Ekwador - Republika Ekwadoru (Republica del Ecuador)
powierzchnia: 270 670 km kw.
stolica: Quito
miasta: Cuenca, główny port Guayaquil
warunki naturalne: nadbrzeżna równina wznosi się ku Andom; doliny górskie uprawne; na wschodzie nizinny wilgotny las równikowy
środowisko naturalne: w latach 1965-90 na skutek degradacji środowiska wyginęło około 25 tysięcy gatunków flory i fauny
szef państwa i rządu: Sixto Duran Ballen od 1992
system polityczny: rozwijająca się demokracja
gospodarka: główne produkty: banany, ziarno kakaowe, kawa, cukier, ryż, owoce, drewno balsa, przetwory rybne, ropa naftowa
waluta: sucre
ludność: 10 500 tysięcy (1989), w tym Metysi 55%, Indianie 25%, Europejczycy 10%, Murzyni 10%; roczny przyrost nat. 2,9%
język: hiszpański (urzędowy), keczua, ajmara i inne języki indiańskie
religia: rzymskokatolicka (95%)
dochód narodowy: 10,6 mld dolarów (1987); 1069 dolarów na osobę
Elbląg - miasto nad rzeką Elbląg; w pobliżu dawnego pruskiego ośrodka handlowego Truso zamek krzyżacki (założony 1237); prawa miejskie 1246; ośrodek handlu (członek Hanzy); od 1466 należał do Polski; od 1772 pod zaborem Prus; powrócił do Polski w 1945 (zniszczony w 60%); liczne zabytki, m.in. kościół parafialny (XIII-XV wiek), klasztor dominikanów (1238), fragmenty murów miejskich z XIII-XV wieku
Elbrus - najwyższy szczyt (5642 m) Kaukazu; zdobyty w 1874.
Eldorado -legendarna kraina złota, w której istnienie gdzieś w rejonie Orinoko i dorzecza Amazonki wierzyli w XVI wieku Hiszpanie i inni Europejczycy
elektron - trwała elementarna cząstka atomu o ładunku elektrycznym dodatnim lub ujemnym (powszechnie termin używany zwykle w znaczeniu eelektron ujemny); należy do klasy leptonów; elektrony tworzą w atomie powłoki elektronowe, których konfiguracja decyduje o fizycznych i chemicnzych właściwościach atomu; w atomach obojętnych liczba elektronów jest równa liczbie protonów w jądrze; taka struktura elektronu odpowiada za chemiczne właściwości atomu.
elektrowstrząsowa terapia - leczenie schizofrenii i depresji pod narkozą, z zastosowaniem środka rozluźniającego mięśnie; prąd elektryczny przepuszczany jest przez mózg, by pobudzić jego aktywność; metoda ta może wywołać uczucie przygnębienia, a także utratę świadomości i pamięci, dlatego też istnieje dużo kontrowersji co do jej efektywności i zasadności stosowania
Eliasz - około IX wieku p.n.e. W Starym Testamencie, prorok żydowski za czasów panowania królów izraelskich Achaba i Ochozjasza; pochodził z Gileadu; zwalczał kult Baala; wg przekazów biblijnych Eliasz został wzniesiony do nieba w ognistym rydwanie; w wierzeniach żydowskich powróci na ziemię, by ogłosić nadejście Mesjasza
Eliot T(homas) S(tearns) - 1888-1965. Poeta, dramatopisarz i krytyk anglo-amerykański; w Ameryce spędził dzieciństwo i wczesną młodość, by w 1915 osiąść w Londynie; pierwszy tom jego poezji Pieśń miłosna J. Alfreda Purfrocka (1917) wprowadził nową formę strofy i rytmu; późniejsze zbiory to: Ziemia jałowa (1922), Wydrążeni ludzie (1925), Zjazd rodzinny (1939); dramaty Morderstwo w katedrze (1935) oraz Cocktail Party (1949); krytyka literacka: Święty las (1920); laureat Nagrody Nobla w 1948.
Elizejski Pałac - budowla w Paryżu, wzniesiona w 1718 dla Ludwika d'Auvergne, hrabiego Evreux; później budynek ten był domem pani de Pompadour, Napoleona I i Napoleona III; od 1870 rezydencja prezydentów Francji
Ellington - Edward Kennedy (zwany Duke) 1899-1974. Murzyński (USA) pianista, kompozytor i aranżer jazzowy; autor licznych utworów dla własnej orkiestry, podkreślających umiejętności poszczególnych wirtuozów; jedna z czołowych postaci w historii jazzu; najbardziej popularne kompozycje to: Mood Indigo, Sophisticated Lady, Solitude oraz Black and Tan Fantasy; jeden z twórców big-bandu
Elżbieta II - 1926-. Królowa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej od 1952, starsza córka Jerzego VI, w 1947 poślubiła swojego kuzyna, Filipa, księcia Edynburga; mają czworo dzieci: Karola, Annę, Andrzeja i Edwarda
embargo - zakaz prowadzenia handlu z innym państwem, zabraniający obcym statkom opuszczać bądź zawijać do portów danego państwa, które nałożyło embargo; embargiem handlowym mogą być objęte kraje, które gwałcą prawa międzynarodowe.
empiryzm - (z greckiego: empeiria - doświadczenie), kierunek filozoficzny, wg którego wszelka wiedza wywodzi się z doświadczenia zmysłowego; empiryzm nieufnie odnosi się do twierdzeń metafizycznych, opartych na założeniach a priori, które uważane są za całkowicie niezależne od doświadczenia; empiryzmowi przeciwstawia się racjonalizmowi
endoskopia - (wziernikowanie), badanie od wewnątrz narządów lub tkanek za pomocą endoskopu, aparatu umożliwiającego bezpośrednią obserwację; endoskop wyposażony jest w okular, soczewki i własne źródło światła do oświetlania pola widzenia.
