Brema - Miasto nad Wezerą na północy Niemiec (552 tys. mieszkańców) i stolica niewielkiego kraju związkowego, obejmującego, poza Bremą, port nad Morzem Północnym - Bremenhaven. Duży ośrodek przemysłowy, jeden z największych w Niemczech portów morskich. Miasto powstało w czasach monarchii Franków, w 787 r. Karol Wielki założył tu biskupstwo, które miało znaczny udział w chrystianizacji północnych Niemiec. Po uzyskaniu przez miasto prawa targowego pod koniec X w. przez kilka stuleci trwał okres rozwoju, wzmocniony przez udział miasta w związku hanzeatyckim. W 1646 r. Brema uwolniła się spod władzy arcybiskupów i uzyskała status wolnego miasta cesarskiego. Po wojnie trzydziestoletniej miasto popadło w zależność od Szwecji. Stare Miasto skupia się wokół imponującego ratusza (Rathaus), znajdującego się na rynku (Markt). Fasada XV-wiecznego ratusza przebudowana została w stylu renesansu niderlandzkiego. Przed ratuszem stoi liczący 600 lat pomnik Rolanda, bohatera Pieśni o Rolandzie. Drugą dominantę rynku stanowi katedra św. Piotra (St. Petri Dom), romańska budowla o dwu strzelistych wieżach. Także na rynku wznosi się Schütting (dosłownie: zsypywać pieniądze), potężny dom cechowy, pochodzący z XVI wieku. Obok Schüttinga znajduje się Böttcherstraße, uliczka z lat 20-tych naszego stulecia, jednorodne dzieło zbudowane w stylu modernistyczno-funkcjonalnym, dziś pełne sklepików z wyrobami bremeńskich rzemieślników.
Bretania - region w północno-zachodniej Francji na Półwyspie Bretońskim między Zatoką Biskajską a kanałem La Manche
powierzchnia: 27200 km kw.
ludność: 2767 tysięcy (1987)
stolica: Rennes
departamenty: Côtes-du-Nord, Finistére, Ille-et-Vilaine, Morbihan
gospodarka: rejon głównie hodowlany
Breżniew - Leonid, 1906-1982. Polityk radziecki; protegowany Stalina i Chruszczowa, doszedł do władzy (wraz z Kosyginem) po zmuszeniu Chruszczowa do ustąpienia; sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (1964-82) i prezydent 1977-82; konserwatysta w polityce wewnętrznej; doprowadził ZSRR do statusu supermocarstwa militarnego i politycznego, rozszerzając jego wpływy w Afryce i Azji
Bristol - port i ośrodek administracyjny hrabstwa Avon, w południowo-zachodniej Anglii; ludność 370300 (1991); przemysł lotniczy, maszynowy, elektroniczny, tytoniowy, chemiczny, papierniczy, stoczniowy; stare doki przebudowane dla potrzeb mieszkaniowych; Muzeum Ratownictwa Morskiego; nowe centrum ze stacją kolejową Brunel's Temple Meads; grobla przez Avon poprawiająca warunki wodne
Brno - Największe miasto Moraw i drugie w kraju (388 tys. mieszkańców), duży ośrodek przemysłowy, kulturalno-naukowy, centrum targowe. Miasto wzmiankowane było w 1091 roku. Prawa miejskie od 1243 roku. W średniowieczu Brno było dużym centrum handlowym. W czasie wojny trzydziestoletniej, jako jedyny obiekt na Morawach, tutejsza twierdza odparła oblężenie szwedzkie. W latach 1848-1918 miasto było stolicą Moraw w granicach Monarchii Austro-Węgierskiej i centrum przemysłu wełnianego ("Morawski Manchester"). Ponad miastem wznoszą się dwa wzgórza: Petrov (na którym znajduje się barokowa katedra św. Piotra i Pawła, której początki sięgają XII w. (panorama miasta z jednej z wież), oraz pilberg ze słynną twierdzą (wcześniej zamkiem Przemyślidów z XIII w.), w której więziono wielu działaczy niepokornych wobec władzy austriackich Habsburgów z terenu całej monarchii (w tym Polaków). Gotycki Nowy Ratusz z XIII-XVI w. posiada piękny wczesnorenesansowy portal, a z jego 75-metrowej wieży roztacza się widok na całe miasto. Na Placu Mendla wznosi się strzelisty, gotycki klasztor Augustianów z XIV w. W kościele Kapucynów oglądać można kilkadziesiąt zmumifikowanych zwłok mnichów i mieszkańców miasta. Historię Moraw i samego miasta przybliży wizyta w Muzeum Morawskim, umiejscowionym w barokowym pałacu Dietrichsteinów. Około 20 km od miasta, w miejscowości Slavkov u Brna znajduje się pole napoleońskiej bitwy pod Austerlitz (1805 r.).
Broadway - główna ulica Nowego Jorku, prowadząca z Manhattanu przez Time Square i 42. Ulicę; w sercu dzielnicy teatrów; nowojorskie teatry ulokowane poza Broadway'em nazywa się off-Broadway; te mniejsze i usytuowane jeszcze dalej - off-off-Broadway
Brodski - Josif. 1940-. Poeta rosyjski; wyemigrował do USA w 1972; jego dzieła, często poruszające temat zesłania, podziwiane są za oszczędność języka, a szczególnie za niedopowiedzenia; tworzy w języku angielskim; literacka Nagroda Nobla w 1987, tytuł amerykańskiego Poet Laureate w 1991
bronchit - zapalenie układu oddechowego, spowodowane wirusową infekcją, jak przeziębienie lub grypa; zanieczyszczenie powietrza, w tym dym papierosowy, wzmaga bronchit, powodując podrażnienie błony śluzowej, powstawanie dużych ilości wydzieliny i przeciągły kaszel.
Bronson - Charles, (właściwie Charles Bunchinsky) 1921-. Amerykański aktor filmowy; występował głównie w pełnych przemocy filmach sensacyjnych, takich jak Życzenie śmierci (1974); grał również w Siedmiu wspaniałych (1960)
Bruksela - Stolica Belgii, położona w centrum kraju (zespół miejski - 952 tys. mieszkańców) nad rzeką Senne. Wielki ośrodek gospodarczy, kulturalny i naukowy, miasto oficjalnie dwujęzyczne (francuski i niderlandzki), główna siedziba Unii Europejskiej i Sekretariatu NATO. Bruksela po raz pierwszy wzmiankowana była w 966 roku, w następnych stuleciach była stolicą Brabancji. Od XIII w. miasto jest wielkim ośrodkiem tkactwa. W 1830 r. Bruksela została stolicą niepodległej Belgii. Sercem miasta jest zabudowany bogato zdobionymi kamienicami Grand Place z górującym nad nimi imponującym gotyckim Ratuszem (Hôtel de Ville) z XV wieku. Także na Grand Place znajduje się Dom Króla (Maison du Roi), XVI-wieczny pałac, w którym dziś mieści się Muzeum Miejskie z kolekcją ceramiki i wyrobów ze srebra, z których słynie miasto. W pogodne wieczory Gran Place ożywa dzięki pokazowi son-et-lumiére (światło i dźwięk). Nieopodal Placu znajdują się XIX-wieczne Galerie św. Huberta, miejsce gdzie można spędzić czas wędrując wśród szeregów sklepów, galerii, kafejek i restauracji różnorodnych kuchni świata. Pałac Królewski i Pałac Narodów (siedziba parlamentu Belgii) oddzielone są od siebie dobrze utrzymanym Parkiem Brukselskim. Katedra św. Michała (Cathédrale St-Michel), której początki sięgają XII w. słynie z pięknych XVI-wiecznych witraży. Przy urokliwym placu Grand Sablon wznosi się kościół Notre Dame du Sablon, zbudowany w stylu gotyckim. Pozostałością XII-wiecznych fortyfikacji jest Tour Noir (Czarna Wieża). Jednym z symboli miasta jest niepozorny Maneken Pis - figurka siusiającego chłopca z 1619 roku. Musée Royale d'Art Ancien (Królewskie Muzeum Sztuki Dawnej) eksponuje prace malarzy flamandzkich, holenderskich, francuskich i niemieckich, m.in. Cranacha, Breughela, Rubensa, Van Dycka, Boscha, J. L. Davida. Musée d'Art Moderne prezentuje zbiór prac twórców XIX i XX w. (m.in. Gauguina, Matisse'a, Degasa i Dalego). Musée Instrumental (Muzeum Instrumentów Muzycznych) posiada kolekcję ponad tysiąca instrumentów z całego świata. W Brukseli warto poszukać też licznych tu przykładów lokalnej odmiany architektury secesyjnej. W pobliskim Waterloo znajdują się muzea Napoleona i Wellingtona w miejscu wielkiej bitwy z 1815 roku, kończącej epokę napoleońską.
brydż - gra w karty wywodząca się z wista, spopularyzowana przez brytyjskich urzędników w Indiach około 1900; sprowadzona do Anglii w 1903; turniej w Portland Club od 1908; rozgrywana w dwóch formach: brydż licytacyjny i brydż kontraktowy.
