Day Doris - (właściwie Doris von Kappelhoff) 1924-. Amerykańska aktorka i śpiewająca gwiazda lat 50. i 60. występująca głównie w musicalach, a później w lekkich komediach; najważniejsze filmy to: Calamity Jane (1953), Człowiek, który wiedział za dużo (1955), Telefon towarzyski (1959), Nie jedzcie stokrotek
Dąbrowska - Maria, 1889-1965. Pisarka polska; przedstawicielka realistycznego nurtu w społeczno-obyczajowej i psychologicznej prozie polskiej; wyrażała w niej m.in. głębokie przeświadczenie o sensie i wartości historii; autorka cyklu powieściowego Noce i dnie (1932-34), najwybitniejszego polskiego dzieła prozatorskiego XX wieku, w którym ukazała życie i przeobrażanie środowisk szlacheckich i inteligenckich w Polsce w latach 1864-1914; autorka dramatów historycznych, opowiadań, m.in. Ludzie stamtąd (1926), Gwiazda zaranna (1955), szkiców literackich, m.in. Szkice o Conradzie (1959), oraz Dzienników (t. 1-5, 1989, w opracowaniu i wyborze Tadeusza Drewnowskiego)
decybel - (dB), jednostka używana początkowo do mierzenia natężenia dźwięku, następnie mocy urządzeń elektrycznych lub elektronicznych; obecnie również do porównywania napięcia; wzrost o 10 dB odpowiada dziesięciokrotnemu wzrostowi natężenia lub mocy i dwudziestokrotnemu wzrostowi napięcia; ludzki szept ma 20 dB; progiem bólu jest dźwięk startującego w pobliżu odrzutowca: 140 dB.
Dedal - w mitologii greckiej, budowniczy ateński, rzeźbiarz i mechanik; miał zbudować królowi Krety, Minosowi, słynny Labirynt, w którym więziono później Minotaura; popadłszy w niełaskę, umknął przed zemstą Minosa wraz z synem Ikarem na Sycylię na skrzydłach zbudowanych z piór sklejonych woskiem.
Defoe - Daniel, 1660-1731. Pisarz angielski i publicysta; wybitny przedstawiciel epoki oświecenia; rzecznik racjonalizmu; jeden z głównych przedstawicieli nowożytnej powieści realistycznej; utwory powieściowe przygodowo-dydaktyczne; najsławniejsza powieść Przypadki Robinsona Cruzoe (1719); inne dzieła: rzekomy pamiętnik Dziennik roku zarazy (1722), powieść Dole i niedole sławnej Moll Flanders (1722); uwięziony w latach 1702-04 za ironiczny tekst The Shortest Way With Dissenters (Jak sobie radzić z dysydentami)
defraudacja - przywłaszczenie powierzonych pieniędzy lub majątku; sprzeniewierzenie.
Degas - (Hilaire Germain) Edgar, 1834- 1917. Francuski malarz impresjonista, grafik i rzeźbiarz; zajmował się analizą ruchu, chcąc uchwycić przelotne wrażenia i sytuacje; sceny z życia wielkomiejskiego, cykl obrazów poświęconych baletowi, wyścigom konnym; mistrzostwo rysunku, śmiałość ujęć; zagrożony ślepotą pod koniec życia, zajął się rzeźbą w glinie i wosku, autor obrazów, m.in.: Absynt (1876), Prasowaczki (1884), Klasa tańca (1876), Błękitne tancerki (1890), Dżokeje (1881).
Deklaracja Niepodległości Stanów Zjednoczonych - historyczny dokument amerykański, dający teoretyczne podstawy ustroju USA, oparty na prawie do ,,Życia, wolności i poszukiwania szczęścia", wydany przez amerykański II Kongres Kontynentalny 4 VII 1776; wypowiadała posłuszeństwo królowi angielskiemu Jerzemu III i zrywała wszelkie związki polityczne z Wielką Brytanią; ogłaszała USA wolnym i niepodległym państwem
Delacroix - Eugčne, 1798-1863. Malarz francuski; główny przedstawiciel romantyzmu w sztuce europejskiej; do swoich dzieł wprowadził bogactwo form wyrazu: patos, dramatyzm, swobodną grę barw i światła; autor dzieł o tematyce relistycznej i historycznej, orientalnej, pejzaży i portretów, m.in.: Portret Chopina (1838), Wolność prowadząca lud na barykady (1830), Kobiety algierskie (1834
delirium - w medycynie, stan przejściowego zaburzenia świadomości; pacjent bredzi, zachowuje się niespokojnie, traci kontakt z rzeczywistością; delirium często towarzyszą halucynacje.
Delon - Alain, 1935-. Aktor francuski; wystąpił m.in. w filmach W pełnym słońcu (1959), Rocco i jego bracia (1960), Lampart (1966), Skorpion (1972) i Miłość Swanna (1984)
delta - w geografii, równinny obszar u ujścia rozwidlającej się rzeki, mający zazwyczaj kształt trójkąta, utworzony przez nagromadzenie osadów rzecznych (żwiru, piasku, mułu); najbardziej znane delty to delta Missisipi, Gangesu z Brahmaputrą, Rodanu, Padu, Dunaju i Nilu; delta Nilu przypomina kształtem grecką literę delta - stąd nazwa.
demencja - (otępienie), w medycynie, upośledzenie władz umysłowych (inteligencji, zdolności rozumowania, krytycznej oceny sytuacji, a niekiedy pamięci), będące objawem niektórych chorób nerwowych i psychicznych, również uszkodzeń pourazowych; może być wywołana zmianami zwyrodnieniowymi, chorobą krążenia, infekcją, obrażeniami lub trwałym w skutkach zatruciem; demencja starcza, postępujące obniżenie sprawności umysłowej (pamięci, orientacji), jest jedną z typowych chorób wieku starczego; może jej towarzyszyć depresja.
Demeter - w mitologii greckiej, bogini zasiewów, ziarna i ziemi uprawnej (identyfikowana z rzymskim Ceres), córka Kronosa i Rei, za sprawą Zeusa matka Persefony; identyfikowana również z egipską boginią Izis; ośrodek kultu w Eleusis, gdzie odprawiano ku jej czci misteria religijne; wyobrażano Demetera z pochodnią, kłosami lub makami w ręku.
demografia - nauka zajmująca się badaniem wielkości, struktury, rozprzestrzeniania się i rozwoju populacji ludzkiej w określonych warunkach historycznych; wykorzystywana do różnego rodzaju statystyk.
demokracja - (gr. demos - lud, kratos - władza), rządy ludu, najczęściej za pośrednictwem wybieralnych przedstawicieli; forma ustroju państwego.
dendryt - wypustka komórki nerwowej, czyli neuronu, drzewiasto rozgałęziona, odbierająca impulsy nerwowe od innych komórek.