Eneida - poemat epicki Wergiliusza tworzony w 11 ostatnich latach jego życia (30-19 p.n.e.); składa się z 12 ksiąg pisanych po łacinie heksametrem; sławi legendarne pochodzenie trojańskie ludu rzymskiego; opisuje założenie Rzymu (królestwa Lawinium); po upadku Troi Eneasz błąka się po Morzu Śródziemnym przez 7 lat, a następnie rozbija się u brzegów Afryki Północnej; zostaje ugoszczony przez Dydonę, królową Kartaginy, w której się zakochuje; rezygnuje jednakże z miłości i żegluje w kierunku Itaki; osiada w Lacjum; zakłada Lawinium, z którego mieli pochodzić Rzymianie
enzymy - zbudowane są z części białkowej nazywanej apoenzymem. W części białkowej występuje centrum aktywne. Jest to przestrzenny układ kilku reszt aminokwasowych charakterystycznych dla danego enzymu. W niektórych enzymach oprócz centrum aktywnego występuje w apoenzymie centrum allosteryczne, do którego przyłączają się drobnocząsteczkowe związki wpływające na aktywność enzymu, nazywane efektorami. Część enzymów oprócz grupy białkowej (apoenzymu) zawiera dodatkowo część niebiałkową, nazywaną koenzymem (gdy białko i część niebiałkowa połączone są luźno wiązaniem dysocjującym) lub grupą prostetyczną (gdy białko i część niebiałkowa połączone są trwale). Obecność grupy niebiałkowej powoduje wytwarzanie nieaktywnych form enzymów, tzw. proenzymów. Proenzymy ulegają aktywacji dopiero po wydzieleniu do miejsca działania (np. pepsynogen pepsyna).
Część białkowa oraz część niebiałkowa tworzą enzym (apoenzym + koenzym = holoenzym). Częścią niebiałkową w enzymie mogą być np. witaminy, ATP, jony żelaza, jony wapnia, FAD (dinukleotyd flawonadeninowy), NAD (dinukleotyd nikotynoamidoadeninowy).
Nazwa enzymu zależy od budowy oraz typu reakcji, w której uczestniczy. Enzymy zbudowane tylko z białka mają końcówkę nazwy -na, np. pepsyna, trypsyna. Pozostałe mają końcówkę -aza. Wszystkie enzymy podzielono na sześć klas głównych pod względem typu reakcji. Jest to klasyfikacja międzynarodowa:
Klasa 1 oksydoreduktazy enzymy należące do tej klasy katalizują reakcje utleniania i redukcji.
Klasa 2 transferazy enzymy, które uczestniczą w przenoszeniu i łączeniu jednego związku do drugiego lub grup atomów.
Klasa 3 hydrolazy enzymy uczestniczące w reakcjach, które przebiegają z udziałem wody.
Klasa 4 liazy enzymy, które uczestniczą w rozrywaniu wiązań: węgiel węgiel; węgiel azot; węgiel tlen.
Klasa 5 izomerazy enzymy uczestniczące w przekształceniach izomerycznych (przegrupowania wewnątrzcząsteczkowe, np. formy cis w trans).
Klasa 6 ligazy uczestniczące w reakcjach syntezy tworzenia wiązań węgiel węgiel.
Enzym ma działanie specyficzne, katalizuje tylko określony substrat lub ściśle określony typ reakcji chemicznej.
Enzymy łączą się poprzez centrum aktywne z substratem na zasadzie przestrzennego dopasowania, tworząc kompleks enzym substrat (ES)
Przestrzenne dopasowanie substratu do centrum aktywnego enzymu porównano: wg Fishera, jak klucz do zamka, lub ręki do rękawiczki wg Koshalda.
Cechy enzymów:
enzymy obniżają energię katalizowanych reakcji, tzw. energię aktywacji (zmniejszają energię potrzebną do rozpoczęcia reakcji),
enzymy mogą działać wielokrotnie,
enzymy wykazują dużą aktywność katalityczną, przyspieszają reakcje chemiczne co najmniej milionkrotnie,
warunkują większą skuteczność przebiegu reakcji.
Na aktywność enzymów wpływa:
temperatura. Każdy enzym działa w określonej temperaturze. Im wyższa temperatura, tym wzrasta aktywność enzymów. Wysoka temperatura (ok. 40°C) niszczy enzymy powodując denaturację białka.
kwasowość środowiska (pH). Enzymy działają w określonym środowisku: zasadowym (pH 7,1-14), kwasowym (pH 1-6,9) lub obojętnym (pH=7). Zmiana pH środowiska powoduje obniżanie aktywności enzymów.
stężenie substratu wraz ze wzrostem stężenia substratu do określonej wartości, wzrasta aktywność działania enzymu.
Aktywność enzymów jest hamowana przez inhibitory. Są to związki przestrzennie podobne do substratów, mogą w sposób czasowy lub trwały połączyć się z enzymem.
epicentrum - centralny punkt obszaru na powierzchni Ziemi, leżący bezpośrednio nad ogniskiem trzęsienia Ziemi, do którego najwcześniej dochodzą wstrząsy o największym natężeniu; w epicentrum występują zazwyczaj największe zniszczenia; termin ten czasami określa punkt wybuchu nuklearnego
epidemia - szybkie rozprzestrzenianie się choroby zakaźnej równocześnie lub w krótkich odstępach czasu wśród ludności danego terenu; epidemia obejmująca wiele krajów (jak np. czarna ospa zwana w średniowieczu czarną śmiercią) nazywana jest pandemią
epigramat - (epigram), krótki utwór poetycki; początkowo inskrypcja religijna, a potem krótki, dowcipny utwór wierszowany, często o charakterze satyrycznym; u starożytnych Greków i Rzymian napis wierszowany na pomnikach i grobowcach.