BSE - (skrót od ang. bovine spongiform encephalopathy), bydlęca encefalopatia gąbczasta, choroba bydła, powodująca gąbczaste zmiany w mózgu; zaobserwowano ją dotąd wyłącznie w Wielkiej Brytanii, gdzie od pierwszego rozpoznania w XI 1986 do IV 1991 zanotowano ponad 26 tysięcy przypadków; nieznany jest ustrój wywołujący BSE; nie może to być zwykły wirus, ponieważ jest znacznie odporniejszy na działanie substancji chemicznych i ciepła, nie jest widzialny nawet pod mikroskopem elektronowym, nie nadaje się do hodowli tkankowej i zapewne nie wywołuje reakcji obronnyc
Budapeszt - Największe miasto i stolica Węgier (1996 tys. mieszkańców), w której mieszka co piąty obywatel kraju. Największy ośrodek przemysłowy, kulturalny, naukowy i turystyczny Węgier, port rzeczny nad Dunajem, uzdrowisko (istnieją tu 123 źródła, dające 70 milionów litrów wody mineralnej dziennie). W IV w. p.n.e. na terenie miasta istniała celtycka osada Ak Ink, w okresie rzymskim założony był obóz oraz miasto Aquincum. Miasto to było od około 200 r. stolicą prowincji Panonia Inferior. Po upadku w okresie wędrówki ludów, na terenie dzisiejszego miasta powstały dwa miasta: Buda na prawym brzegu Dunaju i Peszt na lewym brzegu. Po najeździe tatarskim w XIII w. i zburzeniu Budy, miasto odbudowano w nowym miejscu, a dawna Buda została nazwana Obudą. W XIV w. Buda stała się faktyczną stolicą kraju, wyrastając w XV w. (szczególnie w czasach króla Macieja Korwina) na jedną z europejskich metropolii i centrów kultury (Buda była jednym z pierwszych ośrodków renesansu poza Włochami). W 1526 r. miasto zostało opanowane przez Turków, a w 1541 r. stało się stolicą tureckiej prowincji. W 1686 r. zostało zniszczone podczas oblężenia prowadzonego przez siły Świętej Ligi i przyłączone do monarchii habsburskiej (stolicą okrojonych Węgier było wówczas miasto Pozsóny, dzisiejsza Bratysława). W XVIII w. nastąpił znaczny rozwój Budy, w mieście w tym czasie zaczął zbierać się węgierski parlament. W XIX w. nastąpił szybki rozwój miasta Pesztu. W 1872 r. Buda, Obuda i Peszt zjednoczyły się w jeden organizm miejski - Budapeszt, stając się jednocześnie jednym z największych miast Austro-Węgier. W 1896 r. w mieście uruchomiono pierwsze, po londyńskim, metro w Europie. W latach 1848-1849 i 1918-1919 miastem wstrząsały rewolucje o charakterze narodowym i społecznym. W 1918 r. Budapeszt stał się stolicą niepodległych (choć bardzo okrojonych) Węgier. W czasie II wojny światowej miasto uniknęło poważniejszych zniszczeń. W 1956 r. Budapeszt był świadkiem wydarzeń rewolucyjnych, skierowanych przeciwko rządom stalinowskim. Zamek królewski w Budzie zbudowany został w XIII wieku, lecz później był wielokrotnie przebudowywany i odbudowywany (np. po zniszczeniach w 1945 r.). Obecnie w zamku mieści się kilka muzeów. Neogotycki kościół św. Macieja z wysoką, smukłą wieżą pochodzący z XIII-XV w. był miejscem koronacji królów Węgier. W czasach tureckich kościół służył jako meczet. Na górującym nad miastem Wzgórzu Gellérta znajduje się Pomnik Wyzwolenia, upamiętniający wydarzenia z 1945 r. Peszt ze swą solidną XIX-wieczną zabudową przypomina nieco Wiedeń. Pięknym przykładem neogotyckiej architektury jest budynek Parlamentu, zbudowany w latach 1884-1904. W XIX-wiecznej bazylice św. Stefana przechowywane są relikwie narodowego patrona Węgier - św. Stefana. Wielka Synagoga jest największym tego typu obiektem w Europie. Zabudowa Hősök tere (Placu Bohaterów) z 1896 r. jest hołdem złożonym bohaterom narodowym ostatniego tysiąclecia. Na placu znajduje się Muzeum Sztuk Pięknych (Szepművészeti Múzeum) z bogatą kolekcją malarstwa europejskiego (zwłaszcza hiszpańskiego m.in. prace El Greca i Velasqueza). W Obudzie znajdują się ruiny rzymskie m.in. dwa amfiteatry. Pamiątką czasów tureckich są łaźnie i mauzoleum Gül Baba z XVI w. Urody miastu przydają mosty rozwieszone nad Dunajem. Najsłynniejsze z nich to: Most Łańcuchowy, Elżbiety (ku czci ukochanej przez Węgrów żony cesarza Franciszka Józefa) i Małgorzaty, wiodący na Wyspę Małgorzaty - miejsce wypoczynku mieszkańców miasta.
Budda - (Oświecony), tytuł księcia Siddharthy Gautamy, 563-483 p.n.e. Przywódca religijny, założyciel buddyzmu; urodzony w Lumbini w Nepalu; w wieku 29 lat porzucił rodzinę i dostatnie życie, pragnąc uciec przed materialnymi ciężarami egzystencji; po 6 latach odosobnienia zdał sobie sprawę, że ascetyzm nie prowadzi do niczego, i wybrał drogę pośrednią - medytację; oświecenia doznał pod drzewem Bo niedaleko Gaja w Biharze w Indii; nauczanie rozpoczął w Benares, założył zakon (sangha); resztę życia spędził wędrując po północnych Indiach; zmarł w Kusinagarze w stanie Uttar
buddyzm -jedna z wielkich światowych religii, wywodząca się z Indii, powstała około 500 p.n.e.; oparta na nauce Buddy, uważanego za jedną z kilku istot oświeconych; w buddyźmie nie ma bogów; główną doktryną jest karma: dobre lub złe czyny spotykają się z odpowiednią reakcją - nagrodą lub karą, w życiu obecnym lub w długim łańcuchu wcieleń reinkarnacyjnych; główne odmiany buddyzmu to: therawada (lub hinajana) w południowo-wschodniej Azji, mahajana w północnej Azji, lamaizm w Tybecie oraz zen w Japonii; symbolem buddy, jest kwiat lotosu; na świecie jest około 47,5 mln wyznawców Buddy.
Buenos Aires - Największe miasto i stolica Argentyny (zespół miejski - 11665 tys. mieszkańców), położona we wschodniej części kraju nad La Platą. Czołowy ośrodek gospodarki, kultury i nauki Argentyny, największy port morski kraju. Fort na terenie obecnego miasta został założony przez Hiszpanów w 1535 roku, następnie opuszczony (wskutek walk z Indianami) i z powrotem zasiedlony w 1580 roku. W 1617 r. Buenos Aires zostało stolicą hiszpańskiej prowincji o tej samej nazwie, a w 1776 r. stolicą Wicekrólestwa La Plata. Od 1810 r. Buenos Aires było stolicą niezależnych Zjednoczonych Prowincji La Platy (od 1826 r. pod nazwą Argentyny), lecz w ciągu kolejnych dziesięcioleci musiało walczyć z innymi ośrodkami o utrzymanie przodującej roli w państwie. W starej części miasta znajdują się liczne przykłady architektury kolonialnej z XVIII w. (np. katedra) oraz budowle z XIX w. (np. słynny Teatro Colón, gmach parlamentu Republiki, budynki Uniwersytetu Buenos Aires). W portowej dzielnicy nad Las Platą zachowała się niska zabudowa w stylu kolonialnym. Biznesowe centrum miasta zabudowane jest drapaczami chmur.
Bug - rzeka w Polsce i na Ukrainie, lewy dopływ Narwi (do 1962 traktowana jako dopływ Wisły); długość 772 km, w Polsce 587 km; źródła na Wyżynie Podolskiej - Ukraina; częściowo wyznacza granicę z Białorusią
Bukareszt - Stolica Rumunii, położona w południowej części kraju (2067 tys. mieszkańców). Główny ośrodek gospodarki, nauki i kultury rumuńskiej. W czasach rzymskich istniała tu osada. W średniowieczu na terenie miasta zbudowano twierdzę, od XIV w. miasto było siedzibą hospodarów, by w 1659 r. ostatecznie zostać stolicą Wołoszczyzny. W 1861 r. miasto stało się stolicą Rumunii, powstałej z połączenia Wołoszczyzny z Mołdawią. Latem 1977 r. miasto nawiedziło silne trzęsienie ziemi, w wyniku którego zginęły setki ludzi. Współczesny Bukareszt jest ofiarą modernizacji, wprowadzanej w czasach Ceauşescu, gdy burzono całe dzielnic, by stawiać gigantyczne osiedla z wielkiej płyty. W dziesięć lat po rewolucji 1989 roku, która zmiotła władzę komunistyczną, w mieście widoczne są jeszcze ślady walk. Do najstarszych zabytków miasta należą: XVI-wieczna cerkiew Curtea Veche i klasztor Mărcuta i Mihai Vodă, oraz pochodząca z XVII w. cerkiew Patriarchy. Niewielka cerkiew Creţulescu i pochodzi z XVIII wieku, podobnie jak kościół św. Jana, który jest częściowo wykuty w skale. Pałac Mogoşoaia zbudowano na przełomie XVIII i XIX w. Biserica Patriarhei jest głównym kościołem rumuńskiego prawosławia. Mimo modernizacji w czasach komunistycznych, zachowało się wiele interesujących przykładów architektury przełomu XIX i XX w. Arcul de Triumf, zbudowana w 1922 r. upamiętnia zwycięstwa Rumunów w czasie I wojny światowej. Symbolem epoki Ceauşescu jest gigantyczny Casa Poporului (Dom Ludowy), prawdopodobnie największy budynek w Europie. Interesujące Muzeul Naţional de Istorie (Narodowe Muzeum Historyczne) posiada bogatą kolekcję dzieł sztuki od neolitu po współczesność. Muzeul Colecţiilor de Artă wystawia prace współczesnych twórców rumuńskich. W Bukareszcie warto odwiedzić któryś z licznych tu parków i ogrodów (np. najstarszy Cişmigiu Gardens). Poza centrum miasta znajduje się Wiejski Skansen.
bulimia - (gr. - ośli głód), stan ciągłego, nie kontrolowanego głodu; uważany za przejaw stresu i depresji; występuje przeważnie u młodych kobiet; połączona z wymiotami i nadmiernym wydzielaniem śliny nazywa się Bulimia nervosa.
