras Brytyjski) państwo w Ameryce Środkowej powierzchnia: 22963 km kw. stolica: Belmopan miasta: porty Belize, Dangriga i Punta Gorda oraz Orange Walk, Corozal warunki naturalne: bagniste tropikalne równiny przybrzeżne; góry Maya na południu kraju; ponad 90% powierzchni pokryte lasami środowisko: od 1981 rozległy system parków narodowych i rezerwatów w celu ochrony lasów tropikalnych i wysp przybrzeżnych; eksploatację lasów zastąpiono rolnictwem i ekoturystyką - obecnie najważniejsze sektory gospodarki; pierwszy na świecie rezerwat jaguarów utworzono w 1986 w górach Cockscomb głowa państwa: Elżbieta II, od 1981 reprezentowana przez gubernatora generalnego szef rządu: Manuel Esquivel od 1993 system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: eksport cukru, owoców cytrusowych, ryżu, produktów rybnych, bananów waluta: dolar Belize ludność: 180400 (1990), wraz z mniejszością Majanów w środkowej części kraju; roczny przyrost naturalny: 2,5% język: angielski (oficjalny), hiszpański (powszechnie używany), rodzime dialekty kreolskie religia: rzymskokatolicka 60%, protestancka 35% dochód narodowy: 247 milionów (1988) dolarów; 1220 dolarów na osobę

Bellotto - Bernardo, (zwany Canaletto) 1721- 1780. Włoski malarz i akwaforcista, działający m.in. w Polsce; w 1748-59 malarz nadworny Augusta III, a w latach 1767-80 Stanisława Augusta Poniatowskiego; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli weneckiego malarstwa wedutowego; malował głównie panoramy miast, widoki ulic, placów i budowli, m.in. Ulica Miodowa (około roku 1775), Widok ogólny Warszawy od strony Pragi (rok 1770)

Bellow - Saul, 1915-. Amerykański pisarz, urodzony w Kanadzie; bohaterem jego powieści, np. Herzog (1964), Dar Humboldta (1975), The Deans December (1982), jest zwykle amerykański intelektualista żydowskiego pochodzenia, sfrustrowany obojętną postawą społeczeństwa; Nagroda Nobla w roku 1976.

Bengal Zachodni - stan w północno-wschodnich Indiach powierzchnia: 87900 km kw. stolica: Kalkuta miasta: Asansol, Durgarpur warunki naturalne: Bengal zajmuje zachodnią część szerokiej aluwialnej równiny utworzonej przez rzekę Ganges i Brahmaputra; opad roczny deszczu przekracza 250 cm gospodarka: najważniejsze produkty: ryż, juta, herbata, węgiel, żelazo, stal, samochody, lokomotywy, aluminium, nawozy sztuczne ludność: 67982700 (1991). ö Bengazi *** miasto historyczne oraz port przemysłowy w północnej Libii nad zatoką Wielka Syrta; ludność 650 tysięcy (1982);

benzoesowy kwas - C6H5COOH, najprostszy aromatyczny kwas karboksylowy; kryształy rozpuszczają się w wodzie; używany jako konserwant przy produkcji żywności oraz jako antyseptyk; otrzymywany chemicznie przez bezpośrednie utlenienie benzaldehydu.

Bergman Ingmar - 1918-. Szwedzki producent sceniczny (od lat 30-tych) i reżyser filmowy (od końca lat 40-tych); w swej twórczości podejmuje skomplikowane problemy moralne, psychologiczne i metafizyczne, nadając im pesymistyczną wymowę; słynniejsze filmy: Siódma pieczęć (1956), Tam, gdzie rosną poziomki (1957), Persona (1966), Fanny i Aleksander (1982).

Bergman Ingrid -1917-1982. Aktorka szwedzka; wystąpiła w takich filmach, jak: Intermezzo (1939), Casablanca (1943), Komu bije dzwon (1943) i Gasnący płomień (1944); za tę ostatnią rolę otrzymała Oscara.

Beria - Ławrentij, 1899-1953. Polityk radziecki; od 1938 minister spraw wewnętrznych i szef służby bezpieczeństwa, odpowiedzialny za uwięzienie, śmierć i deportację milionów obywateli radzieckich; po śmierci Stalina nieskutecznie próbował przejąć władzę; zastrzelony po tajnym procesie; zwolennicy Stalina winią Berię za zbrodnie popełnione przez radziecką służbę bezpieczeństwa w okresie stalinizmu.

Beringa, Cieśnina - cieśnina pomiędzy Alaską i Syberią, łącząca północny Atlantyk z Morzem Arktycznym.