Epikur - 341-270 p.n.e. Grecki filozof materialista, twórca epikureizmu; uczył w Atenach od 306 r. p.n.e.; twierdził, że materia jest wieczna i niezniszczalna, poza materią nie istnieje nic, wszystko składa się wyłącznie z atomów i próżni.
epilepsja - (padaczka, choroba św. Walentego), choroba objawiająca się nagłymi napadami drgawek, utratą przytomności, toczeniem piany z ust; jest objawem szeregu chorób mózgu, może być samoistna (etiologia nie znana)
epos - długi poemat epicki, zwykle wierszowany, opiewający czyny bohaterów na tle wydarzeń historycznych, niejednokrotnie wykorzystujący również tematy religijne bądź kosmologiczne; dwa główne eposy w tradycji zachodniej to Iliada i Odyseja, których autorstwo przypisuje się Homerowi; prawdopodobnie miały być śpiewane podczas świąt
Erazm - z Rotterdamu, (właściwie Gerhard Gerhards) około 1466-1536. Holenderski uczony i czołowy humanista odrodzenia; studiował i wykładał w całej Europie; jego pionierskie tłumaczenie Nowego Testamentu z języka greckiego (1516) ukazało Wulgatę jako tłumaczenie niezbyt dokładne; chociaż przeciwstawiał się dogmatyzmowi i nadużyciom władzy kościelsnej, pozostał bezstronny podczas konfliktu Marcina Lutra z papieżem; autor wielu pism polemicznych i satyrycznych, m.in. Pochwała głupoty
ergonomia - nauka zajmująca się badaniem warunków pracy, dostosowaniem środowiska pracy, maszyn i urządzeń technicznych do potrzeb pracownika w celu zapewnienia mu najlepszych warunków do pracy; celem ergonomii jest poprawa wydajności pracy poprzez usunięcie źródeł zmęczenia.
Eridu - starożytne miasto w Mezopotamii, założone około 5000 lat p.n.e.; kolebka cywilizacji sumeryjskiej; obecnie Abu Szahrajn, Irak
erozja - proces niszczenia (żłobienia, rozmywania) skorupy ziemskiej wskutek działania różnych czynników zewn., np. deszczu, wiatru, wód płynących, lodowców; najgroźniejsze są: woda (fale i prądy morskie, rzeki, deszcz), lodowce oraz wiatr, zasypujący skały piaskiem i przesuwający wydmy; działalność ludzi także przyczynia się do powstawania erozji przez nieodpowiednią uprawę gleby i wycinanie lasów, co może doprowadzić do utworzenia się obszarów pustynnych; ocenia się, że między 1950 a 1990 na świecie ubyło 20% ziemi uprawnej.
Estonia - Republika Estonii
powierzchnia: 45 tysięcy km kw.
stolica: Tallin (Tallinn)
miasta: Tartu, Narwa, Kohta-Jaarve, Parnawa
warunki naturalne: jeziora i bagna na częściowo zalesionej równinie, wybrzeże 774 km, klimat umiarkowany
głowa państwa: Lennart Meri od 1992
szef rządu: Mart Laar od 1992
system polityczny: rozwijająca się demokracja
gospodarka: ropa naftowa i gaz (z iłołupków), wyroby z drewna, len, produkty mleczarskie i przetwory mięsne (głównie wieprzowina)
waluta: korona
ludność: 1592 tysiące (1989), w tym Estończycy 62%, Rosjanie 30%, Ukraińcy 3%, Białorusini 2%
język: estoński, spokrewniony z fińskim
religia: tradycyjny luteranizm
estrogeny - żeńskie hormony wytwarzane głównie przez jajniki kręgowców, a także przez korę nadnerczy i jądra; również sztuczne hormony, które spełniają funkcje naturalnych; u ssaków najbardziej aktywnym spośród esatrogenów jest estradiol; estrogeny wpływają na rozwój drugorzędnych cech płciowych, u ssaków stymulują owulacje, umożliwiają zajście w ciążę i donoszenie jej
etanol - (alkohol etylowy), C2H5OH; alkohol występujący w piwie, winie, jabłeczniku, spirytusie i innych napojach alkoholowych; bez domieszki jest bezbarwną cieczą o miłym zapachu; na powietrzu spala się niebieskim płomieniem; para tworzy z powietrzem mieszankę wybuchową i może być zastosowana w wysokociśnieniowych motorach spalinowych; wytwarzany naturalnie w wyniku fermentacji węglowodanów z drożdżami; w przemyśle wytwarzany przez uwodnienie etenu lub uwodornienie aldehydu octowego; etanol powszechnie używany jest jako rozpuszczalnik.
Etiopia - Ludowa Demokratyczna Republika Etiopii (Hebretesebawit Ityopia, dawna Abisynia)
powierzchnia: 1221900 km kw.
stolica: Addis Abeba
miasta: Asmara (ośrodek administracyjny Erytrei), Dire Dawa; porty: Massaua, Assab
warunki naturalne: wysoko położony płaskowyż z łańcuchem górskim podzielonym przez dolinę Rift; równiny na wschodzie; źródło Nilu Błękitnego
środowisko naturalne: od 1900 zniszczono na wyżynie ponad 90% lasów;
jedyne państwo afrykańskie, które zachowało swoją niepodległość podczas okresu kolonialnego
szef państwa i rządu: Meles Zenawi od 1991
system polityczny: kształtowanie się demokracji
gospodarka: głównie produkty: kawa, nasiona roślin strączkowych, oleistych, skóry i futra zwierzęce
waluta: birr
ludność: 47709 tysięcy (1989), w tym Amharowie 25%, Oromo 40%, Tigre 12%, Sidamo 9%; roczny przyrost naturalny 2,5%
język: amharski (urzędowy), tigrinia, orominga, arabski
religia: islam 45%, chrześcijanie (Etiopski Kościół Ortodoksyjny z własnym patriarchą od 1976) 40%
dochód narodowy: 4,8 mld dolarów (1987); 104 dolary na osobę
etnografia - dział nauki historycznej podającej klasyfikację ludów świata, badającej ich skład, pochodzenie, rozmieszczenie; wyjaśnia osobliwości kulturowe ludów; techniki antropol. to bezpośrednia obserwacja (antropolog żyje w badanym społeczeństwie) oraz korzystanie z informacji pośrednich.