Deneuve - Catherine, (właściwie C. Dorléac), 1943-. Aktorka francuska; role w filmach psychologicznych, m.in. R. Polańskiego Wstręt (1965), kostiumowych, dramatach, komediach: Parasolki z Cherbourga (1964), wraz z siostrą Françoise Dorléac (1942-1967), Piękność dnia (1967), Tristana (1969), Ostatnie metro (1980), Zagadka nieśmiertelności (1983), Indochiny (1992)
De Niro - Robert, 1943-. Aktor amerykański; zdobywca Oscarów za role w filmach Ojciec Chrzestny II (1974) i Wściekły Byk, w tym ostatnim za rolę boksera Jake'a Láotty; inne ważniejsze filmy to Taksówkarz (1976), Łowca jeleni (1978), Nietykalni (1987), Przylądek strachu (1992)
Denver - miasto w USA, stolica stanu Kolorado, nad rzeką South Platte, u podnóża Gór Skalistych; ludność 467600 (1990), aglomeracja Denver-Boulder 1848 tysięcy; ośrodek przetwórczy i dystrybucyjny wielkiego zaplecza rolniczego i przemysłu wydobywczego (minerały, ropa naftowa, gaz ziemny); w latach 70. i 80. XIX wieku wielki ośrodek wydobycia złota (tzw. gorączka złota), a w latach 70. XX wieku ropy naftowej (tzw. gorączka ropy naftowej)
Depardieu - Gérard, 1948-. Francuski aktor teatralny i filmowy; główne role w filmach Wujaszek z Ameryki (1980), Jean de Florette (1985), Cyrano de Bergerac (1990), Zielona karta (1990) i 1942 - wyprawa do raju (1992)
deportacja - dawniej stosowana kara polegająca na zesłaniu skazańców do terytoriów zamorskich, do odległej, izolowanej miejscowości na przymusowy pobyt (w Anglii najczęściej do Australii); została wprowadzona w Anglii pod koniec XVII wieku, zniesiona w 1857; do 1938 stosowana również we Francji.
depozyt - w bankowości, suma pieniędzy wpłacona do banku, by przynosiła odsetki, zwykle na określony czas; w odróżnieniu od rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego depozyt nie może być wyjęty z banku w dowolnej chwili bez straty odsetek; także umowa, na mocy której osoba lub instytucja przyjmuje na przechowanie ruchomość drugiej osoby.
depresja - w medycynie, stan chorobliwego przygnębienia i zahamowania czynności psychicznych, charakteryzujący się smutkiem, złym samopoczuciem, apatią i zniechęceniem; występuje w psychozach; depresja poporodowa dotyka kobiety w kilka dni po urodzeniu dziecka, najczęściej krótkotrwała, ale czasami wymaga leczenia szpitalnego (środkami antydepresyjnymi lub terapią hormonalną); depresja cykliczna - występuje w chorobie maniakalno-depresyjnej; depresja reaktywna - depresja wywołana urazem psychicznym, cechuje ją trwałe przygnębienie; leczenie środkami antydepresyjnymi, terapią kognitywną, a w bardzo rzadkich przypadkach nawet elektrowstrząsami.
derby - największa doroczna klasyczna gonitwa dla koni trzyletnich na wyścigach konnych, rozgrywana na dystansie 2400 m; w Wielkiej Brytanii wyścig o niebieską wstęgę w ramach angielskiego sezonu jeździeckiego, odbywający się w czerwcu w Epsom, w hrabstwie Surrey od 1780; nazwany na cześć dwunastego earla Derby, który ten wyścig zapoczątkował; amerykańskim odpowiednikiem są derby Kentucky
derwisz - członek muzułmańskiego bractwa religijnego o charakterze mistycznym, zwykle wyznawca sufizmu; w krajach perskich i tureckich: żebrzący asceta wędrowny; istnieje kilka ,,zakonów" derwiszy, różniących się od siebie regułą i obrządkiem; ,,derwisze tańczący" twierdzą, że kontakt z bóstwem uzyskują przez ekstatyczny taniec, inni kaleczą się nożami, by wykazać, jakich czynów może dokonać ktoś, kto wierzy w Allacha
Descartes - René, (Kartezjusz) 1596-1650. Francuski filozof i matematyk; główny przedstawiciel racjonalizmu; zwolennik sceptycyzmu, postulował metodę myślenia opartą na wzorach matematycznych jako uniwersalną; (słynne: Cogito ergo sum, czyli ,,Myślę, więc jestem"); uważał, że uznawana powszechnie wiedza jest wątpliwa z powodu subiektywnej natury zmysłów ludzkich; twórca geometrii analitycznej, wyrażającej bryły geometryczne za pomocą funkcji algebraicznych; od jego nazwiska nazwany został kartezjański układ współrzędnych; twórca optyki, głównie geometrycznej; autor nowoczesnej teorii o zachowaniu zwierząt
destylacja - technika oczyszczania cieczy i rozdzielania mieszanin cieczy o różnych temp. wrzenia przez wprowadzenie cieczy w stan pary, a następnie ponowne skraplanie jednego lub kilku składników (w celu ich oczyszczenia lub rozdzielenia).
detekcja błędu - (ang. error detection), w informatyce, metody umożliwiające wykrycie przez program nieprawidłowych danych; powszechnym sposobem jest dodanie cyfry kontrolnej do ważnych kodów, jak np. kod iloczynowy; cyfrę wybiera się w taki sposób, by kod dostosował się do reguły, którą program jest w stanie zweryfikować.
detergenty - ogólna nazwa środków piorących, myjących i czyszczących, których roztwory wodne ułatwiają usuwanie zanieczyszczeń z powierzchni ciał stałych; cząsteczki detergentów składają się z części polarnej i niepolarnej; tego typu budowa umożliwia odpowiednią orientację przestrzenną w stosunku do cząstek zanieczyszczeń i rozpuszczalnika.
determinizm - w filozofii, pogląd głoszący, że każde zdarzenie lub zjawisko jest jednoznaczne i nieuchronnie wyznaczone przez ogół warunków, w jakich występuje; zaprzeczenie wolności ludzkiego działania, wszystko bowiem podporządkowane jest zasadzie przyczyny i skutku; determinizm zaprzecza istnieniu wolnej woli, wyboru moralnego i odpowiedzialności.
Detroit - miasto w USA, w stanie Michigan, nad rzeką Detroit; ludność 1028 tysięcy (1990), razem z aglomeracją 4655 tysięcy; stolica stanu Michigan; ośrodek przemysłowy, centrum amerykańskigo przemysłu samochodowego (stąd nazywane Motown, od ang. Motor town, miasto motorów); główne siedziby Forda, Chryslera i General Motors; także przemysł metalowy, maszynowy, chemiczny, farmaceutyczny, produkcja maszyn biurowych; jest jednym z głównych portów na szlaku Wielkich Jezior; siedziba Wayne State University wraz z centrum medycznym, University of Detroit oraz Detroit Institute of Arts
deuteron - jądro atomu deuteru (ciężkiego wodoru); składa się z jednego protonu i jednego neutronu; używany do bombardowania pierwiastków chemicznych w celu zsyntezowania innych pierwiastków.
dewaluacja - w ekonomii, obniżenie oficjalnego kursu waluty względem innych walut w celu obniżenia kosztów eksportu i zwiększenia wpływów z importu; dewaluację wprowadza się, gdy dany kraj ma spory deficyt w handlu zagranicznym.
dewiacja - zboczenie z drogi, odchylenie od właściwego kierunku; w psychologii: nienormalne zachowanie, a więc takie, które obiega od przyjętych norm i praw społeczeństwa czy grupy.
dharma - (sanskr. - prawo, ład), w hinduizmie, świadomość bycia cząstką uporządkowanego wszechświata, z czego wypływa moralny obowiązek przyjmowania losu takim, jaki jest, warunkujący doskonalenie się w kolejnych wcieleniach; w buddyzmie - prawda idealna przekazana przez Buddę, prawo przyczynowości.