Bułgaria - Republika Bułgarska (Republika Byłgarija)
powierzchnia: 110912 km kw.
stolica: Sofia
miasta: Płowdiw, Ruse, porty czarnomorskie: Burgas i Warna
warunki naturalne: niziny na północy i południowym-wschodzie, rozdzielone przez góry, które pokrywają 3/4 powierzchni kraju środowisko naturalne: zanieczyszczenia spowodowały wyginięcie wielu gatunków ryb w Morzu Czarnym; spaliny w Sofii dwukrotnie przekroczyły normę stężenia zanieczyszczeń w powietrzu akceptowaną przez medycynę
głowa państwa: Żelju Żelew od 1990
szef rządu: Luben Berow od 1992
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: towary eksportowe: tekstylia, skóra, chemikalia, metale nieżelazne, drewno, sprzęt mechaniczny, papierosy i tytoń (największy światowy eksporter) waluta: lewa
ludność: 8990 tysięcy (1990), w tym około 900 tysięcy-1500 tysięcy rdzennych Turków skoncentrowanych na południu i północnym wschodzie; roczny przyrost naturalny: 0,1%
język: bułgarski, turecki religia: wschodni kościół prawosławny 90%, sunnici 10%
dochód narodowy: 25,4 mld dolarów (1987); 2836 dolarów na osobę
Burgundia - region Francji składający się z departamentów Cote-d'Or, Ničvre, Suone-et-Loire i Yonne; stolica Dijon;
powierzchnia 31600 km kw.,
ludność 1607 tysięcy (1986);
Burton Richard - (właściwie R. Jenkins) 1925-1984. Walijski aktor filmowy i teatralny, o głębokim, dramatycznym głosie; występował w filmach wraz z żoną Elizabeth Taylor: Kleopatra (1962), Kto się boi Virginii Woolf (1963); późniejsze filmy to m.in.: Equus (1977) i Rok 1984
business plan - plan postępowania mający zapewnić powodzenie przedsięwzięcia finasowego, uwzględniający charakter produkcji lub usług, szacunkowy potencjał rynkowy, ekspertyzy dokonane w firmie, prawdopodobny zysk z inwestycji itp.
butan - C4H10 gazowy węglowodór szeregu homologicznego alkanów, stosowany w zapalniczkach i butlach gazowych; wzorowi C4H10 odpowiadają dwa izomery.
Bydgoszcz - Miasto w północno-środkowej Polsce (386 tys. mieszkańców), położone nad Brdą i Kanałem Bydgoskim. Duże centrum przemysłowe, ośrodek akademicki. Pierwsza osada na terenie dzisiejszego miasta istniała w czasach prehistorycznych, a w X w. znajdował się tam gród obronny. W 1346 r. Bydgoszcz uzyskała prawa miejskie. W XV-XVI w. miasto rozwijało się jako ośrodek handlu zbożem. W 1772 r. (I rozbiór Polski) miasto zostało zajęte przez Prusaków. Szybki rozwój Bydgoszczy umożliwiło zbudowanie w latach 1773-1774 Kanału Bydgoskiego oraz doprowadzenie w 1852 r. linii kolejowej. W czasie II wojny światowej miasto uległo poważnym zniszczeniom. Późnogotycki kościół farny św. Marcina został zbudowany w latach 1466-1502. Również późnogotycki kościół bernardyński wzniesiono w XVI w. i przebudowano w XIX w. Późnorenesansowy kościół sióstr Klarysek pochodzi z XVI-XVII wieku. Kolegium pojezuickie wzniesiono w XVIII wieku. W centrum miasta, nad Brdą, znajdują się pochodzące z XVIII i XIX w. spichlerze, tworzące tzw. "Wenecję Bydgoską". Muzeum Okręgowe w Bydgoszczy posiada najbogatszą w Polsce kolekcję obrazów Leona Wyczółkowskiego.
Byron - George Gordon, lord 1788-1824. Angielski poeta, symbol romantyzmu i liberalizmu politycznego w całej XIX-wiecznej Europie; sławę zyskał "Wędrówkami Childe Harolda" (1812); późniejsze dzieła to m.in. "Więzień Czyllonu" (1816), "Beppo" (1818), "Mazepa" (1819), oraz najwybitniejsze "Don Juan"
Calgary -
Miasto w południowo-zachodniej części Kanady (zespół miejski - 852 tys. mieszkańców), leżące na skrzyżowaniu rzek Bow i Elbow, na przedpolu Gór Skalistych w prowincji Alberta. Ważny ośrodek przemysłowy, handlowy, kulturalny i naukowy zachodniej części Kanady. Miasto zostało założone (pod nazwą Fort Brisebois) w 1875 r. jako stanica kanadyjskiej policji konnej. W 1876 r. wprowadzona została nazwa Fort Calgary. Szybki rozwój Calgary nastąpił po doprowadzeniu do miasta linii kolejowej w 1883 roku. W 1988 r. miasto było gospodarzem zimowych Igrzysk Olimpijskich. Od około trzydziestu lat Calgary należy do najdynamiczniej rozwijających się ośrodków kraju. Miasto słynie z Parku Dinozaurów oraz pokazów rodeo, organizowanych oficjalnie co roku od 1923 r. Wiodącą instytucją kulturalną miasta jest Calgary Centre for the Performing Arts.
Callas - Maria, (właściwie M. Kalojeropulo) 1923-1977. Śpiewaczka amerykańska pochodzenia greckiego; sopran w pięciu skalach; wybitny talent dramatyczny; największe kreacje stworzyła w operach: Norma, Lunatyczka, Madame Butterfly, Aida, Łucja z Lamermooru; zagrała tytułową rolę w filmie Pasoliniego Medea
całka - jedno z podstawowych pojęć matematycznych; całką nieoznaczoną funkcji f(x) nazywa się zbiór funkcji pierwotnych F(x), spełniających równość F(x)Żć = f(x); całka oznaczoną funkcji f(x) w granicach od a do b nazywa się różnicę F(b) - F(a).
Cambridge - Miasto we wschodniej Anglii (105 tys. mieszkańców), położone nad rzeką Cam. Ośrodek akademicki, naukowy, handlowy i turystyczny. W czasach rzymskich na terenie miasta istniała osada obronna. W 1068 r. miasto zostało zniszczone przez wojska Wilhelma Zdobywcy. Momentem kluczowym w dziejach miasta było założenie w 1209 r. uniwersytetu, który od prawie 800 lat rywalizuje z oksfordzkim o miano najlepszego w kraju. Na uniwersytet składa się 30 collegów, rozsianych po całym mieście. Najsłynniejszym z nich jest King's College. Jego kaplica z pięknymi witrażami została wzniesiona w stylu gotyckim w 1446 r. przez króla Henryka VI. W St John's College znajduje się Brigde of Sighs (Most Westchnień), wzorowany na weneckim oryginale. Największym ze wszystkich kolegiów jest Trinity College, założony w 1546 r. przez Henryka VIII. Jego biblioteka została zaprojektowana przez Christophera Wrena. Clare College przypomina solidny renesansowy pałac. Najstarsze budynki Pembroke College pamiętają XIV w. Peterhouse, pochodzący z 1284 roku, jest najstarszym ze wszystkim kolegiów. Obok niego znajduje się Fitzwilliam Museum, posiadające w swych zbiorach sztukę starożytnego Egiptu, obrazy Constable'a, Gainsborough oraz francuskich impresjonistów. W lipcu każdego roku w mieście odbywa się dwutygodniowy muzyczno-plastyczny Cambrigde Festival.
Camus - Albert, 1913-1960. Pisarz francuski pochodzenia algierskiego, publicysta; brał czynny udział w ruchu oporu podczas II wojny światowej; jego powieści przesycone są duchem egzystencjalizmu: Obcy (1942), Dżuma (1947), Upadek (1956); w 1957 otrzymał Nagrodę Nobla.
Canberra -
Stolica Związku Australijskiego (zespół miejski - 330 tys. mieszkańców), położona nad rzeką Molonglo w dystrykcie federalnym, na południowym-wschodzie kraju. Liczący się ośrodek naukowy i kulturalny. Obszar miasta zasiedlany był przez Brytyjczyków od lat 60-tych XIX wieku, jednak współczesna Canberra została założona w 1910 r. i budowana według planów W. B. Griffina. Od 1927 r. miasto pełni funkcje stolicy Australii. Canberra pełna jest pięknych parków, a urody miastu dodaje usytuowanie w górzystej okolicy. Najsłynniejszym muzeum stolicy jest Australian National Museum z bogatą kolekcją sztuki rejonu Pacyfiku, Afryki, Azji i Ameryki prekolumbijskiej oraz działem XIX i XX w. (m.in. prace Rodina, Modiglianiego, Légera, Pollocka). Przykładem najnowszej architektury jest budynek parlamentu z 1988 r. Jednym z piękniejszych fragmentów miasta jest rozległy kompleks National War Memorial, upamiętniający Australijczyków poległych w czasie II wojny światowej.