etymologia - dział językoznawstwa zajmujący się badaniem pochodzenia wyrazów i ich pierwotnych znaczeń; dwa główne działy to: gramatyka (fonetyka, fleksja, słowotwórstwo i składnia) oraz semantyka (znaczenie wyrazów).
eufemizm - zwrot lub wyrażenie, którego nazwa w języku greckim oznacza ,,mówienie dobrze'' (o kimś, o czymś); stosowanie eufemizmu w mowie lub piśmie oznacza używanie łagodniejszych, grzeczniejszych, mniej bezpośrednich czy nawet mniej szczerych określeń, zamiast tych, które uważa się za zbyt wulgarne, bezpośrednie bądź nieprzyzwoite.
Euklides - około 330-260 p.n.e. Matematyk grecki z Aleksandrii; autor dzieła Elementy geometrii (Stojcheja geometrias) w 13 księgach, z których 9 traktuje o planimetrii i stereometrii, a 4 - o teorii liczb; oparł się na naukowych osiągnięciach swoich poprzedników, wnosząc wiele nowych twierdzeń i dowodów; znaczenie jego dzieła polegało na jasności, systematycznym układzie i jednolitej terminologii
eunuch - (gr. eunouchos - opiekujący się łożem), kastrat; pierwotnie, mężczyźni pilnujący haremów w państwach starożytnym Wschodu (w Chinach w cesarskim haremie około 4000 lat temu); w okresie średniowiecza posiadali znaczącą władzę i często zajmowali wysokie stanowiska państwowe w Indiach i Persji
Europa - kontynent zajmujący 8% powierzchni Ziemi
powierzchnia: 10400 tysięcy km kw.
miasta: (populacja ponad 1,5 mln) Ateny, Barcelona, Berlin, Birmingham, Bukareszt, Budapeszt, Hamburg, Istambuł, Charków, Kijów, Lizbona, Londyn, Madryt, Manchester, Mediolan, Moskwa, Paryż, Rzym, Sankt-Petersburg, Wiedeń, Warszawa
warunki naturalne: obejmuje część Eurazji na zachód od Uralu, na północ od Kaukazu i morze Marmara; leży na półkuli północnej pomiędzy 36ON i Morzem Arktycznym; około 2/3 kontynentu zajmuje wielka równina, pokrywająca całe europejskie terytorium Rosji i rozciągająca się na zachód przez Polskę po Niderlandy i Zatokę Biskajską; na północy znajdują się wyżyny skandynawskie, dochodzące do wysokości 2470 m ze szczytem Glittertind w masywie Jotunheimen, Norwegia; na południu, ze wschodu na zachód, rozciąga się szereg masywów górskich (Kaukaz, Bałkany, Karpaty, Apeniny, Alpy, Pireneje, Sierra Nevada); najbardziej na zachód wysuniętym punktem lądu stałego jest przylądek Roca w Portugalii, na południe Tarifa Point w Hiszpanii, na północ Nordkinn w Norwegii; linia biegnąca od Bałtyku do Morza Czarnego dzieli Europę na region kontynentalny wschodni i region zachodni, charakteryzujący się szeregiem półwyspów w Skandynawii (Norwegia, Szwecja i Finlandia), Jutlandii (Dania i Niemcy), Iberii (Hiszpania i Portugalia), Włoszech oraz na Bałkanach (Grecja, Albania, Chorwacja, Słowenia, Bośnia, Hercegowina, Bułgaria, eur. terytorium Turcji); z powodu dużej liczby zatok, zatoczek i półwyspów linia brzegowa Europy jest dłuższa (biorąc pod uwagę powierzchnię) niż linie brzegowe innych kontynentów; największymi wyspami sąsiadującymi z Europą kontynentalną są W. Brytyjskie, Nowa Ziemia, Sycylia, Sardynia, Kreta, Korsyka, Gotlandia (na Morzu Bałtyckim) i Baleary; inne, dalej położone wyspy europejskie to: Islandia, Svalbard, Ziemia Franciszka Józefa, Madera, Azory i W. Kanaryjskie; większa część Europy leży w strefie klimatycznej umiarkowanej, łagodzonej przez prądy zatokowe na północnym zachodzie; Europa Środkowa charakteryzuje się ciepłym latem i zimną zimą.; wybrzeże M. Śródziemnego ma stosunkowo łagodne zimy i gorące lata gospodarka: prawie 50% liczby samochodów na świecie produkuje się w Europie (Niemcy, Francja, Włochy, Hiszpania, Rosja, Gruzja, Ukraina, Łotwa, Białoruś, W. Brytania); norma zużycia nawozów na obszarach rolniczych jest cztery razy większa niż na innych kontynentach; Europa wytwarza 43% światowej produkcji jęczmienia (Niemcy, Hiszpania, Francja, W. Brytania), 41% światowej produkcji żyta (Polska, Niemcy), 31% światowej produkcji owsa (Polska, Niemcy, Szwecja, Francja) oraz 24% pszenicy (Francja, Niemcy, W. Brytania, Rumunia); Włochy, Hiszpania i Grecja wytwarzają ponad 70% światowej produkcji oleju z oliwek
ludność: (1985) 496 mln (wyłączając Turcję i byłe republiki radzieckie); roczny przyrost naturalny 0,3%; przewidywana liczba ludności do roku 2000: 512 mln
język: w większości indoeuropejski, z kilkoma wyjątkami, m.in. ugrofińskie (fiński i węgierski), baskijski i ałtajskie (turecki); poza niewielkim obszarem celtyckim, północno-zachodnia część Europy jest germańska; języki łotewsko-litewski oddzielają języki germańskie od występujących w Europie Środkowej i Wschodniej języków słowiańskich; języki romańskie występują od Rumunii, poprzez Włochy i Francję, do Hiszpanii i Portugalii
religia: chrześcijaństwo (protestantyzm, katolicyzm, prawosławie), islam (Turcja, Albania, Jugosławia, Bułgaria), judaizm
Eurydyka - w mitologii greckiej, żona Orfeusza; była nimfą; zmarła od ukąszenia węża; Orfeusz usiłował (bez powodzenia) sprowadzić ją z powrotem na ziemię z królestwa śmierci.