Diagilew - Siergiej Pawłowicz, 1872- 1929. Rosyjski impresario, założyciel (w 1909) zespołu baletowego Les Ballets Russes z siedzibą w Monako, którym kierował przez 20 lat; wprowadził balet rosyjski na sceny Zachodu; współpracował z najznakomitszymi kompozytorami, choreografami, tancerzami i scenografami, takimi jak: Anna Pawłowa, Wacław Niżyński, Michaił Fokin, Leonid Miasin, George Balanchine, Igor Strawiński i Siergiej Prokofiew
dialektyka - termin grecki, pierwotnie odnoszący się do sokratejskiej metody prowadzenia dyskusji za pomocą dialogu - dochodzenie do prawdy przez zestawianie i porównywanie przeciwstawnych stanowisk; dialektyka heglowska (nazwana tak od nazwiska niemieckiego filozofa Hegla odnosi się do interpretacji zjawisk, w których sprzeczność między tezą i antytezą prowadzi do pojawienia się syntezy.
dializa - w medycynie, zabieg leczniczy, którego celem jest wyrównanie składu płynów ustrojowych, dokonywane poza organizmem za pomocą aparatury zwanej sztuczną nerką; dializa często ratuje życie w niektórych zatruciach; stosowana zwykle w niewydolności nerek; istnieją dwa główne rodzaje dializy: dializa otrzewnowa i dializa zewnątrzustrojowa (hemodializa
Diana - księżna Walii 1961-1997. Córka ósmego earla Spencera, w 1981 poślubiła księcia Karola w londyńskiej katedrze św. Pawła; była pierwszą angielską żoną brytyjskiego następcy tronu od 1659; spokrewniona z jedynymi władcami Zjednoczonego Królestwa, z którymi nie jest spokrewniony jej małżonek, królami: Karolem II i Jakubem II; zginęła w wypadku
Dickens - Charles, 1812-1870. Powieściopisarz angielski, najwybitniejszy przedstawiciel powieści społeczno-obyczajowej Anglii wiktoriańskiej; jego książki przepojone są głębokim humanizmem, wrażliwością na krzywdę ludzką i niesprawiedliwość, dają także realistyczny opis środowisk miejskich; kronikarz życia współczesnego Londynu; w 1836 opublikował I tom Klubu Pickwicka, następne w 1837; autor m.in. powieści: Oliwer Twist (1838), Nicholas Nickleby (1839), Dawid Copperfield (1849), Ciężkie czasy (1854), Wielkie nadzieje
Dickinson - Emily, 1830-1886. Poetka amerykańska; urodzona w Amherst w stanie Massachusetts, żyła tam w zupełnym niemal odosobnieniu od 1862; za życia nie ukazały się niemal żadne z jej wierszy; sławna stała się dopiero w XX wieku; liryka medytacyjna: motywy miłości, cierpienia i śmierci.
Diesla silnik - rodzaj spalinowego silnika na ciężkie paliwo ciekłe (olej napędowy, ropa); w silniku tym następuje sprężenie powietrza aż do temp., która wywołuje wybuch paliwa; Diesla silnik jest silnikiem tłokowym, podobnie jak silnik benzynowy, ale w pierwszym ruchu tłoka (w dół) do cylindra dostaje się tylko powietrze (a nie mieszanka paliwa z powietrzem); tłok wznosi się w górę, sprężając powietrze i powodując duży wzrost temperatury; do tak stłoczonego powietrza wtryskiwane jest paliwo, które spala się, popychając tłok w dół w cyklu pracy (stąd inne nazwy silnika Diesla.: silnik wysokoprężny, silnik z samoczynnym zapłonem
dieta - specjalny system odżywiania z ustaleniem jakości i ilości pokarmów, dostosowany do potrzeb organizmu; może być zalecona przez lekarza z powodów zdrowotnych w celu zrównoważenia, ograniczenia lub zwiększenia ilości pewnych substancji odżywczych; dieta odchudzająca - przez zmniejszenie ilości przyjmowanych kalorii lub wybór określonego rodzaju pożywienia; dieta człowieka zdrowego to dieta normalna, zapewniająca organizmowi dostateczną podaż białek, węglowodanów, tłuszczów, składników mineralnych i witamin; dieta ta daje taką ilość energii, jaka odpowiada poziomowi aktywności danej osoby (średnie zapotrzebowanie dzienne to 2400 kalorii dla mężczyzn, nieco mniej dla kobiet, znacznie więcej dla zażywających wiele ruchu dzieci); w Trzecim Świecie i rejonach dotkniętych klęską głodu około 450 mln ludzi spożywa 1500 kalorii dziennie; w krajach rozwiniętych średnia liczba kalorii to 3300 dziennie
Dietrich - Marlene, właściwie Maria Magdalena von Losch 1904-1992. Amerykańska aktorka filmowa i piosenkarka niemiecka pochodzenia, o niskim charakterystycznym głosie; w początkach kariery role wampów, m.in. w niemieckiej i amerykańskiej wersji Błękitnego anioła (1930, w Polsce pt. Niebieski motyl) wraz z Emilem Janningsem, także Blond Wenus (1932), Marokko (1930); pozostała w Hollywood i przyjęła obywatelstwo amerykańskie (1937); później wybitne role dramatyczne i charakterystyczne, np. w filmie Świadek oskarżenia
dinozaury - (gr. deinos - straszny, sauros - jaszczurka) Dinosauria, przedstawiciele grupy (uważanej czasem za dwa odrębne rzędy) gadów kopalnych, żyjących 230-65 mln lat temu; ich najbliższymi żyjącymi krewnymi są krokodyle i ptaki (ptaki, być może, wywodzą się od dinozaurów w prostej linii); przez miliony lat dominacji na Ziemi wykształciło się wiele gatunków tej grupy; większość była ogromna (do 27 m), ale niektóre nie przekraczały rozmiarów kury; wyginęły 65 mln lat temu z nie całkiem znanych powodów, choć istnieje na ten temat wiele teorii.
Diogenes -około 412-323 p.n.e. Grecki filozof ze szkoły cyników, asceta; głosił potrzebę wyrzeczenia się dóbr materialnych i życia zgodnego z naturą; sam ograniczył swe potrzeby do minimum (wg tradycji mieszkał w beczce); nie zachowały się żadne z jego pism.