Cannes - Miasto na południu Francji (Prowansja), położone nad Morzem Śródziemnym (zespół miejski - 220 tys. mieszkańców). Ośrodek przemysłowy i centrum turystyczne światowej sławy. Miejsce najbardziej prestiżowego festiwalu filmowego w Europie. Miejscowość zyskała swą sławę po tym, jak brytyjski lord kanclerz musiał, w związku z panującą cholerą, spędzić tam przymusowo dłuższy czas w 1834 roku. Zafascynowany okolicą powrócił tam w mniej ryzykownych czasach i wybudował pierwszą willę. Wkrótce w jego ślady poszli inni europejscy arystokraci. Centralnym punktem miasta jest elegancki bulwar nadmorski - Promenade de la Croisette. Kościół Notre-Dame pochodzi z XVI-XVII wieku, mury obronne z XVI wieku. Okolice Cannes słyną z uprawy kwiatów i owoców cytrusowych.
Capote - Truman, (właściwie Streckfus Persons) 1924-1984. Amerykański pisarz, dziennikarz i dramaturg; autor m.in. powieści Harfa traw (1951) i Śniadanie u Tiffany'ego (1958); w powieści Z zimną krwią (1966) ustanowił wzorzec literacki relacji dokumentalnej, opisując autentyczne zabójstwo w Kansas
Caracas -
Stolica i największe miasto Wenezueli (zespół miejski - 3435 tys. mieszkańców), położone na północy kraju, kilkanaście kilometrów od wybrzeża Morza Karaibskiego. Przodujący ośrodek gospodarczy i kulturalno-naukowy państwa. Miasto założyli w 1567 r. Hiszpanie (początkowo nosiło nazwę Santiago de León de los Caracas). W 1810 r. Caracas było pierwszym ośrodkiem buntu kierowanego przez Simóna Bolívara przeciw władzy hiszpańskiej w Nowym Świecie. W 1821 r. miasto zostało stolicą wyzwolonej spod władzy hiszpańskiej Wenezueli (do 1830 r. w składzie tzw. Wielkiej Kolumbii). Miasto niszczyły kilkakrotnie trzęsienia ziemi (m.in. w 1812 i 1967 r.). Szybki rozwój wenezuelskiej stolicy nastąpił w XIX i XX w. Do najcenniejszych zabytków miasta należą: katedra z 1636 roku, kościoły (m.in. San Francisco) i klasztory z XVI-XVIII wieku, pałac Miraflores i Casa Amarilla (obydwa z XIX w.). W Narodowym Panteonie znajduje się nagrobek bohatera południowoamerykańskiego - Simóna Bolívara. Poza częścią historyczną Caracas posiada interesujące nowoczesne budownictwo w finansowej dzielnicy miasta.
Caravaggio - Michelangelo Merisi da, 1573-1610. Włoski malarz wczesnobarokowy; tworzył w Rzymie w latach 1592-1606 i na Malcie; jego życie było równie dramatyczne jak jego sztuka (musiał opuścić Rzym po dokonaniu zabójstwa); twórca stylu pełnego siły, wykorzystywał światłocień, koncentrując się na postaciach i stosując czasami skrót perspektywiczny
Cardin - Pierre, 1922-. Francuski projektant mody; lansowane przez niego stroje są zarówno śmiałe, jak i ekscentryczne; jego nazwiskiem firmowane są także perfumy
Cardiff -
Stolica Walii położona w południowej części kraju (305 tys. mieszkańców). Duży ośrodek gospodarczy, kulturalny, ważny port nad Kanałem Bristolskim. Miasto silnie podkreślające swe przywiązanie do walijskości. Osiedle na miejscu współczesnego Cardiff założyli w I-II w. Rzymianie. Dawny normandzki zamek z XI wieku. został w XIX w. niezbyt fortunnie przebudowany na siedzibę w stylu Ludwika Bawarskiego. W Narodowym Muzeum Walii (National Museum of Wales) poznać można kulturę celtycką, obejrzeć szkielety dinozaurów oraz prace impresjonistów. Obszerny skansen pod nazwą Walijskie Muzeum Ludowe (Welsh Folk Museum) przybliża zwiedzającym życie na walijskiej wsi. Welsh Industrial and Maritine Museum prezentuje dawne maszyny, lokomotywy i łodzie. Wieczorem warto wybrać się do cieszącej się zasłużoną sławą Walijskiej Opery Narodowej.
Carroll - Lewis, (właściwie Charles Lutwidge Dodgson) 1832-1898. Pisarz i matematyk angielski (wykładowca w Oxfordzie); sławę przyniosła mu klasyczna powieść fantastyczna dla dzieci Przygody Alicji w krainie czarów (1865)
Casanova - de Seingalt, Giovanni Giacomo (1725-1798). Włoski awanturnik, skrzypek oraz zgodnie ze swoimi Pamiętnikami - jeden z największych kochanków świata; od 1774 szpieg na usługach policji weneckiej; po długotrwałych wędrówkach został mianowany bibliotekarzem na zamku Dux księcia Waldsteina; tam spisywał swoje wspomnienia, które zostały opublikowane w latach 1826-38, lecz pełny tekst ukazał się dopiero w latach 1960- 61
Castro - (Ruz) Fidel, 1927-. Kubański polityk komunistyczny, premier w latach 1959-76, od 1976 prezydent; przywódca dwóch nieudanych przewrotów przeciwko prawicowemu rządowi Batisty i lider rewolucji, która usunęła dyktatora w 1959; w początkowym okresie sprawowania władzy przyczynił się do wzrostu poziomu życia większości Kubańczyków, lecz surowo rozprawił się z przeciwnikami politycznymi
celiakia - choroba niedoborowa występująca zazwyczaj u małych dzieci, spowodowana uczuleniem na gluten, czyli białko zawarte w zbożu; charakteryzuje się występowaniem biegunki i niedożywieniem.
celtyckie języki - zachodnia gałąź rodziny języków indoeuropejskich, dzieląca się na dwie grupy: brytańską (bretoński, walijski, kornwalijski, galijski) i goidelską (irlandzki, szkocki, mański); celtyckie języki były używane na obszarze od Morza Czarnego po Brytanię;
centaur - w mitologii greckiej, istota będąca pół mężczyzną, pół koniem; centaur żyły dziko w górach Tesalii, nie przestrzegając praw ludzkich; mentor Heraklesa, centaur Chiron, należał do wyjątków.
Centralna Agencja Wywiadowcza - (ang. Central Intelligence Agency), CIA, amerykańskie służby wywiadowcze utworzone w 1947; aktywne głównie za granicą, występują przeciw rządom lewicowym i chronią interesy finansowe Ameryki; od 1980 wszelka tajna działalność CIA musi być zgłaszana Kongresowi USA i autoryzowana przez prezydenta
Cerber - w mitologii greckiej, trzygłowy pies strzegący wejścia do podziemnego świata - Hadesu.
Cervantes - Saavedra Miguel de, 1547-1616. Hiszpański pisarz, poeta i dramaturg; twórca Don Kichota (1605-15), jednego z największych arcydzieł literatury światowej;
Cézanne - Paul, 1839-1906. Malarz francuski, postimpresjonista; jedna z najwybitniejszych postaci sztuki nowoczesnej; porzucił impresjonizm i wykształcił indywidualny styl, odznaczający się geometryzacją form, powiązaniem koloru z formą oraz przejrzystą kompozycją; pejzaże, portrety, kompozycje figuralne, w tym cykl Kąpiących się
Cezar - Gajusz Juliusz, około 100-44 p.n.e. Rzymski mąż stanu i wódz; wspólnie z Pompejuszem i Krassusem utworzył I triumwirat (60 p.n.e.); podbił Galię (58-50) i Brytanię (55-54); walczył przeciw Pompejuszowi (49-48) i pokonał go pod Farsalos; po pobycie w Egipcie powrócił do Rzymu, od 46 p.n.e. sprawując władzę dyktatorską; zamordowany przez spiskowców w marcu 44 p.n.e
Chandler - Raymond, 1888-1959. Pisarz amerykański; twórca ,,czarnej'' powieści kryminalnej; wykreował postać prywatnego detektywa Philipa Marlowe'a w takich utworach, jak Głęboki sen (1939), Żegnaj, laleczko (1940), Długie pożegnanie (1954). ´
Chanel - Coco, (Gabrielle) 1883-1971. Francuska projektantka mody; wylansowała tzw. małą czarną sukienkę oraz kostium o prostym kroju; zajmowała się także biżuterią i perfumami.
Chaplin - Charles, (Spencer) 1889-1977. Angielski aktor filmowy i reżyser; zdobył sławę w niemych komediach, grając rolę trampa z charakterystycznym wąsikiem i w meloniku; w swych filmach, jak Brzdąc (1920) czy Gorączka złota (1925), często łączył bufonadę z patosem; w późniejszych, dźwiękowych obrazach, np. w Dyktatorze (1940) i Światłach rampy (1952), nie zrezygnował z bogatej mimiki; należał do największych gwiazd kina.