eutanazja - w medycynie, uśmiercanie z litości osób cierpiących na ostre i nieuleczalne choroby; Holandia zalegalizowała dobrowolną eutanazję w 1983, ale jak dotąd jest jedynym krajem, w którym eutanazja jest zgodna z prawem.
Everest, Mount - (z tybetańskiego: Czomolungma, czyli bogini - matka śniegów i świata; z nepalskiego: Sagarmatha - głowa Ziemi), najwyższy szczyt świata, w Himalajach, na granicy Nepalu i Chin; wysokość: 8872 m; jest to nowa, zmierzona ostatnio przez satelitę wysokość - dawniej 8848 m; zdobyty po raz pierwszy przez Edmunda Hillary'ego i Tenzinga Norgaya 29 maja 1953
Ewangelia - (gr. - dobra nowina), 4 księgi Nowego Testamentu zawierające opis życia i naukę Jezusa, autorstwa św. Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.
Eyre - największe słone jezioro w południowej Australii; płytkie, często wysycha, tworząc bagienną równinę z osadami soli; powierzchnia zmienna, do 9 tysięcy km kw.; najniższy punkt kontynentu australijskiego; 12 m poniżej poziomu morza
Ezop - VI wiek p.n.e. Półlegendarny bajkopisarz grecki; miał być kaleką, niewolnikiem Jachnosa z Samos lub człowiekiem wyzwolonym; uważany za twórcę bajki, głównie zwierzęcej, o charakterze moralizującym i satyrycznym; brak jednak niezbitych dowodów świadczących o tym, że autorem owych bajek jest Ezop
fale elektromagnetyczne - rozchodzące się w przestrzeni zaburzenia pola elektromagnetycznego wywołane zmianami rozkładu ładunków np. w atomie i rozchodzące się w próżni z prędkością prawie 300 tysięcy km/s; nieograniczony zakres długości fal elektromagnetycznych obejmuje fale radiowe, promieniowanie podczerwone, światło widzialne, promieniowanie ultrafioletowe, promieniowanie rentgenowskie i promienie gamma
Falklandy - (Malwiny), kolonia Korony Brytyjskiej na południowym Atlantyku
powierzchnia: 12173 tysięcy km kw.;
2 główne wyspy: Falklandy Wschodnie 6760 km kw. i Falklandy Zachodnie 5413 km kw.
stolica: Stanley;
nowe obiekty portowe (1984), port lotniczy Mount Pleasant (1985)
gospodarka: hodowla owiec (wełna)
ludność: 1916 (1986). / falklandzka wojna *** wojna między Argentyną a Wielką Brytanią o nie rozstrzygniętą kwestię przynależności Falklandów, rozpoczęta w momencie, gdy Argentyna dokonała aneksji wysp 2 IV 1982; następnego dnia Rada Bezpieczeństwa ONZ wydała rezolucję wzywającą Argentynę do wycofania się, lecz władze argentyńskie zignorowały to wezwanie; natychmiast wysłano tam brytyjski oddział specjalny i po ostrej walce, w której straciło życie ponad 1000 Argentyńczyków i Brytyjczyków, oddziały argentyńskie poddały się i wyspy powróciły pod zarząd brytyjski 14-15 VI 1982
Faraday - Michael, 1791-1867. Angielski chemik i fizyk; w 1821 rozpoczął eksperymenty nad elektromagnetyzmem, a dziesięć lat później odkrył indukcję elektromagnetyczną i skonstruował pierwsze dynamo; wprowadził pojęcie linii sił pola i stwierdził, że ładunki elektryczne działają na siebie za pomocą takiego pola; sformułował prawa elektrolizy; twórca praw Faradaya
Faradaya prawa - 3 prawa indukcji elektromagnetycznej i 2 prawa elektrolizy; indukcja: (1) zmieniające się pole magnetyczne pobudza siłę elektromagnetyczną w przewodniku; (2) siła elektromagnetyczna jest wprost proporcjonalna do szybkości zmian pola; (3) kierunek wzbudzonej siły elektromagnetycznej zależy od orientacji tego pola; elektroliza: (1) masa substancji wydzielonej na elektrodzie podczas elektrolizy jest wprost proporcjonalna do wielkości ładunku elektrycznego przepływającego przez elektrolit; (2) masy różnych substancji wydzielonych na elektrodach podczas elektrolizy przez taki sam ładunek elektryczny są wprost proporcjonalne do równoważników chemicznych tej substancji.