Dionizos - w mitologii greckiej, bóg wina i odradzającej się natury; zwany także Bakchosem (forma spolszczona: Bachus); syn Semele i Zeusa; podróżował na rydwanie w wesołej asyście kobiet zwanych menadami (bachantkami), sylenów i satyrów; jedną z form jego kultu były ekstatyczne orgie; wprowadził uprawę winorośli i uczył wytaczania i fermentacji wina
dioptria - jednostka optyczna wyrażająca siłę soczewki odwrotnością jej długości ogniskowej; siłę soczewek skupiających oznacza się ilością dioptrii ze znakiem +, soczewek rozpraszających ze znakiem -; w krótkowzroczności przepisuje się soczewki rzędu -0,66 dioptrii, w dalekowzroczności +1,5 dioptrii.
Dior - Christian, 1905-1957. Francuski projektant mody; w 1947 założył w Paryżu własny salon mody, zyskując sławę stylem ,,New Look" - kreacjami długimi, dopasowanymi w talii, o szerokich spódnicach
Disney - Walt(er Elias), 1901-1966. Amerykański reżyser filmowy, autor i producent filmów rysunkowych; w 1923 założył w Hollywood własne studio; w 1928 pojawiły się jego pierwsze filmy rysunkowe z Myszką Miki (Mickey Mouse): niemy Plane Crazy i dźwiękowy Steamboat Willie; poza krótkimi filmami rysunkowymi studio Disneya produkowało długometrażowe filmy animowane, np. Królewna Śnieżka (1937), Pinokio (1940), Piotruś Pan (1953), Zakochany kundel (1955); twórca m.in. takich postaci filmu animowanego jak: Kaczor Donald, Pies Pluto, które stały się również bohaterami komiksów; w 1955 Disney otworzył w Kalifornii pierwsze ze swych wielkich wesołych miasteczek zwanych Disneylandem; także producent filmów przygodowych aktorskich, filmów przyrodniczych i dokumentalnych
Długosz - Jan, 1415-1480. Polski historyk i dyplomata, wychowawca synów Kazimierza Jagiellończyka; kanonik krakowski, arcybiskup lwowski; autor wybitnego dzieła historycznego będącego syntezą dziejów Polski: Historia Polonica (1455-80), znanego też jako Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, także innych prac historycznych
DNA - (kwas dezoksyrybonukleinowy), składnik jądra komórkowego, biorący udział w procesach podziału komórki i przenoszenia cech dziedzicznych; cząsteczka DNA składa się najczęściej z dwóch łańcuchów kwasu nukleinowego połączonych ze sobą wiązaniami wodorowymi i tworzących podwójną spiralę; DNA to złożona podstawa genetyczna przekazu cech we wszystkich organizmach żywych (z wyjątkiem kilku wirusów, które posiadają wyłącznie RNA; w eukariontach (wszystkich organizmach poza bakteriami i niektórymi glonami) występuje jako składnik chromosomów w jądrze komórkowym
doberman - (doberman pinczer), rasa psów obronnych o gładkiej, krótkiej sierści; wysokość w kłębie do 70 cm; wydłużona głowa, sylwetka kwadratowa, szyja i nogi długie; umaszczenie czarne, czekoladowe lub podpalane; nazwa pochodzi od nazwiska hodowcy niemieckiego z XIX wieku
Dobrzański - Henryk, (pseudonim Hubal) 1896-1940. Major polski, uczestnik wojny obronnej 1939; po klęsce wrześniowej kontynuował walkę z Niemcami; dowódca hubalczyków, walczył m.in. w Górach Świętokrzyskich i lasach koło Spały; poległ pod Anielinem
dodo - Raphus cucullatus, ptak z wymarłej rodziny drontów, Raphidae, zamieszkujący niegdyś Mauritius; wyginął przed końcem XVII wieku
dog - pies z grupy ras dużych, silnych psów, dawniej bojowych, obecnie obronnych i reprezentacyjnych; wysokość w kłębie do 80 cm; umaszczenie zazwyczaj gładkie, jednolite lub z cętkami, pręgami
dominanta - w muzyce, piąty stopień skali, po tonice najważniejszy dźwięk w danej tonacji; także akord zbudowany na piątym stopniu skali durowej lub molowej.
Domingo - Placido, 1937-. Tenor hiszpański o pięknej barwie głosu, wspaniałej technice wokalnej i wszechstronnym repertuarze (partie liryczne i dramatyczne w operach, pieśni); debiutował w 1961 jako Alfred w Traviacie Verdiego; w 1962-65 śpiewał w zespole operowym w Tel Awiwie; w 1966 wystąpił po raz pierwszy w Metropolitan Opera w Nowym Jorku; w 1969 w La Scali w Mediolanie oraz w londyńskiej Covent Garden (1971), także na innych scenach operowych świata; rola tytułowa w filmowej wersji Otella (1986)
Dominika - (Commonwealth of Dominica) państwo w Ameryce Środkowej
powierzchnia: 751 km kw.
stolica: (i główny port morski) Roseau
miasta: Portsmouth, Marigot
warunki naturalne: druga co do wielkości wyspa archipelagu Wysp Zawietrznych (Małe Antyle), górzysta, pochodzenia wulkanicznego, porośnięta wilgotnymi lasami równikowymi; liczne rzeki i źródła mineralne
głowa państwa: Crispin Sorhaindo od 1993
szef rządu: Eugenia Charles od 1980
system polityczny: liberalne państwo demokratyczne
gospodarka: eksport bananów, owoców cytrusowych, wapna, tłuszczów roślinnych
waluta: dolar wschodniokaraibski
ludność: 94200 (1990) głównie pochodzenia afrykańskiego; 500 osób narodowości karaibskiej; roczny przyrost naturalny 1,3%
język: angielski (urzędowy), w powszechnym użyciu dialekt języka francuskiego
religia: rzymskokatolicka 80%
dochód narodowy: 91 mln dolarów (1985); 1090 dolarów na osobę
Dominikana - (República Dominicana) państwo w Ameryce Środkowej
powierzchnia: 48 442 km kw.