Charles Ray - 1930-. Amerykański piosenkarz, autor piosenek i pianista; jego pierwszymi przebojami były m.in. I've Got a Woman (1955), What'd I Say (1959), Georgia on my Mind (1960); nagrywał różne rodzaje muzyki: blues, rock, soul, country oraz rhythm and blues.
Chartum - stolica i centrum handlowe Sudanu, położone w rozwidleniu Nilu Białego i Błękitnego; ludność 476 tysięcy (1983); wraz z Chartumem Północnym i Ondurmanem tworzy zespół miejski liczący około 2 mln mieszkańców.
chasydzi - ortodoksyjna sekta judaistyczna, założony w Polsce w XVIII wieku; wprowadziła kult cadyka; liczne spośród ich idei opierały się na kabale.
Chełm - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Uherką; prawa miejskie około 1392; obecnie przemysł materiałów budowlanych (cementownie), spożywczy, skórzany, metalowy; zabytki, m.in. kościół z XVII wieku, klasztor pijarów (XVII wiek) i bazylianów (XVIII wiek); w 1944 pierwsza siedziba PKWN; ludność 68600 (1993)
Chełmoński - Józef, 1849-1914. Malarz polski; przebywał w Monachium i Paryżu; w 1887 powrócił do kraju i osiadł we wsi Kuklówka; czołowy przedstawiciel realizmu, malował nastrojowe pejzaże, pędzące zaprzęgi konne i sceny rodzajowe o tematyce wiejskiej, m.in. Bociany (1900), Na folwarku (1875).
Chile - Republika Chilijska (República de Chile)
powierzchnia: 756 950 km kw.
stolica: Santiago
miasta: Concepción, Vińa del Mar, Temuco; porty Valparaíso, Antofagasta, Arica, Iquique, Punta Arenas
warunki naturalne: góry Andy wzdłuż granicy wschodniej; pustynia Atacama na północy; żyzne doliny w centrum; pastwiska i lasy na poudniu
terytoria zależne: Wyspy Wielkanocne, Wyspy Juana Fernándeza, część Ziemi Ognistej, roszczenia do części Antarktydy
głowa państwa i rządu: Eduardo Frei Ruiz-Tagle od 1994
system polit.: tworząca się republika demokratyczna
gospodarka: eksport miedzi (czołowy producent na świecie), żelaza, molibdenu (drugie miejsce na świecie), azotanów, pulpy i papieru, produktów ze stali, ryb i owoców
waluta: peso
ludność: 13 mln (1990), w tym większość pochodzenia europejskiego oraz Metysi wywodzący się od Indian lub ludności pochodzenia hiszpsańskiego; roczny przyrost nat. 1,6% język: hiszpański
religia: rzymskokatolicka 89%
dochód narodowy: 18,9 mld dol. (1987); 6512 dol. na osobę
Chiny - Chińska Republika Ludowa (Zhonghua Renmin Gonhge Guo)
powierzchnia: 9596960 km kw.
stolica: Pekin
miasta: Czungcing, Szenjang, Wuhan, Nankin, Harbin; porty Tiencin, Szanghaj, Cingtao, Kuangczou
warunki naturalne: dwie trzecie Chin zajmują góry i pustynie (na północy i zachodzie); tereny południowe kraju leżą w dorzeczu rzeki Huang-ho, Jangcy i Si-ciang
szef państwa: Jiang Zemin od 1993
głowa rządu: Li Peng od 1987
system polityczny: republika komunistyczna
gospodarka: eksport herbaty, zwierząt i produktów pochodzenia zwierzęcego, jedwabiu, bawełny, ropy, minerałów (największe na świecie wydobycie wolframu i antymonu), chemikaliów, wyrobów przemysłu lekkiego
waluta: juaan
ludność: 1130065 tysięcy(1990), większość z nich stanowią Hanowie, czyli rdzenni Chińczycy; 67 mln to inne grupy etniczne: Tybetańczycy, Ujgurzy i Czuangowie zamieszkujący tereny przygraniczne; liczba ludności pochodzenia chińskiego żyjącej poza terytorium Chin (Hongkong, Tajwan) szacowana jest na 15-24 mln; roczny przyrost naturalny1,2%
jezyk: chiński (w tym mandaryński - urzędowy), kantoński i inne dialekty
religia: oficjalnie Chińczycy są ateistami, ale tradycyjnie wyznają taoizm, konfucjanizm i buddyzm; 13 mln muzułmanów; 3-6 mln katolików (podzieleni pomiędzy kościół narodowy., założony w 1958, i tradycyjny uznający zwierzchnictwo Rzymu); protestanci 3 mln
dochód nar.: 293,4 mld dol. (1987); 274 dol. na osobę
chirurgia plastyczna - gałąź chirurgii zajmująca się korektą wrodzonych zniekształceń i rekonstrukcją niewielkich uszkodzeń ciała, powstałych w wyniku przebytej choroby lub kontuzji; chirurgia kosmetyczna zajmuje się wyłącznie pacjentami, którzy pragną dostosować swój wygląd do przyjętych norm estetycznych lub usunąć skutki starzenia się.
chlorek sodu - sól kuchenna NaCl, biały, krystaliczny związek występujący w naturze; typowe zjonizowane ciało stałe, o wysokiej temperaturze topnienia 801 stopni Celsjusza; rozpuszcza się w wodzie, lecz nie w rozpuszczalnikach organicznych; stopiony lub rozpuszczony w wodzie jest silnym elektrolitem; występuje w złożach; szeroko stosowany w przemyśle spożywczym jako przyprawa lub konserwant oraz w przemyśle chemicznym do otrzymywania sodu, chloru i węglanu sodu.
chlorofil - zielony barwnik występujący u większości roślin; powoduje absorpcję energii świetlnej w procesie fotosyntezy; absorbuje czerwone i niebieskie pasma promieniowania słonecznego, a odbija zielone, co nadaje roślinom ich charakterystyczną barwę
chloroplasty - organelle komórkowe rozwijające się w komórkach roślinnych na świetle z protoplastydów; zawierają zielony barwnik - chlorofil, warunkujący pochłanianie energii świetlnej w procesie fotosyntezy; w chloroplastach stwierdzono także obecność DNA.
Chłopicki - Józef, 1771-1854. Polski generał, dyktator w powstaniu listopadowym; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej (1792) i powstania z 1794; służył w Legionach polskich we Włoszech i armii napoleońskiej; 1830-31 naczelnik siły zbrojnej i dyktator; ciężko ranny w bitwie pod Grochowem, którą dowodził.
Chodkiewicz - Jan Karol, 1560-1621. Hetman wielki litewski od 1605; naczelny dowódca armii polskiej podczas walk ze Szwecją w Inflantach (m.in. zwycięstwo pod Kircholmem, 1605), pogromca floty szwedzkiej pod Salis (1609); naczelny dowódca wojsk polskich w wyprawie chocimskiej przeciw Turkom (1621), podczas której zmarł; jeden z najwybitniejszych dowódców polskich
cholesterol - biały, krystaliczny sterol występujący głównie w organizmach zwierzęcych, zwłaszcza w tłuszczu, krwi, tkance nerwowej i żółci; dostarczany w pokarmie (jaja, mięso, masło); wysoki poziom cholesterolu we krwi powoduje arteriosklerozę (stwardnienie tętnic)
Chopin - Fryderyk, 1810-1849. Polski kompozytor i pianista; debiutował jako pianista w wieku 8 lat; zrewolucjonizował technikę gry na fortepianie; skomponowane przez niego utwory na fortepian (w tym dwa koncerty z orkiestrą oraz sonaty, etiudy, preludia, polonezy, mazurki, walce, nokturny, ballady, scherza) charakteryzują się dużą zmiennością nastrojów i rytmiczną płynnością.
Chorwacja - Republika Chorwacji
powierzchnia: 56538 km kw.