Farrow -Mia, 1945-. Amerykańska aktorka filmowa i telewizyjna; popularna od końca lat 60., od 1982 związana z reżyserem Woody Allenem, również w życiu prywatnym - grała w jego filmach Zelig (1983), Hannah i jej siostry (1986) i Zbrodnie i wykroczenia (1990); także w filmie Romana Polańskiego Dziecko Rosemary (1968
faszyzm - forma totalitarnej dyktatury nacjonalistycznej, zapoczątkowana we Włoszech w 1919 przez Mussoliniegoi przejęta przez Niemcy hitlerowskie w 1933; faszyzm był zasadniczo wynikiem gospodarczego i politycznego kryzysu po pierwszej wojnie światowej; stowarzyszenie zwane Fasci Italiani di Combattimento (Włoskie Związki Bojowe), powstało początkowo w celu zwalczania komunizmu; przekształcone w Narodową Partię Faszystowską, Partito Nazionale Fascista (1921), stojącą na czele Włoch w latach 1922-43; ideologię faszyzmu stanowił antykomunizm, szowinizm oraz rasizm
Faulkner - William, 1897-1962. Powieściopisarz amerykański; twórczość Faulknera, tematycznie związana z dziejami Południa USA, ukazujące głęboki tragizm historii i ludzkich losów; autor powieści i opowiadań, m.in.: Wściekłość i wrzask (1929), Kiedy umieram (1930), Absalomie, Absalomie (1936), oraz trylogii o losach rodziny Snopesów: Zaścianek (1940), Miasto (1957) i Rezydencja (1959); Nagroda Nobla w 1949
Faust - legendarny czarnoksiężnik, który sprzedał swoją duszę diabłu; prawdziwy Georg Faust żył w Niemczech na początku XVI wieku; był uczonym wędrownym i magikiem; Goethe, Heine, Tomasz Mann i Paul Valemry wykorzystali tę legendę, która zainspirowała także kompozytorów: Schumanna, Berlioza, Gounoda, Boito i Busoniego
(FBI),- federalny urząd śledczy Departamentu Sprawiedliwości USA, ścigający przestępstwa przeciw bezpieczeństwu wewnętrznemu i zewnętrznemu państwa; powstał w 1908 i umocnił swoją pozycję w czasie autokratycznej dyktatury J. Edgara Hoovera, kiedy był dyrektorem (1924-72); od 1987 szefem FBI jest sędzia William Sessions
Fedra - w mitologii greckiej, córka króla Krety Minosa i Pasyfae, żona Tezeusza; Fedra zapałała bez wzajemności namiętną miłością do swego pasierba, Hipolita; uczucie to było powodem jej śmierci; temat wielokrotnie opracowywany w literaturze greckiej (Sofokles, Eurypides) i nowożytnej (J.B. Racine).
Fellini - Federico, 1920-1993. Włoski reżyser filmowy i scenarzysta; twórca filmów o tematyce obyczajowej, poruszający w swoich dziełach problemy filozoficzne i moralne; także wątki autobiograficzne; filmy Felliniego to m.in.: Wałkonie (1953), La Strada (1954, Oscar 1956), Noce Cabirii (1956), Słodkie życie (1960), Osiem i pół (1963), Giulietta i duchy (1965), Satyricon (1969), Rzym (1972), Amarcord (1974
feminizm - ruch na rzecz równouprawnienia społecznego, politycznego i ekonomicznego kobiet; początkowo (XVII-XIX wiek) walczono o prawo kobiet do posiadania dóbr prywatnych, prawo do edukacji w szkołach wyższych i prawa wyborcze sufrażystki; w XX wieku przyznano kobietom prawo do głosowania; w krajach uprzemysłowionych sprawą budzącą wiele emocji jest obecnie wyraźna sprzeczność pomiędzy powszechnie akceptowaną zasadą równości a jawną preferencją płci męskiej, m.in. w polityce i w zatrudnieniu
feniks - w mitologii greckiej, legendarny ptak egipski, który spalił się na stosie i co 500 lat odradzał się z własnych popiołów.
fenotyp - w genetyce, zespół cech organizmu, np. anatomicznych, fizjologicznych, chemicznych, będących wynikiem działania genotypu i warunków środowiska (np. zahamowanie wzrostu spowodowane złym odżywianiem)
Ferrari - Enzo, 1898-1988. Włoski założyciel spółki produkującej samochody Ferrari, która specjalizuje się w autach wyścigowych Grand Prix i wysokiej jakości samochodach sportowych; kierowca wyścigowy reprezentujący koncern Alfa Romeo w latach 20.; został jednym z ich projektantów, w 1929 przejął wydział samochodów wyścigowych Alfa Romeo; w 1947 zademonstrowano pierwsze ,,prawdziwe'' ferrari, które potem wygrało więcej mistrzostw Grand Prix niż jakikolwiek inny samochód
feudalizm - (łac. feudum - lenno), ustrój społeczno-polityczny społeczeństwa średniowiecznego, głównie w Europie Zachodniej, w której podstawą stosunków produkcji była ziemia stanowiąca własność feudałów, a chłopi byli zobowiązani do świadczeń z powodu zależności osobistej od pana i z powodu przydzielonej im przez niego ziemi; zawiła sieć powinności i obowiązków łączyła władzę królewską, arystokrację, niższą szlachtę, wolnych dzierżawców, chłopów pańszczyźnianych i poddanych; feudalizm umocniono poprzez złożony system prawny; popierał go kościół chrześcijański; wraz z rozwojem handlu i przemysłu od XIII wieku feudalizm stopniowo był zastępowany przez system klasowy jako dominującą formę hierarchii społecznej
Fez - miasto w północnym Maroku, dawniej stolica państwa (808-1062, 1296-1548 i 1662-1912); położona w dolinie na północ od Atlasu Wysokiego, 160 km na wschód od Rabatu; ludność 563 tysiące (1982); produkcja tkanin, dywanów i wyrobów skórzanych; siedziba uniwersytetu muzułmańskiego al-Karawijn (założony 859) oraz drugiego powstałego w 1961
Fidżi - Republika Fidżi (Republic of Fiji)
powierzchnia: 18333 km kw.