stolica: Santo Domingo
miasta: Santiago, San Pedro de Macoris, San Francisco de Macoris
warunki naturalne: dwie trzecie powierzchni Haiti (Hispaniola), w basenie Morza Karaibskiego, w archipelagu Wielkich Antyli; wyspę przecina kilka pasm górskich (najwyższe - Kordyliera Środkowa), rozdzielonych żyznymi nizinami; w lecie i jesienią częste cyklony
głowa państwa i rządu: Joaquin Ricardo Balaguer od 1986
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport cukru, złota, srebra, tytoniu, kawy, niklu waluta: peso dominikańskie
ludność: 7307 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,3%
język: hiszpański (urzędowy)
religia: rzymskokatolicka 95%
dochód narodowy: 4,9 mld dolarów (1987); 731 dolarów na osobę
Don - Juan, (Don Juan Tenorio), postać z legend hiszpańskich; bohater hiszpańskich romansów ludowych, hiszpańskiego teatru barokowego, a także licznych światowych dzieł literackich, m.in. Tirso de Moliny, Moliera, Byrona i Georga Bernarda Shawa; sławny uwodziciel i rozpustnik, żyjący podobno w XIV wieku
Dortmund - miasto w Niemczech (Nadrenia Północna-Westfalia), w Zagłębiu Ruhry; 58 km na północny-wschód od Düsseldorfu; ludność 586 tysięcy (1988); największe miasto górnicze zagłębia westfalskiego.; ważny ośrodek przemysłu, węzeł kolejowy i handlowe; największy ośrodek produkcji piwa w Europie; rezydencja Karola Wielkiego; prawa miejskie XIII wiek
Dostojewski - Fiodor, 1821-1881. Pisarz rosyjski; mistrz powieści psychologicznych; w 1849 skazany na 4 lata katorgi na Syberii, a następnie służbę wojskową za udział w tajnym kółku pietraszewców (skazany najpierw na śmierć, ułaskawiony w ostatniej chwili przed egzekucją); bogactwo problematyki moralnej i filozoficznej; autor dzieł m.in.: Wspomnienia z domu umarłych (1860-62), Zbrodnia i kara (1866), Idiota (1868) i Bracia Karamazow (1879-1880); twórczość Dostojewskiego wywarła wielki wpływ na literaturę światową
Douglas Kirk - (właściwie Issur Danielovitch Demsky) 1916- . Amerykański aktor filmowy obsadzany zazwyczaj w rolach silnych mężczyzn, głównie w westernach i filmach historycznych, m.in: Spartakus (1960), Ace in a Hole (1951), Piękny i zły (1953), Pasja życia (1956), Wikingowie (1958), Ostatni kowboj (1962), Układ (1969), Oddział (1975); w ostatnich latach także producent filmowy
Douglas Michael - 1944-. Amerykański aktor i producent filmowy, syn Kirka; odniósł jeden z największych sukcesów kasowych na przełomie lat 80. i 90. oraz zdobył Oscara za rolę w filmie Wall Street (1987); inne filmy z udziałem Douglasa Michaela to Miłość, szmaragd i krokodyl (1984), Klejnot Nilu (1985; oba filmy również produkował), Fatalne zauroczenie (1987), Nagi instynkt (1991).
doża - tytuł naczelnika państwa dawnych republik włoskich: Wenecji i Genui; pierwszy doża, obdarzony władzą absolutną, został mianowany w Wenecji w 697 (uprawnienia zmieniono w 1297); od wprowadzenia tego urzędu zaznaczyła się potęga Wenecji; pierwszy doża Genui od 1339; ostatni doża wenecki, Lodovico Manin, zrzekł się funkcji w 1797; ostatni doża Genui - 1804.
Dracula - bohater powieści angielskiego pisarza Brama Stokera (1897); autor w formie dziennika przedstawia diabelską działalność hrabiego Draculi w górach Transylwanii; pierwowzorem powieściowego Draculi miał być Vlad IV Tepez (Wbijacz na pal) XV-wieczny władca Wołoszczyzny, który słynął w okolicy z wyjątkowego okrucieństwa; zwany księciem wampirów.
dramat - jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich, obejmujący utwory o charakterze fabularnym, przedstawiający wydarzenia i wypowiedzi bohaterów w bezpośrednim działaniu; przeznaczony głównie do realizacji scenicznej; na przestrzeni wieków wykształciły się różne typy dramatów, m.in: dramat grecki, renesansowy, romantyczny, współczesny; komedia, tragedia, pantomima
Drawsko - jezioro na Pojezierzu Drawskim w woj. koszalińskim; powierzchnia 1866 ha (w tym 85 ha wysp), głębokość do 80 m (drugie w Polsce po Hańczy), długość 12,6 km, szerokość do 3,9 km
Drezno - stolica niemieckiego landu Saksonii; ludność 520 tysięcy (1990); przemysł chemiczny, maszynowy, elektroniczny; wyrób instrumentów muzycznych; jedno z najpiękniejszych miast niemieckich do 1945, kiedy to zostało zniszczone przez lotnictwo alianckie; region administracyjny Drezna ma powierzchnię 6740 km kw.; ludność 1772 tysiące
drożdże - Saccharomyces, grzyby jednokomórkowe saprofityczne z klasy workowców; rozmnażają się przez pączkowanie, tworząc kolonie małych okrągłych lub jajowatych komórek; żyją na podłożu zawierającym cukier, wywołując (przeważnie w warunkach beztlenowych) fermentację alkoholową; dla swoich właściwości fermentacyjnych są wykorzystywane w przemyśle piekarniczym, piwowarskim, winiarskim i gorzelniczym; drożdże szlachetne, S. cerevisiae, bogate w witaminę B.
drzeworyt - technika graficzna wypukła, polegająca na wycięciu w drewnianym klocku rysunku, pokryciu farbą części wypukłych i odbiciu na papierze (partie wyrzeźbione pozostają białe); najstarsza technika graficzna, rozwinęła się w Chinach w V wieku n.e., rozpowszechniona w średniowiecznej Europie, w XIX wieku pełniła funkcję techniki reprodukcyjnej, m.in. ilustracje książkowe
Drzymała - Michał, 1857-1937. Chłop wielkopolski; nie otrzymawszy zezwolenia władz pruskich na budowę domu, zamieszkał w wozie cyrkowym we wsi Podgradowice (nazwane po 1939 Drzymałowem); ,,wóz Drzymały" stał się symbolem walki chłopów polskich z germanizacją
Dublin *** (celt. Baile Atha Cliath), stolica Irlandii i port na wschodnim wybrzeżu u ujścia rzeki Liffey nad Morzem Irlandzkim; ludność 526 tysięcy (1981); aglomeracja miejska (wraz z Dun Laoghaire) 921 tysięcy; w Dublinie znajduje się jeden z największych browarów świata (Guiness); przemysł odzieżowy, farmakologiczny, elektrotechniczny, maszynowy; ośrodek kulturalny i naukowy; liczne zabytki, muzea, galerie sztuki; założone w XI wieku przez Norwegów
duma - utwór epicko-liryczny osnuty na tle wydarzeń historycznych, zawierający motywy balladowe; smutna pieśń, rodzaj elegii, wywodzi się z XI-wiecznej formy żalu po rycerzu; rozkwit gatunku na przełomie XVIII i XIX wieku (m.in.: J.U. Niemcewicz Dumy polskie i J. Słowacki Duma o Wacławie Rzewuskim); popularna także w ludowej poezji ukraińskiej
Dumas Alexandre - ojciec 1802-1870. Pisarz francuski, autor poczytnych powieści historyczno-przygodowych, m.in. z czasów panowania Ludwika XIII i Ludwika XIV: Trzej muszkieterowie (1844), W dwadzieścia lat później (1845), Wicehrabia de Bragelonne (1848), Hrabia Monte Christo (1845); pamiętniki.
Dumas Alexandre - syn 1824-1895. Pisarz i poeta francuski; autor realistycznych powieści obyczajowych - najpopularniejsza z nich Dama kameliowa (1848) adaptowana na scenę (1852); na niej oparł Francesco M. Piave libretto opery Traviata G. Verdiego; autor licznych komedii obyczajowych.