stolica: Zagrzeb
miasta: porty Rijeka, Zadar, SSibenik, Split, Dubrownik
warunki naturalne: wybrzeże Adriatyku z dużą liczbą wysp, bardzo górzyste (z częścią Krasu, Alpami Julijskimi i Styryjskimi); nieliczne bagna
głowa państwa: Franjo Tudjman od 1990
szef rządu: Nikica Valentić od 1993
system polityczny: powstająca demokracja
gospodarka: produkty: zboża, ziemniaki, tytoń, owoce; hodowla zwierząt; wyroby metalowe, tekstylia
waluta: dinar chorwacki
ludność: 4760 tysięcy (1990), w tym Chorwaci 75%, Serbowie 12%, Słoweńcy 1%
język: chorwacki dialekt serbsko-chorwackiego
religia: rzymskokatolicka (Chorwaci), prawosławna (Serbowie)
dochód narodowy: 7,9 mld dol. (1990); 1660 dol. na osobę
Chruszczow - Nikita, 1894-1971. Polityk radziecki, I sekretarz KC KPZR 1953-64, premier 1958-64; zwyciężył w walce o władzę po śmierci Stalina; w 1956 jako pierwszy z członków rządu potępił Stalina; jego program destalinizacji przyczynił się do rozruchów w Polsce i na Węgrzech; zdymisjonowany z powodu kłopotów w polityce gospodarczej i zagranicznej (zerwanie stosunków dyplomatycznych z Chinami w 1960; konflikt z USA dotyczący rakiet radzieckich rozmieszczonych na Kubie w 1962) i zastąpiony przez Leonida Breżniewa i Aleksieja Kosygina
cieplarniany efekt - zatrzymywanie w atmosferze Ziemi promieniowania słonecznego, które wchłaniane przez Ziemię i później emitowane z jej powierzchni, nie może wydostać się z atmosfery, gdyż przeszkadzają mu w tym różne gazy obecne w powietrzu; skutkiem tego zjawiska jest podwyższenie się temp. na Ziemi; w cieplarni ogrodowej taki sam efekt dają szklane ściany; główne gazy cieplarniane to dwutlenek węgla, metan i chlorofluorowęglowodory
Clapton - Eric, 1945-. Angielski gitarzysta bluesowy i rockowy, piosenkarz, kompozytor; w latach 1963-65 członek grupy The Yardbirds, a w latach 1966-68 Cream; na płycie Layla (1970, sygn. Derek and The Dominos) dał się poznać jako prekursor heavy rocka; w dalszej karierze solowej przyjął styl spokojniejszy, m.in. płyta Journeyman
Cleveland - hrabstwo w północno-wschodniej Anglii;
powierzchnia: 580 km kw.;
miasta: Middlesbrough (ośrodek administracyjny), Stockton on Tees, Billingham, Hartlepool;
gospodarka: przemysł hutniczy i chemiczny;
ludność: 555 tysięcy (1987);
Clift - (Edward) Montgomery, 1920- 1966. Amerykański aktor filmowy i teatralny; gwiazdor późnych lat 40. i 50.; grał w takich filmach, jak Rzeka Czerwona (1948), Miejsce pod słońcem (1951) i Stąd do wieczności (1953); zagrał tytułową rolę w filmie Doktor Freud (1962
Clinton - Bill, (William Jefferson) 1946-. Polityk amerykański, demokrata; prezydent od 1993; w latach 1979-81 i 1983-93 jako gubernator stanu Arkansas zyskał sobie opinię człowieka liberalnego i postępowego; w 1992 (pomimo wielu zarzutów) wygrał kampanię o fotel prezydencki, wysuwając na plan pierwszy sprawy polityki wewnętrznej i uzdrowienie gospodarki
Close - Glenn, 1948-. Amerykański aktorka; nominowana do Oscara za role w filmach Fatalne zauroczenie (1987) i Niebezpieczne związki (1988); wystąpiła też m.in. w Hamlecie (1990, rola Gertrudy) i Schadzce z Wenus (1991), gdzie wcieliła się w postać śpiewaczki operowej
coca-cola - nazwa rynkowa słodkiego napoju gazowanego, produkowanego początkowo z liści koki z dodatkiem smakowym orzeszków kola, zawierającego karmel i kofeinę; recepturę opracowano w 1886.
Cocteau - Jean, 1889-1963. Francuski poeta, dramaturg i reżyser filmowy; czołowa postać europejskiego modernizmu; współpracował z Picassem, Diagilewem i Strawińskim; twórca zbiorów poezji, baletów, m.in. Byk na dachu (1920), sztuk, jak Orfeusz (1926), i powieści Les enfants terribles (1929), filmów Piękna i bestia (1947) i Testament Orfeusza
Comédie Française - (Komedia Francuska) teatr w Paryżu, założony w 1680 przez Ludwika XIV z połączenia dawnej trupy Moliera i zespołu Hőtel de Bourgogne; scena narodowa Francji z repertuarem klasycznym; znany z występów wybitnych aktorów, m.in. Moliera, S. Bernhardt; obecnie gra w nim Polak, Andrzej Seweryn.
Connecticut - stan w Nowej Anglii w USA
powierzchnia: 13 tysięcy km kw.
stolica: Hartford
miasta: Bridgeport, New Haven, Waterbury
warunki naturalne: wyżyna na północnym-zachodzie, rzeka Connecticut
gospodarka: główne produkty: nabiał, drób, tytoń, zegarki, zegary, wyroby ze srebra, helikoptery, silniki samolotowe, łodzie podwodne o napędzie atomowym
ludność: 3 287 100 (1990)
sławni ludzie: Phineas T. Barnum, George Bush, Katharine Hepburn, Harriet Beecher Stowe, Mark Twain
Conrad - Joseph, (właściwie Teodor Józef Korzeniowski) 1857-1924. Pisarz angielski, urodzony na Ukrainie w rodzinie polskiej; w wieku 17 lat wstąpił do francuskiej marynarki handlowej; zaczął uczyć się angielskiego mając 21 lat; jego największe dzieła to powieści: Lord Jim (1900), Nostromo (1904), Tajny agent (1907), W oczach Zachodu (1911), i opowiadanie Jądro ciemności
Cooka, Wyspy - archipelag sześciu dużych i wielu mniejszych wysp w Polinezji, 2600 km od wybrzeży Nowej Zelandii;
powierzchnia 290 km kw.;
ludność 19 tysięcy (1991);
główne produkty: owoce, rękodzieło;
od 1965 Cooka Wyspy stały się autonomicznym terytorium Nowej Zelandii.
Coppola - Francis Ford, 1939-. Amerykański reżyser filmowy i scenarzysta; jego Ojciec chrzestny (1971, Oscar) stał się jednym z najbardziej kasowych filmów w dziejach kina i Coppola zrealizował jeszcze dwie kolejne części w 1974 (Oscar) i 1990; akcja Czasu apokalipsy (1979) rozgrywa się podczas wojny w Wietnamie
Costner - Kevin, 1955-. Amerykański aktor filmowy, reżyser i poducent; pierwszy sukces odniósł rolą w dramacie gangsterskim Nietykalni (1987); zrealizował western Tańczący z wilkami (1990, Oscary), w którym zagrał główną rolę; wystąpił też jako Robin Hood - książę złodziei (1991).
cukry - (sacharydy, węglowodany), w chemii, grupa związków chemicznych występująca w przyrodzie najobficiej, zbudowanych z wodoru, węgla i tlenu, pochodzenia głównie roślinnego, stanowiących podstawowe źródła energii koniecznej dla procesów życiowych; wyróżnia się cukry proste (monosacharydy) - bezbarwne, bezwonne krystaliczne substancje, rozpuszczalne w wodzie, często o słodkim smaku (glukoza, fruktoza) oraz zbudowane z 2 cząsteczek cukru prostego dwucukry (disacharydy), np. maltoza i sacharoza.
cukrzyca - choroba, wada tzw. wysepek Langerhansa w trzustce sprawia, że organizm nie wytwarza hormonu insuliny, a przez to nie rozkłada cukrów; leczenie za pomocą ściśle kontrolowanej diety i doustnego lub iniekcyjnego podawania insuliny
curriculum - vitae,cv(łac. - życiorys), dane o wykształceniu i poprzednim zatrudnieniu, dołączane do podania o pracę
Cybulski - Zbigniew, 1927-1967. Popularny aktor polski filmu powojennego; główne role w filmach, m.in. Popiół i diament A. Wajdy (1958), Salto T. Konwickiego (1965), Rękopis znaleziony w Saragossie W.J. Hasa; także role teatralne i telewizyjne; zginął tragicznie
cyjanek - CN-, jon pochodzący od cyjanowodoru (HCN) i każda sól zawierająca ten jon (powstała przy neutralizowaniu cyjanowodoru zasadą); do najważniejszych należą cyjanek potasu (KCN), sodu, wapnia, rtęci, złota, miedzi; niektóre są silnymi truciznami.
cykl miesiączkowy - Jest powtarzającym się w cyklu miesięcznym procesem prowadzącym do zmian przygotowujących organizm kobiety do ewentualnej ciąży. Ten cykl występuje regularnie każdego miesiąca od osiągnięcia dojrzałości (12-16 roku życia) do menopauzy (ok. 45-60 roku życia). Długość cyklu jest cechą osobistą i może wynosić 24, 28, 30, 32 dni. Za typowy cykl uznaje się cykl 28-dniowy. Cykl miesiączkowy regulowany jest przez hormony podwzgórza, przedniego płata przysadki oraz jajników.
Cykl miesiączkowy przebiega w 4 fazach, w czasie których błona śluzowa wyściełająca macicę (endometrium) podlega zmianom pod wpływem hormonów.
Faza I nazywana menstruacyjną trwa od 3 do 5 dni. Pierwszy dzień krwawienia przyjmuje się za początek całego cyklu. Faza ta polega na usuwaniu przez pochwę obumierających komórek śluzówki macicy, które złuszczając się otwierają zakończenie naczyń krwionośnych błony śluzowej. Wydostaje się około 35 mililitrów krwi. Po menstruacji następuje kolejna faza.
Faza II pęcherzykowa (proliferencyjna lub preowulacyjna). Trwa ok. 10 dni. Rozpoczyna się od wydzielenia przez przysadkę mózgową hormonu folitropiny (FSH), który pobudza do wzrostu pęcherzyki jajnikowe. Dojrzewające pęcherzyki wytwarzają hormon, estrogen, który pobudza śluzówkę macicy do wzrostu, tworzenia nowych naczyń krwionośnych i komórek. Błona macicy grubieje i obrzmiewa.
Faza III owulacja, czyli wydostanie się z pęcherzyka Graafa dojrzałej komórki jajowej. Zwykle dojrzewa jedna komórka w jednym z jajników. Pęcherzyk Graafa, (będący wielkości grochu) pęka pod wpływem hormonu luteinizującego (lutropiny LH), wydzielanego przez przedni płat przysadki (przysadka pobudzana jest gwałtownym wzrostem estrogenów). Pęknięty pęcherzyk Graafa pozbawiony komórki jajowej tworzy ciałko żółte (rozpoczyna się faza IV).