stolica: Suva
miasta: porty Lautoka i Levuka
warunki naturalne: w skład jej wchodzą 844 wyspy i wysepki Melanezji i Polinezji, z których około 110 jest zamieszkanych; największymi są: Viti Levu (10429 km kw.) oraz Vanua Levu (5550 km kw.); tereny górzyste, wulkaniczne; wilgotny las tropikalny i łąki
głowa państwa: pułkownik Sitireni Rabuka od 1992
szef rządu: Ratu Sir Kamisese Mara od 1970
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: produkcja cukru, oleju z orzechów kokosowych, imbiru, drewna, konserw rybnych, złota; turystyka
waluta: dolar Fidżijski
ludność: 758 tysięcy (1989), w tym 46% Fidżijczycy, we wspólnym posiadaniu 80% ziemi, 49% Hindusi, sprowadzeni w XIX wieku do pracy na plantacjach trzciny cukrowej; roczny przyrost naturalny 2,1%
język: angielski (urzędowy), fidżi, hinduski
wyznania: hinduiści 50%, metodyści 44%
dochód narodowy: 1,2 mld dolarów (1987); 1604 dolary na osobę
Filipiny - Republika Filipińska
powierzchnia: 300 tysięcy km kw.
stolica: Manila (na wyspie Luzon)
miasta: Quezon (na wyspie Luzon), Zamboanga (na wyspie Mindanao); porty Cebu, Davao (na wyspie Mindanao), Iloilo (na wyspie Panay)
warunki naturalne: Archipelag Filipiński obejmuje 7000 wysp wulkanicznych i koralowych, większość wysp górzysta, łańcuchy górskie biegnące z północy na południe; 50% powierzchni Filipin zalesione; największe wyspy to: Luzon, 108172 km kw., i Mindanao, 94227 km kw.; mniejsze: Samar, Negros, Palawan, Panay, Mindoro, Leyte, Cebu i archipelag Sulu
środowisko naturalne: eksploatacja lasów w celach pozyskiwania drewna, taniny i zakładania stawów rybnych; w latach 1920-88 powierzchnia: lasów mangrowych (namorzynów) zmniejszyła się z 5000 km kw. do 380 km kw.
głowa państwa i szef rządu: Fidel Ramos od 1992
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport kopry (I miejsce na świecie), oleju palmowego, drewna, rudy miedzi, wyrobów przemysłu elektronicznego i odzieżowego
waluta: peso filipińskie
ludność: 66647 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,4%
język: tagalski (urzędowy), angielski, hiszpański
religia: katolicy 84%, protestanci 9%, muzułmanie 5%
dochód narodowy: 38,2 mld dolarów (1988); 667 dolarów na osobę
filozofia - (gr. - umiłowanie mądrości), dziedzina nauki obejmująca historię filozofii, epistemologię (teorię poznania), ontologię (teorię bytu), logikę, etykę, estetykę, psychologię i metodologię nauk; filozofia zajmuje się ogólnymi rozważaniami na temat istoty i struktury bytu, ludzkiego poznania, zasad wartościowania i miejsca człowieka w świecie.
Finlandia - Republika Finlandii (fiń. Suomen Tasavalta)
powierzchnia: 338145 km kw.
stolica: Helsinki
miasta: Tampere, Rovaniemi, Lahti; porty: Turku, Oulu
warunki naturalne: większość kraju pokryta lasami, niskie wzgórza, około 60000 jezior; jedna trzecia kraju leży w granicach koła podbiegunowego; Wyspy Alandzkie położone u wejścia do Zatoki Botnickiej
głowa państwa: Martti Ahtisaari od 1994
szef rządu: Esko Aho od 1991
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: rolnictwo, wydobycie rud miedzi, żelaza, cynku, niklu, kobaltu i innych metali, przemysł chemiczny i maszynowy (lodołamacze i sprzęt do wiercenia szybów naftowych), papier, deski, odzież, ceramika, szkło, meble waluta: marka
ludność: 4990 tysięcy (1989); roczny przyrost naturalny 0,5%
język: fiński 93%, szwedzki 6% (obydwa urzędowe), niewielkie mniejszości posługujące się językiem saami i rosyjskim
religia: luteranizm 97%, prawosławie 1,2%
dochód narodowy: 77,9 mld dolarów (1987); 15 795 dolarów na osobę
fiord - wąska i bardzo głęboka zatoka morska otoczona wysokimi klifami; fiordy występują w Norwegii, Grenlandii, na Alasce i w zachodniej Szkocji; powstają w wyniku zalania przez morze dolnych części żłobów (dolin) lodowcowych; u ujścia fiordu znajduje się charakterystyczna krawędź, powodująca płyciznę, czego przyczyną jest zmniejszona erozja lodowcowa w tym miejscu
fizykoterapia - (fizjoterapia), leczenie polegające na działaniu na organizm człowieka lub jego części różnych postaci energii, np. mechanicznej, cieplnej, elektrycznej, wytwarzanych za pomocą różnych przyrządów
flamenco - muzyka i taniec andaluzyjskich Cyganów z południowej Hiszpanii, zrodzone z ludowej muzyki andaluzyjskiej i arabskiej; cante (pieśń) czasami wykonywana solo, ale częściej towarzyszy jej muzyka gitarowa i improwizowany, ognisty taniec; wyklaskiwanie rytmu, pstrykanie palcami (kastaniety dodano całkiem niedawno) i entuzjastyczne okrzyki tworzą klimat tej muzyki; mężczyźni tańczący flamenco koncentrują się na rytmicznej pracy nóg, podczas gdy tancerki kładą nacisk na wdzięczne i erotyczne ruchy rąk i ciała
Flaubert - Gustave, 1821-1880. Pisarz francuski, autor Pani Bovary (1857), Szkoły uczuć (1869), Kuszenia św. Antoniego (1874) oraz opowiadań pt. Trzy opowieści (1877); sprzeciwiał się moralności mieszczańskiej; znakomity obraz społeczeństwa, piękno stylu, subtelna analiza psychologiczna, realizm opisu; często stosuje monolog w
Florencja - stolica Toskanii, w północnych Włoszech, 88 km od ujścia rzeki Arno; ludność: 421 tysięcy (1988); przemysł poligraficzny, optyczny, inżynieria przemysłowa, rzemiosło (złotnictwo, hafciarstwo, wyroby skórzane); liczne zabytki;
Floryda - wysunięty najdalej na południowy wschód stan w USA nad Oceanem Atlantyckim i Zatoką Meksykańską;
powierzchnia: 152 tysiące km kw.