Berlin - Stolica Niemiec i miasto wydzielone o statusie landu (3475 tys. mieszkańców). Wielki ośrodek przemysłu, kultury, międzynarodowe centrum finansowe, ważny ośrodek teatru i filmu (prestiżowy Międzynarodowy Festiwal Filmowy) miasto, któremu kolorytu dodają liczne, funkcjonujące tu subkultury. Początki miasta datowane są na XII wieku, gdy u stóp dawnego słowiańskiego grodu wybudowano pierwszą osadę. W 1470 r. Berlin stał się rezydencją brandenburskich książąt z dynastii Hohenzollernów. Po koronacji Fryderyka I na króla (1701), miasto stało się stolicą Królestwa Prus, co przyczyniło się do jego szybkiego rozwoju. Wiek XIX przyniósł gwałtowne uprzemysłowienie, utworzenie wielu instytucji kulturalnych i naukowych oraz dynamiczną rozbudowę metropolii. W 1871 r., po zjednoczeniu Niemiec z inicjatywy Prus, Berlin stał się stolicą cesarstwa. Po I wojnie światowej, przyłączając do miasta dziesiątki okolicznych miejscowości, powołano do życia nowy twór administracyjny, zwany Wielkim Berlinem. Po dojściu Hitlera do władzy (1933 r.) planowano przemianować nazwę miasta na Germanię, która miała stać się stolicą całego świata. Pod koniec II wojny światowej miały miejsce liczne bombardowania alianckie i zaciekłe walki o miasto. Kapitulacja III Rzeszy rozpoczęła okres podziału miasta na 4 strefy. W 1948 r. Rosjanie podjęli próbę podporządkowania sobie całego miasta, w wyniku czego większa, zachodnia część miasta (amerykańska, brytyjska i francuska strefa okupacyjna) stała się (w 1949 r.) samodzielnym krajem związkowym Niemiec Zachodnich, pod nazwą Berlin Zachodni. W tym czasie wschodnia część miasta stała się stolicą Niemieckiej Republiki Demokratycznej, powstałej na obszarze podległym ZSRR. W 1953 r. w Berlinie Wschodnim miały miejsce krwawo stłumione protesty o podłożu politycznym i ekonomicznym. Podział miasta przypieczętowało zbudowanie latem 1961 r. 160-kilometrowego muru, który miał podzielić miasto na kolejne 30 lat. Po “Jesieni Ludów” w Europy środkowej stało się możliwe zburzenie Muru i zjednoczenie miasta, co nastąpiło 9 listopada 1989 r. W 1990 r. Berlin stał się na powrót stolicą zjednoczonych Niemiec. Przenoszenie instytucji państwowych z Bonn zakończyło się w 2000 roku. Dziś miasto, pośpiesznie przygotowujące się do pełnienia nowej roli, jest największym placem budowy Europy. Berlin nie może równać się pod względem klasy zachowanych zabytków i urody swych dzielnic z wieloma innymi miastami Niemiec, jednak bogata oferta muzeów, galerii i niezwykle zróżnicowane życie nocne czyni z niego miejsce niewątpliwie godne poznania. Symbolem miasta jest położona w centrum Brama Brandenburska, wzorowana na ateńskich propylejach. Nieopodal znajduje się budynek Reichstagu – dawnej siedziby władz cesarstwa i Republiki Weimarskiej. Na zachód od obu budowli rozciąga się Tiergarten, niegdyś teren polowań monarchów, obecnie park krajobrazowy, w centrum którego stoi Kolumna Zwycięstwa (Sigessäule), przypominająca zwycięstwo w wojnie Prus z Francją w 1870 r. W centrum dawnego Berlina Zachodniego znajduje się XIX-wieczny kościół Kaiser-Wilhelm-Gedächtniskirche – zrujnowana częściowo pamiątka wydarzeń z 1945 r. Największą zabytkową budowlą zachodniej części miasta jest Schloß Charlottenburg – imponujący pałac barokowy w otoczeniu rozległego parku, wzniesiony w I połowie XVIII w. przez Fryderyka I dla jego żony Zofii Szarlotty. Dzielnica Kreuzberg jest zamieszkana przede wszystkim przez przedstawicieli alternatywnych subkultur i mniejszości narodowych. We wschodniej części miasta na uwagę zasługuje aleja Unter den Linden (Pod Lipami) z ocalałymi resztkami XVIII-wiecznej zabudowy. Nieopodal alei znajdują się dwie bliźniacze katedry z XVIII w. - Deutscher Dom i Französicher Dom, oraz również XVIII-wieczna Sankt-Hedwig-Katedrale, poświęcona patronce Berlina św. Jadwidze. Na Wyspie Muzeów (Museumsinsel) stoi katedra berlińska (Berliner Dom), ozdobiona licznymi kopułami. Dalej w kierunku wschodnim trwa niewzruszenie wizytówka komunistycznego Berlina - betonowa zabudowa Alexanderplatz oraz Wieża Telewizyjna (Fernsehturm). W najstarszej części miasta, zwanej Nikolaiviertel znajdują się średniowieczne kościoły św. Mikołaja (Nikolaikirche) z XIII w. i XV-wieczny Marienkirche. Do najsłynniejszych muzeów Berlina należą: Dahlem (kompleks siedmiu muzeów, z najcenniejszą Gemäldegalerie, eksponującą bezcenne dzieła malarstwa europejskiego), Ägyptisches Museum (w pałacu Charlottenburg, zawierające bogatą kolekcję sztuki starożytnego Egiptu), Pergamonmuseum (ogromna kolekcja sztuki antycznej i azjatyckiej z ołtarzem Zeusa z Pergamonu na czele), Brücke Museum (kolekcja ekspresjonistów), Bauhaus Archiv (dokonania awangardowej grupy artystów z początku XX w. w budynku zaprojektowanym przez członka grupy – Waltera Gropiusa), Haus am Checkpoint Charlie (historia Muru).

Bermudy - kolonia brytyjska na północno-zachodnim Atlantyku powierzchnia: 54 km kw. stolica: Hamilton gospodarka: uprawa kwiatów, produkcja farmaceutyków; ważną rolę odgrywają turystyka i banki waluta: dolar bermudzki ludność: 58100 (1988) język: angielski religia: chrześcijaństwo system polityczny: zgodnie z konstytucją z 1968 Bermudy są w pełni samorządną kolonią brytyjską, z gubernatorem, senatem i wybieranym zgromadzeniem (premier John Swan ze Zjednoczonej Partii Bermudów od 1982)

Berno - Stolica Szwajcarii (zespół miejski - 290 tys. mieszkańców), położona nad rzeką Aare. Duży ośrodek przemysłowy, kulturalny i turystyczny, siedziba instytucji międzynarodowych. Miasto zostało założone w 1191 r. przez księcia Bertolda V von Zähringen. Wkrótce (w 1218 r.) Berno stało się wolnym miastem Rzeszy, a w 1353 r. przystąpiło do Konfederacji Szwajcarskiej. W latach 1798-1815 miasto wchodziło w skład Francji. W 1848 r. Berno zostało wybrane na stolicę Szwajcarii. Cenne stare miasto jest zespołem ścisłej zabudowy, zgrupowanej przede wszystkim w zakolu rzeki Aare. W centrum starówki znajduje się katedra św. Wincentego, wzniesiona w stylu późnogotyckim w latach 1421-1575, na miejscu wcześniejszej XIII-wiecznej budowli. Portal katedry z 1490 r. przedstawia Sąd Ostateczny. Kościół Nydegg (Nydeggkirche) zbudowano w latach 1341-1571 na fundamentach fortecy księcia Bertolda V. Wśród pozostałości średniowiecznych obwarowań miejskich zwraca uwagę Brama Zegarowa z zegarem z 1530 r. Käfigturm (Wieża Więzienna) pochodzi z XIII-XIV w. W Bernie zachowało się wiele pięknych kamienic mieszczańskich, starych studni i fontann (m.in. Zähringer, Samson, Pfeiferbrunnen). Potężny, kryty kopułą Bundeshaus jest siedzibą rządu szwajcarskiego. Muzeum Sztuki (Kunstmuseum) posiada w swych zbiorach m.in. dzieła Fra Angelica, Rouaulta i Picasasa. Berneńskie Muzeum Historyczne (Bernisches Historisches Museum) prezentuje piękne XV-wieczne flamandzkie tapiserie i lokalną rzeźbę.

Bertolucci - Bernardo, 1940- . Włoski reżyser filmowy; w swych dziełach łączy historyczno-polityczny punkt widzenia z liryzmem i pięknem plastycznym; ważniejsze filmy: Ostatnie tango w Paryżu (1972), Wiek XX (1976), Ostatni cesarz (1987), za którego otrzymał Oscara, Pod osłoną nieba (1990), Mały Budda

Berno - stolica Szwajcarii i kantonu o tej samej nazwie, położona w zachodniej części kraju nad rzeką Aare; ludność: 134600 (1990), w kantonie 945600; Berno przystąpiło do Związku Szwajcarskiego w 1353; stolica od 1848; przemysł: tekstylia, czekolada, farmaceutyki, metale lekkie i elektrotechnika

Betlejem - miasto na zachodnim brzegu rzeki Jordan na południe od Jerozolimy; okupowane przez Izrael w 1967; ludność 14 tysięcy (1980); według Biblii miejsce narodzin króla Dawida i Jezusa.