Dunaj - (niem. Donau, węg. Duna, rum. Dunârea, serbsko-chorw. Dunav), druga pod względem długości rzeka Europy (po Wołdze) - 2858 km; powstaje z połączenia Brege i Brigach (źródła w Schwarzwaldzie); płynie przez terytorium Niemiec, Austrii, Słowacji, Węgier, Jugosławii, Rumunii (na granicy z Bułgarią w dolnym biegu); przy ujściu do Morza Czarnego tworzy rozległą deltę; ważny szlak wodny
Dunajec - prawy dopływ Wisły; powstaje koło Nowego Targu z połączenia Czarnego Dunajca i Białego Dunajca; długość 247 km (od źródeł Czarnego Dunajca); w Pieninach tworzy malowniczy przełom (między Sromowcami Niżnymi a Szczawnicą); główne miasta nad Dunajcem: Nowy Targ, Nowy Sącz, Szczawnica
Dunaway - Faye, 1941-. Aktorka amerykańska; pierwsza główna rola w Bonnie i Clyde (1967); następne role m.in. w filmach Sieć (1976) - Oscar, Mommie Dearest (1981), Chinatown (1974
Duncan - Isadora, 1878-1927. Amerykańska tancerka i założycielka kilku szkół tańca, prekursorka tańca nowoczesnego; stworzyła własny styl (tzw. taniec wyzwolony), polegający na artystycznie przetworzonych swobodnych ruchach ciała; tańczyła boso, w zwiewnej tunice; występowała w całej Europie, szczególnie często powracając do Rosji po wielkim sukcesie w tym kraju w 1905
dusznica bolesna - (dławica piersiowa, stenocardia) angina pectoris, choroba polegająca na zmniejszeniu dopływu do mięśnia sercowego odpowiedniej ilości krwi, spowodowana zmianami w naczyniach wieńcowych (miażdżycowych lub kiłowych, także z powodu stresów); objawia się napadowym ostrym bólem w klatce piersiowej, promieniującym najczęściej do lewego barku i lewej ręki, oraz trudnościami w oddychaniu; leczenie nitrogliceryną i azotynem amylu; jeden z objawów choroby wieńcowej.
Dvorák - Antonin (Leopold) 1841-1904. Kompozytor czeski; czołowy przedstawiciel czeskiej szkoły narodowej; w swojej twórczości łączył tradycje klasyczne i neoromantyczne (wpływ Wagnera) z folklorem czeskim i ogólnosłowiańskim, np. Tańce słowiańskie (1877-86); dyrygent nowojorskiego National Conservatory (1892-95); w IX symfonii e-moll ,,Z Nowego Świata" wykorzystał motywy ludowej muzyki amerykańskiej, w tym również murzyńskiej i indiańskiej; autor 9 symfonii, poematów symfonicznych, 10 oper, w tym Rusałki (1900), wielkich dzieł chóralnych, uwertur, koncertów na skrzypce i wiolonczelę, muzyki kameralnej, utworów na fortepian i pieśni
dyfuzja - samorzutne przenikanie cząsteczek jednej substancji do drugiej przy bezpośrednim zetknięciu, wywołane bezładnym ruchem cieplnym cząsteczek, np. wpuszczona do wody kropla atramentu będzie rozpuszczać się aż do równomiernego wymieszania się w całym naczyniu.
Dygasiński - Adolf, 1839-1902. Pisarz polski; jeden z najwybitniejszych przedstawicieli naturalizmu w Polsce; mistrzostwo w ukazywaniu świata zwierząt, np.: As (1896), Zając (1900); powieści społeczno-obyczajowe: Właściciele (1888), Gorzałka (1894
Dygat - Stanisław, 1914-1978. Prozaik polski; jego twórczość charakteryzuje się przeciwstawieniem marzeń i złudzeń człowieka, zwłaszcza inteligenta, zwykłej szarej rzeczywistości, ukazanej z ironicznym dystansem; autor m.in. powieści Jezioro Bodeńskie (1946), Pożegnania (1948), Disneyland (1965); opowiadania, felietony
dyktatura - rządy absolutne, sprawowane przez jednostkę lub niewielką grupę osób, znoszące swobody demokratyczne; w starożytnym Rzymie dyktatorem był urzędnik obdarzany na sześć miesięcy szczególnymi uprawnieniami, najczęściej w sytuacji zagrożenia państwa; w XIX wieku główna forma rządów w Ameryce Południowej; w tym samym czasie w Europie dyktaturę wprowadził Napoleon III; kryzysy po I wojnie światowej doprowadziły do powstania w Europie wielu dyktatur: nacjonalistycznej (Atatürka i Piłsudskiego), prawicowych (Mussoliniego, Hitlera, Primo de Rivery, Franco i Salazara) oraz komunistycznej (Stalina)
Dylan - Bob, (właściwie Robert Allen Zimmerman) 1941-. Amerykański pieśniarz, autor tekstów, będących niejednokrotnie wyrazem postaw całego pokolenia, zaangażowanych społecznie i politycznie; rozpoczynał karierę jako wykonawca muzyki folk; najbardziej znane płyty: Freewheelin' (1963), The Times They Are A-Changin' (1964); albumy Highway 61 Revisited (1965) i Blonde on Blonde (1966)
dynamit - materiał wybuchowy o właściwościach kruszących, otrzymywany z ziemi okrzemkowej lub mączki drzewnej zmieszanej głównie z nitrogliceryną lub innymi azotanami organicznymi; wynaleziony przez Alfreda Nobla
dysleksja - zaburzenia w umiejętności czytania na skutek zmian w ośrodkowym układzie nerwowym.
dysocjacja - w chemii, rozpad związków chemicznych na składniki; samorzutny rozpad cząsteczek rozpuszczonego elektrolitu na jony pod wpływem rozpuszczalnika.
dywidenda - w ekonomii, zysk przedsiębiorstwa akcyjnego przeznaczony do podziału między akcjonariuszy wg wcześniej określonych zasad.
dziekan - profesor lub docent kierujący wydziałem szkoły wyższej przy współudziale rady wydziału; wchodzi w skład senatu; w angielskich uniwersytetach Oxford i Cambridge członek grona pedagicznego odpowiedzialny za utrzymanie dyscypliny; w kościele katolickim duchowny sprawujący nadzór nad okręgiem złożonym z kilku parafii, także kardynał stojący na czele kolegium kardynalskiego; również w kościele anglikańskim przewodniczący kapituły.
Dzień Matki - święto matki obchodzone w USA i wielu krajach europejskich (w Polsce 26 V); pomysł narodził się prawdopodobnie w Grafton, w stanie Wirginia Zachodnia, USA, w 1908, kiedy Anna Jarvis obchodziła rocznicę śmierci swojej matki
dzierżawa - umowa na mocy której dzierżawca używa lub użytkuje cudzą rzecz ruchomą lub nieruchomą albo prawo majątkowe za określoną opłatą w pieniądzach lub w naturze; dżierżawa za połowę plonu - uprawa dzierżawionego gruntu, z którego rolnik oddaje właścicielowi część plonów zamiast pieniędzy; taki rodzaj płatności był popularny w USA, w szczególności na południu, aż do II wojny światowej; popularny w różnych krajach rozwijających się, np. w Indiach; dżierżawa wieczysta - użytkowanie nieruchomości przez kilkadziesiąt lat.