Faza IV nazywana postowulacyjną. Ciało żółte wytwarza hormon, progesteron, który wpływa (podobnie jak estrogen) na rozrost, rozwój śluzówki macicy czekającej na zapłodnione jajo. Jeśli nie dochodzi do zapłodnienia, ciało żółte zanika, a poziom progesteronu i estrogenów we krwi gwałtownie spada. Komórki rozrośniętej śluzówki macicy dostają mniej tlenu, obumierają i cały cykl rozpoczyna się od nowa.
W trakcie cyklu miesiączkowego występują wahania poziomu hormonów, które wywołują u wielu kobiet zespół napięcia przedmiesiączkowego (ZNP), objawiającego się jako uczucie zmęczenia, niepokoju i wzmożonej wrażliwości węchowej, nerwowej (bólami głowy, obrzękami).
cyna - miękki, srebrnobiały, kowalny i ciągliwy pierwiastek metaliczny; symbol Sn, liczba atomowa 50, masa atomowa 118,69; tworzy trzy odmiany alotropowe: błyszczącą formę metaliczną (powyżej 13,2 stopni Celsjusza), kruchą i łamliwą (powyżej 161 stopni Celsjusza) oraz formę szarego proszku (poniżej 13,2 stopni Celsjusza), popularnie nazywaną dżumą cynową; metal ten jest dość miękki (trochę twardszy niż ołów), może być toczony, zgniatany lub wykuwany w cienką blachę; ma niską temp. topnienia; w naturze rzadko występuje jako wolny metal; jest odporny na korozję i dlatego używa się go do pokrywania innych metali
cynicy - wyznawcy greckiej szkoły filozoficznej, założony w Atenach około 400 p.n.e. przez ucznia Sokratesa, Antystenesa, który głosił surową i prostą moralność oraz całkowitą pogardę dla przyjemności i wygód
cynk - twardy, łamliwy, niebieskawobiały metal; symbol Zn; liczba atomowa 30; masa atomowa 65,37; najważniejszą rudą jest sfaleryt, czyli blenda cynkowa (siarczek cynku, ZnS); cynk jest odporny na działanie powietrza i wilgoci w zwykłych temp.; stosowany jako składnik stopów, np. mosiądzu, do cynkowania metali (np. żelazo galwaniczne); związek chemiczny - tlenek cynku - jest wykorzystywany w maściach (jako środek ściągający) oraz kosmetykach, farbach, szkle i farbie drukarskiej.
Cypr - Republika Cypryjska (grecki Kipriaki Dimokratia) i Turecka Republika Północnego Cypru (Kibris Cumhuriyeti)
powierzchnia: 9251 km kw. (37% należy do Turcji)
stolica: Nikozja (podzielona między Turków i Greków)
miasta porty: Limassol, Larnaka, Pafos (greckie); Morphou, Kyrenia i Famagusta (tureckie)
głowa państwa i rządu: Glafkos Kleridis (Grek) od 1993; Rauf Denktas (Turek) od 1976
system polityczny: podzielona republika demokratyczna
gospodarka: eksport cytrusów, winogron, rodzynków, sherry, ziemniaków, odzieży, obuwia
waluta: funt cypryjski i lir turecki
ludność: 708 tysięcy (1990), w tym pochodzenia greckiego 78%, pochodzenia tureckiego 18% roczny przyrost nat.: 1,2%
język: grecki, turecki (urzędowe), angielski
religia: grekokatolicy 78%, muzułmanie (sunnici) 18%
dochód narodowy: 3,7 mld dol. (1987); 5497 dol. na osobę
cytoplazma - jest płynną galaretowatą substancją wypełniającą wnętrze komórki. Skład cytoplazmy zmienia się w zależności od wieku i funkcji komórki. Do typowych składników zaliczamy: wodę (ok. 70%), białka, RNA, lipidy, związki mineralne oraz dwa rodzaje włókienek:
mikrotubule włókienka stanowiące szkielet komórki, składniki wici i rzęsek, elementy wrzeciona podziałowego,
mikrofilomenty włókienka o właściwościach kurczliwych, umożliwiające ruch cytoplazmy.
Cytoplazma wykonuje ruch, powodując przemieszczanie substancji i organelli wewnątrz komórki. Znane są następujące ruchy cytoplazmy:
cyrkulacyjny polegający na przemieszczaniu się cytoplazmy w różnych kierunkach,
cytologia - nauka o komórkach i ich funkcjach; postęp w tej dziedzinie stał się możliwy dzięki wynalezieniu mikroskopu elektronowego. q cytoplazma *** część komórki otaczająca jądro; zawiera wszystkie organelle (mitochondria, chloroplasty itd.).
Czad - Republika Czadu (République du Tchad)
powierzchnia: 1284 tysiące km kw.
stolica: Ndjamena (dawniej Fort Lamy)
miasta: Sarh, Moundou, Abéché
warunki naturalne: na północy góry i część pustyni Sahara, na południu. wilgotna sawanna; rzeki płynące z północnego zachodu do jeziora Czad
głowa państwa: Idriss Déby od 1990
szef rządu: Kassiré Delwa Koumakoye od 1993
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport bawełny, zwierząt domowych, skór
waluta: frank CFA
ludność: 5064 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny: 2,3% (plemiona nomadów sezonowo wędrują w kierunku północ-południe w poszukiwaniu wody)
język: francuski, arabski (oba oficjalne); ponad 100 języków afrykańskich religia: muzułmanie 44% (na północy); chrześcijanie 33%, animiści 23% (na południu)
dochód narodowy: 980 mln dolarów (1986); 186 dolarów na osobę
czarna dziura - obiekt kosmiczny o przyciąganiu tak silnym, że pochłania wszystko, nawet światło; sądzi się że czarna dziura powstaje, kiedy duże gwiazdy kurczą się, kończąc życie, i wciągają wszystko, co znajduje się w ich pobliżu; masa wpadająca w czarną dziurę zostaje w jej centrum zmniejszona do nieskończoności; obiekty takie mogą być obserwowane, ponieważ pochłaniane przez nie gazy stają się tak gorące, że emitują promieniowanie rentgenowskie.
czarna wdowa - Latrodectus mactans, pająk północnoamerykański; samiec jest niewielki i niegroźny, lecz samica ma długość 1,3 cm, czerwoną plamkę na brzuchu i silnie trujący jad; ukąszenie powoduje u człowieka gorączkę, lecz w większości przypadków nie jest śmiertelne
Czarne, Morze - morze śródlądowe w południowo-wschodniej Europie, połączone z Morzem Azowskim i morzem Marmara oraz z Morzem Śródziemnym; pod dnem Czarnego Morza znajdują się jedne z największych na świecie złóż uranu; wody Czarnego Morza są wysoce zanieczyszczone nawozami rolniczymi
Czarnogóra - republika związkowa w byłej Jugosławii
powierzchnia: 13 800 km kw.
stolica: Titograd
miasta: Cetinje
warunki naturalne: teren górzysty
ludność: 620 tysięcy (1986), w tym 400 tysięcy Czarnogórców, 80 tysięcy Muzułmanów, 40 tysięcy Albańczyków
język: serbska odmiana serbsko-chorwackiego religia: serbskie prawosławie
Czechy - Republika Czeska
powierzchnia: 78864 km kw.
stolica: Praga
miasta: Brno, Ostrawa, Ołomuniec, Pilzno, Usti nad Łabą i Hradec Králové
warunki naturalne: kraj górzysty; główne rzeki: Morawa, Łaba, Wełtawa; w zachodnich Karpatach znajdują się uzdrowiska; góry Sudety
środowisko naturalne: od 1991 uważa się Czechy za najbardziej zanieczyszczony kraj wschodniej Europy, zwłaszcza zaś północne Czechy, gdzie wydobywa się 70% węgla i gdzie znajduje się blisko połowa elektrowni; rejon Pragi zanieczyszczony dwutlenkiem siarki; 75% wód w rzekach nie odpowiada światowej normom czystości
głowa państwa: Václav Havel od 1993
szef rządu: Václav Klaus od 1993
system polityczny: demokracja
partie polityczne: Partia Demokratyczna - prawicowi centryści; Ruch Obywatelski - lewicowi centryści; Partia Komunistyczna
gospodarka: eksport maszyn i pojazdów, węgla, żelaza i stali, produktów chemicznych, szkła i ceramiki waluta: korona ludność: 10 300 tysięcy (1991), w tym znaczna mniejszość niemiecka;
roczny przyrost naturalny 0,4%
język: czeski (urzędowy)
religia: rzymskokatolicka 75%, protestanci, husyci, ortodoksi
dochód narodowy: 26 mld dolarów (1990); 2560 dolarów na osobę
Czernobyl - miasto w środkowej Ukrainie; miejsce lokalizacji elektrowni nuklearnej; w IV 1986 zdarzył się tam wyciek (spowodowany przegrzaniem) z reaktora ciśnieniowo-wodnego; spowodowana tym chmura radioaktywnych izotopów dotarła aż do Szwecji; ponad 250 osób zginęło, a tysiące km kw. terenu zostały skażone
czerwonka - (dyzenteria), zakażenie jelita grubego wywołujące bóle brzucha i bolesną krwawą biegunkę; istnieją dwa rodzaje czerwonki: amebowa (wywołana przez pierwotniaki), powszechna w krajach zwrotnikowych, mogąca prowadzić do uszkodzenia wątroby, i bakteryjna, najczęściej spotykany rodzaj czerwonki w strefie umiarkowanej.