Beziera krzywa - linia łącząca serię punktów w sposób najbardziej zbliżony do prostej; kształt takiej krzywej jest uzależniony od złożonych twierdzeń matematycznych; Beziera krzywa używana jest w grafice komputerowej i w CAD.

bezkręgowce - organizmy zwierzęce nie mające kręgosłupa; stanowią około 95% istniejących gatunków; do bezkręgowców należą: gąbki, obleńce, płazińce, stawonogi, mięczaki, szkarłupnie oraz prymitywne strunowce żyjące w wodzie, jak lancetnik i strzykwa.

bezpłciowe rozmnażanie - w biologii, rozmnażanie bez udziału komórek rozrodczych, a więc bez dwojga rodziców; sposób ten nie wymaga rozwijania skomplikowanych mechanizmów zapylających, co daje mu przewagę nad innymi sposobami rozmnażania; każdy organizm bezpłciowy może rozmnażać się samodzielnie; bezpłciowe rozmnażanie może prowadzić do gwałtownego wzrostu populacji.

beztlenowce - organizmy żywe nie potrzebujące tlenu do wyzwalania energii z takich cząsteczek jak glukoza; do beztlenowców należy wiele bakterii, drożdże oraz pasożyty wewnętrzne.

białaczka - (leukemia), ostra choroba nowotworowa, charakteryzująca się nieodwracalnym rozrostem nieprawidłowych krwinek białych; chory staje się podatny na infekcje; w leczeniu stosuje się naświetlanie promieniami rentgenowskimi, a także transplantację szpiku kostnego.

białe ciałka krwi - (leukocyty), różnorodne komórki spełniające w organizmie funkcje obronne, uodporniające go przeciw chorobom; niektóre (fagocyty imakrofagi pochłaniają atakujące mikroorganizmy, inne likwidują zainfekowane komórki, natomiast limfocyty decydują o bardziej specyficznych reakcjach obronnych; białe ciałka krwi są bezbarwne, o przezroczystej lub granulowanej cytoplazmie, zdolne do samodzielnych ruchów ameboidalnych; występują we krwi, limfie, a także w tkankach.

białka - zbudowane są z pierwiastków: C, H, O, N, S; są podstawowym składnikiem budulcowym. Jednostkami strukturalnymi białka są aminokwasy: NH2 – grupa aminowa, COOH – grupa karboksylowa, R – rodnik (wielokrotność węgli). Rodzaje białek: proste (proteiny) – zbudowane są tylko z aminokwasów, np. histony, albuminy; złożone (proteidy) – zbudowane są z aminokwasów oraz składników niebiałkowych, np. lipoproteidy, glikoproteidy. Funkcje białek: – stanowią główny budulec komórki, – tworzą enzymy i hormony pełniąc funkcje regulatorowe, – w komórkach roślinnych pełnią funkcje zapasowe.

Białoruś - Republika Białoruska powierzchnia: 207600 km kw. stolica: Mińsk miasta: Homel, Witebsk, Mohylew, Bobrujsk, Grodno, Brześć warunki naturalne: ponad 25% obszaru porośnięte lasami; liczne rzeki: Dźwina, Dniepr z dopływami Prypecią i Berezyną; mokradła Prypeci na wschodzie; klimat umiarkowany i wilgotny środowisko naturalne: rozległe obszary Białorusi zostały pokryte pyłem radioaktywnym po awarii w Czernobylu głowa państwa: Mieczisław Grib od 1994 szef rządu: Wiaczesław Kiebicz od 1990 system polityczny: nowo powstała demokracja gospodarka: główne produkty: torf, maszyny rolnicze, nawozy, szkło, tekstylia, skóra, sól, artykuły elektryczne, mięso, nabiał waluta: rubel i dukat ludność: 10 200 tysięcy (1990), w tym Białorusini 70%, Rosjanie 13%, Polacy 4%, Żydzi 1% język: białoruski, rosyjski religia: rzymskokatolicka, rosyjska prawosławna, mniejszości baptystów i muzułmanów

Białystok - Miasto w północno-wschodniej części Polski, stolica Podlasia (279 tys. mieszkańców). Ośrodek przemysłowy (włókiennictwo), kulturalny i akademicki o zasięgu regionalnym. Osada na terenie dzisiejszego Białegostoku powstała w XV w. (przy trakcie prowadzącym z Korony na Litwę), a w XVI w. zbudowano tam zamek. W 1661 r. ziemie białostockie stały się własnością Stefana Czarnieckiego, następnie Branickich i Potockich. Prawa miejskie Białystok uzyskał w 1749 roku. W XIX w. miasto rozwijało się jako ośrodek handlu, a od połowy wieku jako centrum włókiennictwa. Na przełomie XIX-XX wieku, oraz w okresie międzywojennym miasto było świadkiem licznych wystąpień robotniczych. W okresie II wojny światowej Białystok został zniszczony w 70%. Najcenniejszym zabytkiem miasta jest piękny barokowy kompleks pałacowo-parkowy Branickich, zwany Podlaskim Wersalem. Pałac wzniesiono pod koniec XVII w. według projektu Tylmana z Gameren i rozbudowano w następnym stuleciu. Na dworze działał wówczas teatr i zespół baletowy. Na tyłach pałacu znajduje się park w stylu francuskim. Neogotycka katedra NMP została zbudowana na początku XX w., zaś obok niej znajduje się późnorenesansowy kościół z 1617 r. Modernistyczny kościół św. Rocha pochodzi z okresu międzywojnia. Prawosławna katedra św. Mikołaja zbudowana w latach 1843-1846 jest przykładem architektury późnoklasycystycznej. Barokowy ratusz miejski został wzniesiony w połowie XVIII wieku.

biedermeier - niemiecki styl sztuki projektowania mebli w połowie XIX wieku; żartobliwie nazwany imieniem Gottlieba Biedermeiera, fikcyjnej postaci przywoływanej przez niemieckich poetów jako symbol smaku burżuazji.

Bierut - Bolesław, (pseudonim Tomasz i inne), 1892-1956. Od 1918 członek Komunistycznej Partii Polski (KPP); przewodniczący Krajowej Rady Narodowej (KRN); w latach 1947-52 prezydent Rzeczpospolitej Polskiej; 1954-56 Pierwszy Sekretarz KC PZPR; współodpowiedzialny za represje stalinowskie w Polsce.

bimetal - pasek wykonany z dwóch metali, każdy o innym współczynniku rozciągliwości, zginający się pod wpływem zmiany temperatury; bimetale wykorzystywane są w urządzeniach kontrolnych i do pomiaru temperatur.