Dziewicze, Wyspy - (Virgin Islands), grupa około 100 małych wysp w basenie Morza Karaibskiego, wysuniętych na północ od Wysp Podwietrznych (Antyle) w Ameryce Środkowej; obejmują Wyspy Dziewicze Stanów Zjednoczonych: Saint Thomas (ze stolicą Charlotte Amalie), Saint Croix, Saint John i około 50 małych wysepek; powierzchnia 350 km kw., ludność 101800 tysięcy (1990), oraz Brytyjskie Wyspy Dziewicze: Tortola (ze stolicą Road Town), Virgin Gorda, Anegada, Jost van Dykes i około 40 wysepek; powierzchnia 150 km kw.; ludność 13250
Dziękczynienia Święto - narodowe święto w USA (czwarty czwartek listopada) i w Kanadzie (drugi poniedziałek października) po raz pierwszy obchodzone przez pierwszych osadników w Massachusetts w 1625
dziura ozonowa -
Wokół Ziemi w odległości 20-35 km znajduje się warstwa ozonu (trójatomowy tlen), która chroni powierzchnię naszej planety przed szkodliwym promieniowaniem nadfioletowym. W latach 70-tych tego stulecia zaobserwowano, że w niektórych miejscach warstwa ozonu ulega zmniejszeniu (nawet do 40%). Zjawisko ubytku ozonu nazwano dziurą ozonową. Przyczyną tego zjawiska okazały się freony (związki chloru, fluoru, węgla), które przedostając się do warstwy ozonowej pod wpływem promieniowania ultrafioletowego powodują rozpad ozonu. Obecność dziury ozonowej powoduje u człowieka raka skóry, chorobę oczu, mutacje.
dżiu-dżitsu - (jujitsu), japońska tradycyjna sztuka walki wręcz; sztuka samoobrony; jej nowoczesną odmianą jest dżudo.
dżuma - (czarna śmierć, morowa zaraza, mór), ostra, groźna dla życia choroba zakaźna wywoływana przez pałeczkę dżumy, Pasteurella pestis, przenoszona na człowieka ze szczurów przez pchły lub przez kontakt z chorym.
Eastwood - Clint, 1930-. Amerykański reżyser i aktor filmowy; jako ,,człowiek bez imienia'' w Za garść dolarów (1964) dał początek modzie na włoskie westerny (tzw. spaghetti westerns); późniejsze filmy Eastwooda to m.in.: Dobry, zły, brzydki (1966), Mściciel (1973), Josey Wales - wyjęty spod prawa (1976) i Bez przebaczenia (1992, Oscar za reżyserię)
echolokacja - zdolność niektórych ssaków (zwłaszcza delfinów i nietoperzy) do ustalania położenia obiektów poprzez wykorzystanie fal dźwiękowych; wysyłając strumień dźwięków w wysokiej częstości, na ogół na częstotliwościach ultradźwiękowych (poza zasięgiem ludzkiej słyszalności), słuchają powracającego echa odbitego od obiektów, co pozwala zwierzętom określić ich dokładne położenie
Edison - Thomas Alva, 1847-1931. Amerykański naukowiec i wynalazca, autor ponad tysiąca patentów; w Menlo Park, w New Jersey, w 1876-87 dokonał swoich najważniejszych wynalazków; wynalazł m.in. żarówkę elektryczną (1879), przekaźnik telefoniczny oraz fonograf; uruchomił pierwszą w świecie dużą elektrownię
Edyp - w mitologii grecki, król Teb; spełniając przepowiednię, nieświadomie zabił ojca i poślubił matkę; kiedy zrozumiał, co uczynił, oślepił się.
Edypa kompleks - w psychoanalizie, termin wprowadzony przez Sigmunda (Zygmunta) Freuda, oznaczający niechęć syna do ojca, którego postrzega jako rywala w miłości do matki; termin kompleks Elektry określa nieświadomą niechęć córki do matki, którą postrzega jako rywalkę, walczącą z nią o względy ojca; współczesne teorie psychoanalityczne przywiązują mniejszą wagę do tych terminów niż Freud
efekt cieplarniany - jest zjawiskiem ocieplania się klimatu Ziemi. Efekt cieplarniany wywołują zwiększone ilości gazów (dwutlenek węgla, metan, tlenki azotu, freony), które przepuszczają fale słoneczne, ale nie pozwalają wydostać się im z powrotem w przestrzeń odbijając je ku Ziemi. Zapobiegają w ten sposób ucieczce ciepła atmosferycznego w kosmos. Dalsze zwiększanie CO2 w atmosferze przyczyni się do podwyższenia temperatury. Niewielka zmiana temperatury (wzrost o 1-2°C) spowoduje:
zmiany klimatyczne na Ziemi,
zmianę przestrzeni wodno-lądowych
może rozpuścić lodowce podnosząc poziom mórz,
zmiany w częstotliwości i intensywności opadów oraz wiatrów.
Efez - miasto w starożytnej Grecji, port morski Azji Mniejszej; ośrodek jońskich Greków, ze świątynią Artemidy zniszczoną przez Gotów (262); obecnie należy do Turcji; stanowi jedno z największych na świecie miejsc wykopalisk archeologicznych; podobno Efez odwiedził św. Paweł i tam napisał list do chrześcijan.
egalitaryzm - pogląd, wg którego wszyscy obywatele danego państwa powinni mieć równe prawa i przywileje; interpretacje egalitaryzmu mogą być zróżnicowane: od pojęcia równych możliwości do równego uczestnictwa w podziale dóbr materialnych i podejmowaniu decyzji politycznych; niektóre państwa wyraźnie odrzucają jakąkolwiek myśl o egalitaryzmie; większość akceptuje koncepcję równych możliwości, ale przyznaje, iż zdolności ludzkie bardzo się różnią; nawet państwa, które nazywają się socjalistycznymi, uznają konieczność struktur hierarchicznych w sferach politycznych, społecznych i ekonomicznych; egalitaryzm był jedną z zasad Wielkiej Rewolucji Francuskiej
Egejskie, Wyspy - wyspy na Morzu Egejskim należące do Grecji: Lesbos, Samos, Chios, Cyklady i wyspy Dodekanez; ludność 460800 (1991), powierzchnia 9122 km kw
Egipt - Arabska Republika Egiptu (Dżumhurijat Misr al-Arabija)
powierzchnia: 1001450 km kw.
stolica: Kair
miasta: Giza; porty: Aleksandria, Port Said, Suez, Damietta
warunki naturalne: głównie pustynia; wzgórza na wschodzie, żyzna gleba wzdłuż doliny Nilu i w delcie rzeki; tereny upraw i regiony zamieszkane stanowią około 35,5 tysiąca km kw.