Czerwony Krzyż - organizacja społeczna o charakterze międzynarodowym założony przez Konwencję Genewską w 1864, z inicjatywy szwajcarskiego lekarza Henri Dunanta; symbol: czerwony krzyż na białym tle; jej celem jest opieka nad rannymi i jeńcami podczas wojny, w okresie pokoju zaś nad uchodźcami, kalekami oraz ofiarami klęsk żywiołowych.
Częstochowa - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wartą; w 1377 wzmiankowana już jako miasto; obecnie duży ośrodek przemysłu włókienniczego i hutnictwa żelaza; największy ośrodek kultu maryjnego w Polsce: klasztor paulinów na Jasnej Górze (XIV wiek) z kościołem (XV-XVII wiek), w którym mieści się kaplica z cudownym obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej; ludność 259900
części mowy - gramatyczna funkcja słowa, opisana w tradycji świata zachodniego i oparta na wzorach łacińskich i greckich; czterema głównymi częściami mowy są: rzeczownik, czasownik, przymiotnik i przysłówek; drugorzędne części mowy różnią się w zależności od szkół teorii gramatycznych i obejmują: rodzajnik, spójnik, przyimek i zaimek.
Czyngis-chan - (właściwie Temudżyn) około 1167-1227. Mongolski wódz, władca wszystkich ludów mongolskich od 1206; rozpoczął podbój Chin Północnych w 1213, dokonał najazdu na imperium szacha Chiwy (1219-25) i wkroczył do Indii Północnych; kiedy zmarł, jego imperium rozciągało się od Morza Żółtego po Morze Czarne i wciąż się rozrastało, żeby wreszcie objąć terytorium od Węgier do Korei; prawdopodobnie Czyngis-Chan sprawował władzę nad największym obszarem w dziejach; był nie tylko świetnym dowódcą wojskowym, ale i twórcą silnego systemu politycznego
dadaizm - awangardowy ruch artystyczno-literacki zapoczątkowany w Zurychu (Szwajcaria) w 1915 przez poetę rumuńskiego Tristana Tzarę (1896-1963); główne założenia to negacja dotychczasowej sztuki, odrzucenie wszelkich rygorów i autorytetów na rzecz swobodnych skojarzeń, fantazji i absurdalnego dowcipu; w literaturze był potokiem kojarzonych automatycznie słów lub dźwięków; w sztuce - kompozycje z przypadkowo dobranych przedmiotów (kolaż i fotomontaż); dadaizm rozwijał się w 1916-23 w Niemczech i Francji, częściowo w USA;
Dakota Południowa - stan w północnej części USA, nad rzeką Missouri
powierzchnia: 199800 km kw.
stolica Pierre
miasta: Sioux Falls, Rapid City
warunki naturalne: powierzchnia wyżynna - Wielkie Równiny; Czarne Wzgórza (z granitową górą Rushmore, w której są wyrzeźbione gigantyczne podobizny prezydentów Waszyngtona, Jeffersona, Lincolna i Roosevelta); w miejscowości Castle Rock znajduje się geograficzny środek USA
gospodarka rolnictwo: (główne uprawy: kukurydza, owies, pszenica), hodowla bydła i owiec; wydobycie złota (drugie miejsce w kraju) i berylu
ludność: 696 tysięcy (1990)
Dali - Salvador, 1904-1989. Malarz i grafik hiszpański, także teoretyk malarstwa; czołowy przedstawiciel surrealizmu; w okresie studiów przyjaźnił się z pisarzem F. Garcia Lorką i L.Bunuelem, z którym współpracował przy dwóch filmach surrealistycznych: Pies andaluzyjski (1929) i Złoty wiek (1931); twórca własnej metody ,,paranoiczno-krytycznej'', która jest wg artysty ,,spontaniczną metodą irracjonalnego poznania, polegającą na krytycznej interpretacji urojeń'' (wpływ psychoanalizy S. Freuda, i przejawia się w malarstwie kompozycjami dziwacznych tworów i absurdalnego zestawiania przedmiotów; najsłynniejsze dzieła: Trwałość pamięci (1931), Płonąca żyrafa (1935), a także portrety żony, Gali.
Dallas - miasto w Teksasie, USA; ludność: 1006900 (1990); aglomeracja miejska z Dallas-Fort Worth 3885400 mln; ważny ośrodek handlowo-bankowy, agencje ubezpieczeniowe, przetwórstwo ropy naftowej, przemysł lotniczy, elektrotechniczny; kosmonautyka; lotnisko Dallas-Fort Worth (otwarte w 1973) należy do największych na świecie;
Damaszek - stolica Syrii, nad rzeką Nahr Barada, na południowy-wschód od Bejrutu; ludność 1 251 tysięcy (1981); przemysł jedwabniczy, drzewny, rzemiosło (wyroby z mosiądzu i miedzi); pierwsze wzmianki - XV wiek p.n.e. (był miastem starożytnym nawet w czasach biblońskich); najokazalszym budynkiem jest Wielki Meczet (meczet Omajjdów), przebudowany w VIII wieku z bazyliki Jana Chrzciciela (z V wieku
Dania - Królestwo Danii (Kongeriget Danmark)
powierzchnia: 43075 km kw.
stolica: Kopenhaga
miasta: porty morskie Aerhus, Odense, Aelborg, Esbjerg
warunki naturalne: Dania leży na Półwyspie Jutlandzkim i około 500 wyspach (100 zamieszkanych) wraz z wyspą Bornholm na Morzu Bałtyckim; tereny nizinne o rzeźbie polodowcowej; uprawne; wydmy i zatoki na zachodnim wybrzeżu, głębokie fiordy na wschodnim; największa wyspa Zelandia, na której położona jest większa część Kopenhagi (pozostała część miasta leży na wyspa Amager) terytoria zależne: Grenlandia i Wyspy Owcze
głowa państwa: królowa Małgorzata II od 1972
szef rządu: Poual Nyrup Rasmussen od 1993
system polityczny: demokracja liberalna
gospodarka: wysoko rozwinięty kraj przemysłowo-rolniczy; przemysł spożywczy (głównie mleczarski, mięsny, rybny, piwowarski), środków transportu (głównie stoczniowy, samochodowy, samolotowy), elektryczny, chemiczny, odzieżowy
waluta: korona
ludność: 5134 tys. (1991); roczny przyrost nat. 0%
język: duński (urzędowy), niemiecki (język mniejszości) religa: luteranizm 97%
dochód narodowy: 85,5 mld dol. (1987); 16 673 dol. na osobę
Dante *** Alighieri, 1265-1321. Największy poeta włoski; przez całe życie związany z Florencją; od 1302 polityczny wygnaniec, przebywał do końca życia na dworze w Rawennie; najwybitniejsze dzieło Dantego, będące wielką syntezą kultury średniowiecza, to Boska komedia (1307-21), poemat napisany w języku włoskim, będący trzyczęściowym epickim opisem podróży Dantego przez piekło, czyściec i raj, przez które prowadzi go (częściowo) poeta
Darwin Charles Robert - 1809-1882. Angielski przyrodnik, twórca teorii ewolucji, który wprowadził pojęcie doboru naturalnego (równocześnie z A.R. Wallace'em; jako przyrodnik na statku HMS Beagle prowadził w latach 1831-36 badania naukowe w Ameryce Południowej i na wyspach Galapagos; po powrocie opublikował dzieło O powstawaniu gatunków... (1859), gdzie wyjaśnił ewolucję jako proces przemian dokonujących się dzięki doborowi naturalnemu i sztucznemu, walki o byt, zmienności gatunkowej; dzieło wzbudziło kontrowersje, ponieważ podważało dosłowną interpretację biblijną Księgi Rodzaju
Daszyński - Ignacy, (pseudonim Żegota) 1866-1936. Polski działacz polityczny, publicysta; poseł do parlamentu austriackiego (1897-1918); w 1918 premier i minister spraw zagranicznych w Tymczasowym Rządzie Ludowej Republiki Polskiej; działacz PPS, przewodniczący Rady Naczelnej tej organizacji (1921-28, 1931-34); wicepremier w rządzie W. Witosa; wicemarszałek (1922- 27), a następnie marszałek (1928-30) Sejmu;
Davis Bette - (właściwie Ruth Elizabeth Davis) 1908-1989. Aktorka amerykańska; role charakterystyczne i dramatyczne; karierę filmową rozpoczęła w 1930; role w filmach: W niewoli uczuć (1934), Niebezpieczny (1935) i Jezebel (1938), za które zdobyła Oscary, Wszystko o Ewie - Oscar za najlepszy film 1950 oraz Co się zdarzyło Baby Jane? (1962); pracowała do lat 80.; ostatnia rola w filmie Sierpniowe wieloryby (1987), w którym wystąpiła z Lilian Gish
Davis Miles - (Dewey, Jr) 1926-1991. Amerykański kompozytor jazzowy, gracz na trąbce i lider zespołu; nagrywał muzykę bebop z Charlie Parkerem (1945), zapoczątkował cool jazz w latach 50-tych i jazz-rock w końcu latach 60-tych; najważniejsze płyty: Birth of the Cool (1957, nagrana w 1949 i 1950), Sketches of Spain (1959) i Bitches' Brew (1970)