biocenoza - Biocenoza to ożywiona część ekosystemu, czyli zespół wszystkich populacji wzajemnie od siebie uzależnionych zajmujących określone środowisko. Biocenozy dzielimy na naturalne (jezioro, las, rzeka) oraz sztuczne (pole, sad, łąka). Każda biocenoza charakteryzuje się określoną strukturą troficzną. Struktura ta przedstawia powiązania pokarmowe między organizmami tworzącymi określony poziom troficzny. Poziom troficzny – to grupa organizmów zajmująca taką samą pozycję w łańcuchu pokarmowym. Wyróżniamy poziom: producentów, konsumentów, reducentów. Producenci – to organizmy autotroficzne, zdolne do wytwarzania materii organicznej. Konsumenci – to organizmy heterotroficzne, przystosowane do pobierania materii organicznej od innych organizmów. Są to np.: roślinożercy, drapieżcy, pasożyty. Reducenci – to organizmy, które rozkładają, redukują substancje organiczne powodując ich mineralizację. Organizmy należące do różnych poziomów troficznych ustawione w takiej kolejności, że każdy poprzedni jest pokarmem dla następnego, tworzą łańcuch troficzny. Wyróżniamy dwa typy łańcuchów: łańcuch spasania – rozpoczyna się od producentów, następne ogniwa tworzą roślinożercy, drapieżcy, np. liście ziemniaka - stonka - bażant - człowiek lub liście drzew - larwa owada (gąsiennica) - szpak - kuna łańcuch detrytusowy – rozpoczyna się od martwej materii organicznej (detrytusu), kolejne ogniwa tworzą reducenci oraz konsumenci, np. detrytus - bakterie - pierwotniaki - skorupiaki - ryby - człowiek Każdą biocenozę można przedstawić: za pomocą sieci zależności pokarmowych utworzonych z licznych łańcuchów pokarmowych. produktywności biocenozy zależności pokarmowych między populacjami w biocenozie . Populacje występujące w biocenozie mogą na siebie wzajemnie oddziaływać. Interakcje mogą być protekcyjne lub antagonistyczne. Przy braku zależności mówimy o neutralizmie. Do zależności protekcyjnych, nazywanych nieantagonistycznymi, zaliczamy: symbiozę – która jest rodzajem współżycia organizmów czerpiących obopólne korzyści, np. bakterie brodawkowe i korzenie roślin motylkowych. Jeśli występuje rodzaj współżycia tzw. koniecznego, wówczas ten układ nazywamy mutualizmem – przykładem są porosty, których ciało zbudowane jest z glonów i strzępek grzyba. komensalizm – jeden z występujących organizmów w układzie jest komensalem, czerpiącym korzyść z obecności drugiego osobnika, tzw. gospodarza, który nie ponosi szkód, np. porosty występujące na pniach drzew. protokooperacja – dotyczy dwóch organizmów świadczących sobie wzajemnie usługi, “korzyści”, ale nie jest to konieczne do ich egzystencji. Do zależności antagonistycznych zaliczamy: Konkurencję – występuje wówczas, gdy są w danym siedlisku populacje o podobnych wymaganiach życiowych (np. podobne sposoby odżywiania, jednakowe wymagania środowiskowe). W konkurencji wygrywa populacja liczebniejsza lub mająca większe umiejętności przystosowawcze. Pasożytnictwo – polega na wykorzystywaniu organizmu żywiciela przez pasożyta. Wyróżniamy pasożyty zewnętrzne i wewnętrzne. Pasożyty wytworzyły wiele cech przystosowujących do pasożytnictwa, np. narządy czepne, oskórki chroniące przed strawieniem, doskonałe rozmnażanie. Drapieżnictwo – dotyczy sytuacji, w której osobnik jednego gatunku (drapieżnik) chwyta, zabija i zjada osobniki drugiego gatunku (ofiara). Drapieżca w stosunku do ofiary jest zwykle większy (gdy jest mniejszy poluje stadnie). Zabijane są zwykle osobniki młode, stare, słabe, chore. Ilość osobników drapieżców jest ściśle uzależniona od ilości ofiar. Drapieżcy posiadają szereg przystosowań ułatwiających zdobycie pożywienia (dobry węch, wzrok, rozwinięte kły, pazury, ewentualnie dzioby), a ofiary do obrony przed pożarciem (barwa ochronna, szybkie nogi, czujność). Amensalizm – występuje wówczas, gdy czynności życiowe jednej populacji szkodzą innym, np. tworzone przez bobry żeremia zmieniają warunki wodne w biocenozie, wykluczając obecność dotychczasowych populacji. Antybioza – wytwarzanie antybiotyków (związków chemicznych) przez jedną grupę bakterii powoduje zahamowania wzrostu innej.

biodegradanty - substancje ulegające przetworzeniu przez organizmy żywe, głównie bakterie i grzyby; do biodegradantów należą żywność i te ścieki, które w procesie naturalnym ulegają zagęszczeniu i upłynnieniu, uwalniając składniki odżywcze wykorzystane później w ekosystemie; substancje nie ulegające rozkładowi, takie jak szkło, metale ciężkie i większość tworzyw sztucznych, stanowią poważny problem ekologiczny.

biografia - opis życia człowieka; może być prostą relacją odnotowującą fakty, lecz w XVIII i XIX wieku biografia była również formą literacką;

Bioko - wyspa u zachodnich wybrzeży Afryki, należąca do Gwinei Równikowej powierzchnia: 2017 km kw. ludność: 57190 (1983) główne produkty: kawa, kakao, kopra

bioluminescencja - wytwarzanie światła przez organizmy żywe; cecha wielu ryb głębinowych, skorupiaków i innych zwierząt morskich; na lądzie bioluminescencja występuje u takich zwierząt jak świetliki oraz u pewnych bakterii i grzybów; świecenie jest unikatowym zjawiskiem utleniania biologicznego bez wydzielania ciepła; u zwierząt bioluminescencja związana jest z porozumiewaniem się, maskowaniem i służy jako przynęta, lecz w wypadku innych organizmów jej funkcja nie jest do końca wyjaśniona.

biomasa - całkowita masa żywych organizmów występujących na danej powierzchni; może być zawężona do określonego gatunku lub obejmować szerszą kategorię; istnieją również dane określające całkowitą biomasę roślin; pomiary biomasy mogą być wykorzystywane do określania zależności pomiędzy organizmami, stabilności tych zależności i wahań w liczebności populacji.

biopierwiastki- w komórce w zależności od ilości tworzą: makroelementy (makropierwiastki) – stanowią powyżej 0,1% suchej masy – pełnią funkcję budulcową; są to: C, H, O, N, S, P, Ca, Mg, mikroelementy – pełnią funkcję budulcową, regulacyjną; są to: Fe, K, Na, Mn, Mo, J, F, Cu ultraelementy (tzw. śladowe) - pełnią funkcje regulacyjne; są to: Pb, Au, Ag. Biopierwiastki w komórce: są materiałem budulcowym, wpływają na zachowanie równowagi kwasowo-zasadowej, wchodzą w skład enzymów, regulują przebieg procesów biochemicznych. Biopierwiastki trafiają do komórek w formie jonowej w wyniku transportu biernego, bądź częściej aktywnego.

biosynteza - synteza organicznych związków chemicznych przez komórki żywe, np. przemiana przez rośliny dwutlenku węgla i wody w glukozę podczas procesu fotosyntezy; w wyniku innych reakcji biosynteza produkowane są takie składniki komórki, jak białka i tłuszcze.

Birmingham - Miasto w środkowej Anglii (zespół miejski - 2271 tys. mieszkańców) położone nad rzeką Rea. Wielki ośrodek przemysłowy, centrum kulturalne i akademickie. System kanałów w Birmingham jest bardziej rozbudowany niż w Wenecji. Na terenie obecnego miasta w XII w. istniała osada targowa. W XVI w. nastąpił rozwój przemysłu metalowego, a w XVIII w. rozwój Birmingham jako nowoczesnego centrum przemysłowego. W XIX i XX w. miasto rozwijało się m.in. jako ośrodek przemysłu zbrojeniowego. Katedra w Birmingham pochodzi z XVIII w., kościół św. Marcina, zbudowany w XIII w., został przebudowany w XIX wieku. Sarehole Mill jest XVIII-wiecznym młynem. Muzeum Miejskie posiada najlepszą na świecie kolekcję malarstwa prerafaelitów (grupy angielskich malarzy połowy XIX wieku, wzorujących się na twórcach renesansu włoskiego).