środowisko naturalne: budowa Wielkiej Tamy Asuańskiej na Nilu i sztucznego zbiornika - Jeziora Nasera (1970) spowodowała rozległe zasolenie i wzrost liczby przenoszonych przez wodę chorób w wioskach położonych w pobliżu tych zbiorników wodnych; dramatyczny spadek rocznych ilości mułu niesionego z prądem zmniejszył urodzajność ziemi uprawnej i doprowadził do przybrzeżnej erozji oraz, w konsekwencji, do zmniejszenia ilości ryb
głowa państwa i szef rządu: Hosni Mubarak od 1981
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: główne produkty: bawełna, wyroby tekstylne, ropa naftowa, owoce i warzywa
waluta: funt egipski
ludność: 54800 tysięcy (1989); roczny przyrost naturalny 2,4%
język: arabski (urzędowy), starożytny egipski przetrwał do pewnego stopnia w języku koptyjskim
religia: muzułmanie 95%, chrześcijanie obrządku koptyjskiego 5%
dochód narodowy: 34,5 mld dolarów (1987); 679 dolarów na osobę
egzema - (wyprysk), stan zapalny skóry, najczęściej pochodzenia alergicznego, objawiający się złuszczaniem się skóry, wysypką, swędzeniem i sączącymi się pęcherzykami.
egzorcyzm - obrządek magiczny stosowany w wielu religiach w celu wygnania tzw. duchów nieczystych; w chrześcijaństwie wykorzystywany w kościołach rzymskokatolickich i zielonoświątkowców
egzystencjalizm - współczesny kierunek filozoficzny, wg którego sam fakt istnienia człowieka jest ,,absurdalny'', to znaczy pozbawiony wszelkiego znaczenia; przedmiotem rozważań egzystencjalizmu jest problematyka indywidualnej egzystencji (jednostki ludzkiej) w świecie, głosząca, że ludzie, mając wolny wybór, są odpowiedzialni za własne działania oraz że są ich wyłącznymi sędziami; działanie to ma wpływ na innych, lecz istnienie drugiego człowieka nie jest istotne dla jednostki
Eiffela wieża - olbrzymia budowla na Polu Marsowym w Paryżu, wzniesiona przez G. Eiffela w 1889 z okazji Wystawy Światowej. Wsparta na czterech potężnych podporach połączonych łukami, zwężająca się ku górze smukłą konstrukcją kratownicową.
Posiada trzy pomosty widokowe na wysokości 57 m, 115 m i 274 m. Ogólna wysokość 300,5 m. Waga konstrukcji 7000 ton. Projekt powstał w 1884, budowa trwała dwa lata. Ostra krytyka środowisk intelektualnych Paryża omal nie doprowadziła do jej zburzenia w 1909. Obecnie stanowi jeden z symboli stolicy Francji.
Einstein - Albert, 1879-1955. Urodzony w Niemczech fizyk amerykański, twórca teorii względności; pracował nad teorią kwantową światła i termodynamiką; w 1905 opublikował szczególną teorię względności, a w 1915 ogólną teorię względności; Nagroda Nobla w dziedzinie fizyki (1921); jego ostatnia koncepcja podstawowych praw rządzących wszechświatem została nakreślona w unitarnej teorii pola
Einsteina równanie - E = mc2, gdzie E - energia w dżulach, m - masa w kilogramach, a c - prędkość światła w próżni w metrach na sekundę; Einsteina równanie wskazuje na równoważność masy i energii.
Eisenhower - Dwight David, (,,Ike'') 1890- 1969. Polityk amerykański prezydent w latach 1953-1961, republikanin; generał 1943 naczelny dowódca wojsk alianckich w Afryce Północnej i we Włoszech, a następnie wszystkich sił alianckich na Zachodzie (1944-45); jako prezydent rzecznik interesów handlowych własnego kraju;
ekologia - (gr. oikos - dom), nauka biologiczna o związkach pomiędzy organizmami a ich żywym czy martwym środowiskiem; termin ekologia wprowadził biolog Ernst Haeckel w 1869.
ekosystem - w ekologii, układ stanowiący funkcjonalną całość, w której zachodzi wymiana między organizmami żywymi (biocenozą) a środowiskiem nieożywionym (biotop) na określonym obszarze; związki pomiędzy gatunkami w ekosystemie są zazwyczaj złożone i precyzyjnie zrównoważone; usunięcie któregokolwiek z nich może się okazać katastrofalne w skutkach; np. wyginięcie głównego drapieżnika w danym ekosystemie może spowodować jego zniszczenie poprzez nadmierne wypasanie roślinożernych.
ekskomunika - (klątwa), w kościele katolickim wykluczenie grzesznika ze społeczności kościelnej i przywilejów kościoła; ekskomuniką obłożeni byli m.in. władcy angielscy: Henryk VIII oraz Elżbieta I oraz królowie polscy, m.in. Bolesław Śmiały, Kazimierz Wielki i Kazimierz Jagiellończyk
ekspresjonizm - styl w malarstwie, rzeźbie i literaturze, który wyraża uczucia wewnętrzne; w szczególności artystyczny ruch z początku XX wieku w Europie Środkowej i Północnej; ekspresjoniści skłaniali się ku deformacji obrazu świata zewnętrznego, co pozwalało im kreować przeżycia wewnętrzne; obraz malarza norweskiego, Edvarda Muncha Krzyk (1893, Galeria Narodowa, Oslo) jest najbardziej znanym dziełem malarskim ekspresjonizmu; pisarze ekspresjoniści to m.in.: August Strindberg i Frank Wedekind. " ekspresjonizm abstrakcyjny *** nurt w sztuce abstrakcyjnej powstały w USA; podkreślał znaczenie nieograniczonej swobody twórczej, dynamizmu form i kolorów, niczym nie skrępowanej ekspresji w swobodnym traktowaniu materii obrazu; ekspresjonizm abstrakcyjny pojawił się w Nowym Jorku we wczesnych latach 40-tych XX wieku; główni przedstawiciele: Arshile Gorky, Franz Kline, Jackson Pollock oraz Mark Rothko>
ekstradycja - wydanie przez dane państwo osoby oskarżonej o dokonanie przestępstwa na terenie państwa, do którego osoba ta jest ekstradowana.
ekstrawersja - cecha osobowości opisana przez Junga, a następnie przez Eysencka; ekstrawertyk jest towarzyski, impulsywny i beztroski; przeciwieństwem ekstrawersji jest introwersja; introwertyk jest spokojny i skupiony na własnych przeżyciach
ekumeniczny ruch - ekumenizm, zjednoczeniowy ruch kościołów chrześcijańskich; rozpoczął się w XIX wieku od podjęcia misji w Afryce i Azji, gdzie podziały między kościołami w Europie były niezrozumiałe; ekumeniczny ruch przybrał na sile, gdy pojawiła się potrzeba jedności w obliczu rosnącej sekularyzacji w krajach chrześcijańskich oraz wyzwania postawionego przez islam; w 1948 powstała Światowa Rada Kościołów