Biskajska, Zatoka - zatoka Oceanu Atlantyckiego pomiędzy północną Hiszpanią i zachodnią Francją, znana ze wzburzonych wód i niespotykanie wysokich przypływów.

bitwa o Anglię - walka powietrzna nad Wielką Brytanią między lotnictwem brytyjskim a niemieckim, trwająca od 10 lipca do 31 pażdziernika 1940

Bizancjum - (obecnie Stambuł), starożytne miasto greckie nad cieśniną Bosfor; założone jako grecka kolonia Megara w pobliżu Koryntu około 660 p.n.e.; w 330 n.e. stolica imperium rzymskiego została przeniesiona do Bizancjum przez Konstantyna Wielkiego

Bizet - Georges, (Alexandre César LeMopold) 1838-1875. Francuski kompozytor operowy; jego dzieła to Poławiacze pereł (1863) i Piękne dziewczę z Perth (1866); napisał również uwerturę Ojczyzna oraz muzykę do Arlezjanki Daudeta; największym osiągnięciem Bizeta była opera Carmen (1875), stworzona na kilka miesięcy przed śmiercią.

bizmut - twardy, łamliwy, różowobiały pierwiastek metaliczny; symbol Bi, liczba atomowa 83, masa atomowa 208,98; bizmut ma najwyższą liczbę atomową wśród pierwiastków trwałych (pierwiastki o liczbie atomowej większej niż 84 są radioaktywne); występuje w rudach, rzadziej jako metal wolny; zły przewodnik ciepła i prądu, używany w stopach o niskiej temperaturze topnienia oraz w medycynie jako składnik leków przeciw wrzodom żołądka.

Blixen - Karen, (z domu - Dinesen) 1885-1962. Pisarka duńska; jej autobiografia Pożegnanie z Afryką (1937) oparta jest na doświadczeniach wyniesionych z prowadzenia plantacji kawy w Kenii; pisała głównie po angielsku pod nazwiskiem Isak Dinesen.

blues - gatunek muzyki afroamerykańskiej wywodzący się z XIX-wiecznego rolnictwa Południa; charakteryzuje się konstrukcją 12-to taktową i zwykle melancholijnymi tekstami; gitara bluesowa i style wokalne odegrały znaczną rolę w rozwoju muzyki jazzowej i popularnej

błona plazmatyczna - (cytoplazmatyczna) nazywana jest inaczej membraną lub błoną podstawową. Otacza ona komórki oraz wszystkie organelle. Błony plazmatyczne zbudowane są z białek, lipidów i węglowodanów, ułożonych w charakterystyczny sposób. Mogą różnić się między sobą rodzajem białek, lipidów oraz grubością. Znane są dwa modele przedstawiające budowę błony plazmatycznej. Model kanapkowy przedstawiony przez Dawsona i Danelliego. Błona jest zbudowana z trzech warstw: od strony zewnętrznej i wewnętrznej ułożone jest białko, między nim znajdują się dwie warstwy lipidów (całość przypomina “kanapkę”, w której rolę chleba pełni białko posmarowane od środka masłem, czyli lipidami) Funkcją błony jest: tworzenie bariery pomiędzy cytoplazmą a otoczeniem, ułatwienie rozpoznawania komórek, utrzymanie równowagi pomiędzy środowiskiem wewnętrznym i na zewnątrz komórki, umożliwienie wymiany substancji między komórką a otoczeniem poprzez transport. Transport przez błonę komórkową możliwy jest dzięki kanalikom nazywanym “porami”. Przenoszenie substancji odbywa się w wyniku: transportu biernego polegającego na dyfuzji, czyli zgodnie z gradientem stężeń, bez nakładu energetycznego przenikają jony mieszczące się w kanalikach transportu czynnego polegającego na przenikaniu jonów przez pory, często wbrew gradientowi stężeń, z dużym nakładem energetycznym. Gradient stężeń to różnica w stężeniu roztworów wewnątrz i na zewnątrz komórki. Roztwór o wysokim stężeniu nazywamy “hipertonicznym”, przy stężeniach równych roztwory nazywamy “izotonicznymi”. Obecność błony plazmatycznej w komórce można stwierdzić umieszczając komórkę roślinną w roztworze hipertonicznym. Po chwili, obserwując ją pod mikroskopem optycznym, zauważamy odstawanie protoplastu od ściany i błony z powodu wypłynięcia wody. Zjawisko to nazwano “plazmolizą”. Potwierdza obecność błony plazmatycznej oraz jej cechę półprzepuszczalności (swobodny transport wody).

błonica - (dyfteryt), ostra choroba zakaźna, podczas której w gardle tworzy się błona (stąd nazwa) grożąca uduszeniem, a w całym ustroju - silna neurotoksyna; czynnikiem wywołującym błonicę jest bakteria Corynebacterium diphtheriae; dzięki szczepieniom ochronnym błonica stała się chorobą rzadką.

boa - niejadowity wąż z rodziny dusicieli, Boidae, występujący głównie w klimacie zwrotnikowym i podzwrotnikowym; boa odżywiąją się przede wszystkim drobnymi ssakami i ptakami, które chwytają zębami lub duszą uściskiem zwiniętego ciała; boa constrictor osiąga czasami długość 5,5 m, lecz zwykle nie przekracza 4 m; inny gatunek z rodziny dusicieli to anakonda olbrzymia, Eunectes murinus do 9 m i masy 500 kg

Bogota - Największe miasto i stolica Kolumbii (6079 tys. mieszkańców), położona w centralnej części kraju, w dolinie andyjskiej, na wysokości około 2650 m n.p.m. Czołowy ośrodek gospodarczy, naukowy i kulturalny Kolumbii. Miasto założyli w połowie 1538 r. Hiszpanie w pobliżu istniejącej tam wcześniej osady Indian Chibcha, zwanej Bacata. W 1717 r. Bogota została stolicą Wicekrólestwa Nowej Grenady. W 1819 r. miasto stało się stolicą Wielkiej Kolumbii, a po oderwaniu się od niej Wenezueli, Panamy i Ekwadoru – Nowej Granady, przemianowanej później na Kolumbię. Szybki rozwój miasta jako centrum przemysłowego i handlowego nastąpił w XIX wieku, zwłaszcza po połączeniu miasta linią kolejową z innymi rejonami Kolumbii. W Bogocie zachowały się liczne obiekty zabytkowe z XVI-XVIII wieku: kościoły (np. katedra z 1572 r., San Francisco z 1567 r.), pałace oraz budowle użyteczności publicznej (np. neoklasycystyczny gmach Capitolio Nacional). Imponujące Museo de Oro (Muzeum Złota) gromadzi 25 tysięcy obiektów złotniczych (głównie z czasów prekolumbijskich).

Bogurodzica - najstarsza polska pieśń religijna, zachowana wraz z melodią w zapisie z 1408; do końca XV wieku hymn rycerski; czas powstania do tej pory nie ustalony; autorstwo nieznane (według legendy przypisywane św. Wojciechowi)

boksyt - podstawowa ruda aluminium, składająca się z mieszaniny tlenków i wodorotlenków wodzianu aluminium, często zanieczyszczonego elementami żelaza (efektem tego jest czerwone zabarwienie); w celu produkcji aluminium jego ruda przekształcana jest w biały proszek, topiony w procesie przepuszczania prądu o wysokim natężeniu; główni producenci boksytu: Australia, Gwinea, Jamajka, Rosja, Kazachstan, Surinam i Brazylia

bolero - hiszpański taniec w rytmie na trzy, tańczony przez parę lub jednego tancerza, zwykle przy akompaniamencie kastanietów;

Bolesław I Chrobry - 967-1025. Książę polski od 992, od 1025 król, z dynastii Piastów; syn Mieszka I i Dąbrówki; inicjator zjazdu gnieźnieńskiego w 1000; zdobył Milsko i Łużyce, przyłączył Grody Czerwieńskie; utwierdził niezależność Polski; twórca jej potęgi.

Bolesław III Krzywousty - 1085-1138. Książę polski z dynastii Piastów, syn Władysława Hermana; w 1109 odniósł zwycięstwo nad cesarzem niemieckim Henrykiem V (bitwa na Psim Polu, obrona Głogowa); podbił Pomorze Gdańskie (1116) i Pomorze Zachodnie (1122); w 1138 sporządził testament, w którym podzielił Polskę między synów.

Boliwia - Republika Boliwijska (República de Bolivia) powierzchnia: 1098581 km kw. stolica: La Paz (siedziba rządu), Sucre (siedziba władzy sądowniczej) miasta: Santa Cruz, Cochabamba, Oruro, Potosp warunki naturalne: wysoki płaskowyż (Altiplano) położony między łańcuchami górskimi (Kordyliery); na wschodzie lasy i niziny (llano) głowa państwa i rządu: Gonzalo Sanchez de Lozado od 1993 system polityczny: republika demokratyczna w stadium początkowym gospodarka: eksport cyny, antymonu (drugie miejsce na świecie pod względem produkcji), innych metali nieżelaznych, ropy naftowej, gazu ziemnego (przekazywanego rurociągiem do Argentyny), produktów rolnych, kawy, cukru, bawełny waluta: boliviano ludność: 6730 tysięcy (1990), w tym Keczua 25%, Ajmarowie 17%, Metysi 30%, Europejczycy 14%; roczny przyrost naturalny 2,7% język: hiszpański (oficjalny), ajmara, keczua religia: rzymskokatolicka (uznana przez państwo) dochód narodowy: 4,2 miliardów dolarów (1987); 617 dolarów na osobę

Bolonia - Miasto w północnych Włoszech (388 tys. mieszkańców), stolica regionu Emilia-Romania, położona u podnóży Apeninów. Ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy, tradycyjnie najbardziej lewicowe miasto kraju. Miasto znane było w IV w. p.n.e. jako etruska Felsina. Od 189 r. p.n.e. miasto (zwane wówczas Bononią) zostało zajęte przez Rzymian. Między VI a VIII w. Bolonia należała do egzarchatu Rawenny (enklawy bizantyjskiej we Włoszech). Od 756 r. Bolonia wchodziła w skład Państwa Kościelnego. Na początku XII w. miasto stało się wolną republiką, a w kolejnych stuleciach rozwijało się jako ośrodek handlowy i naukowy (uniwersytet boloński - najstarszy w Europie - założony został w 1119 r.). W mieście zachowało się wiele cennych kościołów. Olbrzymia gotycka bazylika San Petronio z wysoką wieżą pochodzi z XIV w. Romańska Basilica San Stefano z XI-XIII w. składa się z czterech kościołów. W jednym z nich spoczywają zwłoki patrona miasta - św. Petroniusza. Na dziedzińcu za kościołem Grobu Pańskiego oglądać można tzw. misę Piłata, w której Poncjusz Piłat rzekomo umywał swoje ręce. W XIII-wiecznym kościele San Domenico znajduje się grób św. Dominika, założyciela zakonu dominikanów. W Bolonii podziwiać można liczne eleganckie pałace, z których wiele zdobionych jest wieżami (np. Comunale z XIII-XVI wieku, Podesta z XIII wieku, della Prima Signoria z XIII w.). Muzeum Malarstwa (Pinacoteca Nationale) posiada bogatą kolekcję malarstwa włoskiego (m.in. prace Giotta, Rafaela, Tintoretta i Caracciego).

Bona - (Bona Sforza d'Aragona) 1494-1557. Królowa polska od 1518, druga żona Zygmunta I Starego, córka księcia Mediolanu, matka Zygmunta II Augusta; wywierała znaczny wpływ na króla w sprawach politycznych; jej absolutystyczne skłonności i protekcjonizm doprowadziły do rokoszu szlachty (tzw. wojna kokosza

Bonn - Miasto w Północnej Nadrenii-Westfalli (293 tys. mieszkańców). Ośrodek kulturalny i naukowy. U schyłku poprzedniej ery Rzymianie założyli na terenie dzisiejszego miasta osadę Castra Bonnensia. W XIII w. rozwijające się miasto przystąpiło do Związku Reńskiego. W 1794 r. Bonn zostało włączone do Francji, zaś w 1815 r. do Królestwa Prus. Miasto zostało poważnie zniszczone w czasie II wojny światowej, a w 1949 r. zostało tymczasową (do zjednoczenia) stolicą nowopowstałej RFN. Nieoczekiwane podniesienie do rangi stolicy państwa spowodowane było m.in. tym, że na przedmieściach Bonn mieszkał ówczesny kanclerz - Konrad Adenauer. W 1990 r. stolica Niemiec została przeniesiona do Berlina a w raz z nią do 2000 r. urzędy i instytucje państwowe (niektóre wywalczyły sobie prawo funkcjonowania nadal w urokliwym Bonn). Miasto pełne jest pięknych budowli barokowych i rokokowych, wśród których na szczególną uwagę zasługują: ratusz (Rathaus) z końca XVIII wieku, pałac książęcy (obecnie siedziba uniwersytetu), Poppelsdorfer Schloß i kościół jezuitów (Jesuitkirche). Najcenniejszym zabytkiem średniowiecznego Bonn jest romańska świątynia św. Marcina (Münster St. Martin). Najsłynniejsze muzeum miasta to Beethoven-Geburtshaus – z pamiątkami po genialnym kompozytorze, który urodził się w Bonn w 1770 r.

Bonnie i Clyde - Bonnie Parker (1911- 1934) i Clyde Barrow (1900-1934); osławiona para bandytów amerykańskich, którzy dokonali wspólnie wielu drobnych rozbojów w Teksasie, Oklahomie, Nowym Meksyku i Missouri między sierpniem 1932 a majem 1934; zdradzeni przez wspólników, ponieśli śmierć w zasadzce drogowej zorganizowanej przez policję

bonsai - sztuka hodowli miniaturowych drzewek metodą selektywnego przycinania rośliny; powstała przed wielu wiekami w Chinach, skąd następnie zawędrowała do Japonii; niektóre okazy z Chin mają ponad 1000 lat; okazy z japońskiej kolekcji cesarskiej - 300 lat.

boogie-woogie - odmiana jazzu grana na fortepianie, z motywem powtarzanym lewą ręką, popularna w USA od początku XX wieku do lat 50-tych; do wykonawców boogie-woogie należeli: Pinetop Smith (1904-1929), Meade ,,Lux" Lewis (1905-1964) i Jimmy Yancey (1898-1951); ich styl przejęli później niektórzy pianiści rock'n'rollowi, np. Jerry Lee Lewis

Bora Bora - jedna z czternastu Wysp Towarzystwa w Polinezji Francuskiej, 225 km na północny-zachód od Tahiti powierzchnia: 39 km kw. gospodarka: eksport macicy perłowej, owoców i tytoniu. * boraks *** uwodniony boran sodu NA2B4O7.10H2O, występujący w postaci miękkich bezbarwnych kryształków lub osadów na krawędziach gorących źródeł i w wyschniętych słonych jeziorach rejonów suchych wraz z innymi boranami oraz halitem i gipsem; używany do produkcji wybielaczy i proszków do prania.

Bordeaux - Miasto w południowo-zachodniej Francji (zespół miejski - 760 tys. mieszkańców), położone nad rzeką Garonną, w pobliżu jej ujścia do Oceanu Atlantyckiego. Liczący się ośrodek przemysłowy, handlowy, akademicki i kulturalny, duży port morski. W okresie rzymskim na terenie miasta założona została osada Burdigala. W 314 r. miasto stało się siedzibą biskupstwa. W 507 r. Bordeaux znalazło się w granicach Państwa Franków. W XII w. miasto wraz z wianem Eleonory Akwitańskiej przeszło na pewien czas na własność korony angielskiej. Bordeaux zachowało dawny, XVIII-wieczny układ urbanistyczny. Otoczona pajęczyną przypór katedra św. Andrzeja (Cathédrale St-André) pochodząca z XIV-XV w. jest wybitnym przykładem architektury gotyckiej. Romański kościół św. Krzyża (Ste-Croix) zachwyca bogatą fasadą. Obok kościoła St-Michel wznosi się piękna gotycka dzwonnica. W Muzeum Sztuk Pięknych (Musée des Beaux-Arts) podziwiać można m.in. prace Delacroixa, Renoira i Matisse'a. W Domu Wina (Maison du Vin), który jest hołdem złożonym lokalnemu przemysłowi winnemu można spróbować słynnego bordeaux.

Borneo - trzecia pod względem wielkości wyspa na świecie, położona w Archipelagu Malajskim na zachodnim Pacyfiku powierzchnia: 754 tysiące km kw.; dzieli się na należące do Malezji stany Sabah i Sarawak, sułtanat Brunei oraz największy obszar Kalimantan, należący do Indonezji warunki naturalne: wyspa jest górzysta, pokryta gęstą dżunglą ludność zamieszkująca wybrzeże w większości pochodzenia malajskiego, w znacznie mniejszym stopniu - chińskiego; środkowa część Borneo zasiedla tubylcze plemię Dajaków; Borneo pozostawało w sferze kolonialnych wpływów Holandii i Wielkiej Brytanii aż do utworzenia Sarawaku w 1841

borny kwas - H3BO3, kwas powstający w wyniku połączenia wodoru i tlenu z niemetalem, borem; ma łagodne właściwości odkażające; stosowany przy produkcji szkła i emalii oraz jako skuteczny środek owadobójczy przeciwko mrówkom i karaluchom.

Borodin - Aleksander, 1833-1887. Kompozytor rosyjski, urodzony w Sankt Petersburgu jako nieślubny syn rosyjskiego księcia; kształcił się w dziedzinie chemii medycznej, ale cały wolny czas poświęcał muzyce; jego największe dzieło to opera Kniaź Igor (ukończona przez Rimskiego-Korsakowa i Głazunowa), w skład której wchodzą słynne Tańce połowieckie.

Borys Godunow - 1552-1605. Car Rosji od 1598; wybrany po śmierci Fiodora I, syna Iwana Groźnego; został zamordowany przez Dymitra Samozwańca, podającego się za brata Fiodora i prawowitego spadkobiercę tronu; legenda, jaka narosła wokół tych wydarzeń, stała się kanwą dramatu Puszkina Borys Godunow (1831) oraz libretta opery Musorgskiego pod tym samym tytułem (1874)

Boska komedia - poemat epicki Dantego Alighieri, pisany w latach 1307-21, relacjonujący wyimaginowaną podróż przez piekło, czyściec i raj; przewodnikiem Dantego po piekle i czyśćcu jest poeta Wergiliusz w każdym z tych miejsc Dante umieścił historyczne i współczesne mu postacie w zależności od ich moralnej (i politycznej) oceny; w raju Dante odnajduje miłość swego życia, Beatrycze; poemat zawiera wiele symboli i alegorii; miał ogromny wpływ na literaturę światową.

Boston - ośrodek przemysłowo-handlowy, stolica stanu Massachusetts w USA; ludność 574300 (1990), wraz z aglomeracją 4171600; centrum przemysłu wydawniczego; port przemysłowy nad zatoką Massachusetts; gospodarka zdominowana przez instytucje finansowe, rządowe i służbę zdrowia; siedziba uniwersytetów Bostońskiego i Northeastern; na drugim brzegu rzeki Charles w sąsiednim Cambridge znajdują się Harvard University i Massachusetts Institute of Technology.

Bośnia-Hercegowina - Republika Bośni i Hercegowiny powierzchnia: 51129 km kw. stolica: Sarajewo miasta: Banja Luka, Mostar, Prijedor, Tuzla, Zenica warunki naturalne: kraina górzysta, nieurodzajna ludność: 4300 tysięcy (1990), w tym Muzułmanie 44%, Serbowie 33%, Chorwaci 17%; złożona struktura narodowościowa głowa państwa: Alija Izetbegović od 1990 szef rządu: Haris Silajdzić od 1993 system polityczny: demokracja w stadium początkowym gospodarka: uprawa owoców cytrusowych, warzyw, produkcja żelaza, stali, wyrobów ze skóry, tekstyliów język: serbska odmiana serbsko-chorwackiego religia: islam (sunnici), serbskie prawosławie, katolicyzm

Botswana - Republika Bostwany powierzchnia: 582 tysiące km kw. stolica: Gaborone miasta: Mahalapye, Serowe, Tutume, Francistown warunki naturalne: pustynia na południowym-zachodzie, stepy na wschodzie, ziemie urodzajne i bagna na północy środowisko naturalne: bagno Okawango jest zagrożone przez plany górniczego i rolniczego rozwoju regionu głowa państwa i rządu: Quett Ketamile Joni Masire od 1980 system polityczny: republika demokratyczna gospodarka: eksport diamentów (trzecie miejsce w świecie pod względem produkcji), miedzi, niklu, przetworów mięsnych, tekstyliów waluta: pula ludność: 1218 tysiecy (1990), w tym Bamangwato 80%, Bangwaketse 20%; roczny przyrost naturalny: 3,5% jezyk: angielski (urzędowy), tswana (narodowy)

Braille'a pismo -system pisma dla niewidomych: każdej z liter odpowiada inny układ wypukłych punktów na papierze lub innym podłożu; tekst odczytuje się opuszkami palców; system wynaleziony w 1829 przez Louisa Braille'a (1809- 1852), niewidomego od trzeciego roku życia.

Brandenburgia - region administracyjny w Niemczech (land) powierzchnia: 25 tysięcy km kw. stolica: Poczdam miasta: Chociebuż, Brandenburg, Frankfurt nad Odrą gospodarka: produkcja żelaza i stali, papieru, masy celulozowej, artykułów metalowych, półprzewodników ludność: 2700 tysięcy (1990)

Brando - Marlon, 1924-. Aktor amerykański; zyskał powodzenie naturalnym stylem gry, opartym na zasadach Actors Studio, i niewyraźnym, bełkotliwym wypowiadaniem kwestii; nagrodzony Oscarami za Na nabrzeżu (1954) i Ojca chrzestnego

Brandt Willy - (właściwie Karl Herbert Frahm) 1913-1992. Socjalistyczny polityk niemiecki, kanclerz federalny (premier) RFN w latach 1969-74; odegrał ważną rolę w uczynieniu z Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) umiarkowanej socjalistycznej siły politycznej (przewodził jej 1964-87); jako burmistrz Berlina Zachodniego (1957-66) zyskał światową sławę podczas kryzysu berlińskiego w 1961; laureat pokojowej Nagrody Nobla w 1971

Braque - Georges, 1882-1963. Malarz francuski; twórca kubizmu (1907-10) wraz z Picassem, z którym współpracował w L'Estaque na południu Francji i w Paryżu; eksperymentował z kolażem, wynajdując technikę klejenia papieru, drewna i innych materiałów na płótnie; bardziej dekoracyjne są jego późniejsze prace

Brasilia - stolica Brazylii od 1960, 1000 m n.p.m.; ludność 1841 tysięcy (1991); miasto zaprojektowane na pustkowiu w głębi lądu (aby ożywić tę część kraju) przez Lucio Costę (1902-1963); głównym architektem był Oscar Niemeyer

Bratysława - Stolica Słowacji, położona nad Dunajem (442 tys. mieszkańców) na południowo-zachodnim krańcu państwa, tuż przy granicy z Austrią. Największy ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy kraju. W okresie Państwa Wielkomorawskiego istniał na terenie dzisiejszego miasta gród obronny. W X w. u stóp grodu rozwinęła się osada handlowa. W 1291 r. ówczesne Pozsóny, należące do Węgier uzyskało prawa miejskie. Po zajęciu Węgier przez Turcję i Austrię, Pozsóny było od 1536 r. stolicą okrojonych i zależnych od Habsburgów Węgier. W kolejnych stuleciach miał miejsce pomyślny rozwój miasta (zwanego z niemiecka Pressburgiem). W XIX w. miasto straciło swe znaczenie w związku z szybkim rozwojem Budy i przejęciem przez nią funkcji węgierskiej stolicy w ramach monarchii Austro-Węgierskiej. Po I wojnie światowej i utworzeniu Czechosłowacji, miasto stało się stolicą Słowacji, a jego nazwę zmieniono na Bratysławę. Od rozpadu Czechosłowacji w 1993 r. miasto jest stolicą niezależnej Republiki Słowackiej. Ponad miastem, na wysokim granitowym wzgórzu wznosi się gotycki zamek z XIV-XV w. (później wielokrotnie przebudowywany), twierdza o 4 wieżach w narożnikach. Nieopodal zamku znajduje się gotycka katedra św. Marcina (Dóm svätého Martina), przez 300 lat miejsce koronacji królów węgierskich. Gotycki rodowód mają także świątynie Franciszkanów i Klarysek, obydwa z XIII-XIV wieku. Na Hlavné nam., w centrum Starego Miasta wznosi się gotycki Stary Ratusz z żółtą, barokową wieżą. Przed nim znajduje się XVI-wieczna Studnia Rolanda. XV-wieczna Akademia Istropolitana jest najstarszym budynkiem bratysławskiego uniwersytetu, założonego przez króla węgierskiego Macieja Korwina. Pozostałością XIV-wiecznych murów miejskich jest Brama św. Michała z barokową wieżą. Potężny Pałac Prymasowski z XVIII w. jest wybitnym przykładem architektury klasycystycznej. Muzeum Miejskie prezentuje zabytki kultury i sztuki kraju. Słowacka Galeria Narodowa w pobliżu katedry posiada cenne zbiory prehistoryczne i etnograficzne.

Braun Eva - 1910-1945. Kochanka Adolfa Hitlera; sekretarka jego osobistego fotografa, Heinricha Hoffmanna, związała się z Führerem w latach 30-tych i poślubiła go w schronie przeciwlotniczym Kancelarii Rzeszy w Berlinie 29 kwietnia 1945; następnego dnia wspólnie popełnili samobójstwo

Brazylia - Federacyjna Republika Brazylii (Republica Federativa do Brasil) powierzchnia: 8511965 km kw. stolica: Brasilia miasta: Sáo Paulo, Belo Horizonte, Kurytyba, Manaus, Fortaleza; porty: Rio de Janeiro, Belém, Recife, Porto Alegre, Salvador warunki naturalne: gęsto zalesione dorzecze Amazonki pokrywa północną część kraju systemem rzecznym; południowa część urodzajna; wielkie źródła energetyczne: hydroelektrownia (zapora Itaipú na rzece Paraná i Tacuru na rzece Tocantins), jądrowe (złoża rud uranu) środowisko naturalne: Brazylia posiada 1/3 światowych zasobów lasów tropikalnych; 55 tysięcy gatunków roślin kwitnących (największe zbiorowisko na świecie) i 20% wszystkich gatunków ptaków; w latach 80-tych co najmniej 7% lasów tropikalnych zostało zniszczone przez osadników karczujących teren pod pastwiska i uprawy głowa państwa i rządu: Itamar Franco od 1992 system polityczny: demokratyczna republika federalna gospodarka: towary eksportowe: kawa, cukier, soja, wełna, tekstylia, drewno, samochody, stal, chrom, mangan, wolfram i inne rudy, kryształy kwarcu, diamenty przemysłowe, kamienie szlachetne; szósty światowy eksporter broni ludność: 153770 tysięcy (1990), w tym 200 tysięcy Indian, przetrwałych z 5 milionów żyjących w rezerwatach, głównie w Rondonii i Mato Grosso; roczny przyrost naturalny 2,2% język: portugalski (oficjalny); 120 języków indiańskich religia: rzymskokatolicka 89%, wyznania indiańskie dochód narodowy: 352 miliardów dolarów (1988); 2,434 dolarów na osobę

brązu epoka - okres prehistorii i wczesnej historii, kiedy brąz był pierwszym metalem powszechnie wykorzystywanym do produkcji narzędzi i broni; brązu epoka nastąpiła po epoce kamienia, a przed epoką żelaza, między 5000 a 1200 p.n.e. na Bliskim Wschodzie, 2000-500 p.n.e. w Europie; najnowsze odkrycia dokonane w Tajlandii sugerują, że kolebką epoki brązu jest Daleki Wschód, a nie - jak powszechnie sądzono - Bliski Wschód