stolica: Tallahassee
miasta: Miami, Tampa, Jacksonville
ludność: 12938 tysięcy (1990), jeden z najszybciej rozrastających się stanów; 15% kolorowych i 10% osób pochodzenia hiszpańskiego (zwłaszcza Kubańczyków)
warunki naturalne: powierzchnia w 50% zalesiona; jeziora (m.in. Okeechobee 1000 km kw.); park narodowy Everglades
gospodarka: uprawa owoców cytrusowych, melonów, warzyw; hodowla ryb, skorupiaków; wydobycie fosforanów; przemysł chemiczny, elektryczny i elektroniczny, lotniczy;
sławni ludzie: Chris Evert, Henry Flagler, James Weldon Johnson, Sidney Poitier, Philip Randolph, Joseph Stilwell
foliowy kwas - (kwas pteroiloglutaminowy), witamina z grupy B complex występująca w wątrobie i zielonych warzywach liściastych; także syntetyzowana przez bakterie jelitowe; niezbędna do wzrostu, odgrywa wiele innych znaczących ról w organizmie; brak kwasu foliowego powoduje anemię, ponieważ kwas ten jest potrzebny do syntezy kwasów nukleinowych i tworzenia czerwonych ciałek krwi.
Fonda Henry - 1905-1982. Aktor amerykański; role w westernach i filmach o tematyce psycholoicznej i społecznej: Grona gniewu (1940), Dwunastu gniewnych ludzi (1957), Gwiazda szeryfa (1957), Bitwa o Midway (1976) i Nad Złotym Stawem (1981), za który otrzymał Oscara;
Fonda Jane - 1937-. Aktorka amerykańska; grała m.in. w filmach: Kasia Ballou (1965), Barbarella (1968), Czyż nie dobija się koni? (1969), Julia (1977), Chiński syndrom (1979), Nad Złotym Stawem, w którym wystąpiła wraz z ojcem Henrym Fordem; zdobywczyni Oscara za role w Klute (1971) i Powrocie do domu
Ford Henry - 1863-1947. Amerykański producent samochodów; swoje pierwsze auto skonstruował w 1896; założyciel koncernu Ford Motor Company w 1903; twórca metody organizacji pracy, polegającej na wykonywaniu przy taśmie montażowej jednej czynności przez jednego pracownika - model T (1908-27) był pierwszym samochodem wyprodukowanym całkowicie na taśmie montażowej i pierwszym w sprzedaży masowej.
Foster Jodie - (właściwie Alice Christian Foster), 1962-. Amerykańska aktorka i reżyserka filmowa; zaczęła karierę jako dziecko, mając 14 lat zagrała w Taksówkarzu i Bugsy Malone (1976); ponadto role w filmach Oskarżeni (1988) i Milczenie owiec (1991), za które zdobyła Oscary.
fotokopiarka - maszyna wykorzystująca jedną z metod fotograficznych do kopiowania tekstów lub rysunków; większość nowoczesnych fotokopiarek produkowanych przez Xerox Corporation wykorzystuje elektrostatyczną metodę kopiowania lub kserografię; na naładowanej elektrycznie warstwie materiału światłoczułego (np. selenu) nałożonego na bęben fotokopiarki wytwarza się (przez soczewki) obraz ładunkowy, odpowiadający obrazowi optycznemu oryginału; wywołany za pomocą specjalnego proszku (jest on naładowany przeciwnym ładunkiem elektrycznym) rysunek lub tekst przenosi się elektrostatycznie na papier, a odbitki utrwala się termicznie
fotosynteza - jest procesem zachodzącym u roślin zielonych oraz nielicznych bakterii (zielone, purpurowe). Fotosynteza przebiega w dwóch etapach, tzw. fazach na terenie chloroplastów (występują w komórkach roślinnych). Chloroplasty zawierają grana, które utworzone są z tylakoidów zawierających barwniki czynne fotosyntetycznie. Barwnikami są: chlorofil a, b oraz barwniki pomocnicze: karoten i ksantofil.
Chlorofil, jako układ porfiryny, zawiera cztery połączone ze sobą pierścienie pirolowe, które łączy centralnie ułożony atom magnezu. W pierścieniu chlorofilowym występują naprzemienne wiązania pojedyncze i podwójne, które tworzą układ rezonansowy. Układ taki zawiera ruchliwe elektrony. Elektrony te nie są związane z poszczególnymi wiązaniami lub atomami, lecz z układem jako całością. Mogą przemieszczać się elektrony zewnętrzne bez przesunięć atomów wewnątrz cząsteczek.
I Faza fotosyntezy to Faza jasna.
Jest to faza świetlna, zachodzi na terenie gran chloroplastów. W czasie fazy jasnej zachodzą dwa procesy: fosforylacja fotosyntetyczna i fotoliza wody. Ich przebieg jest następujący.
Chorofil i barwniki pomocnicze są ułożone w sposób uporządkowany, tworząc układy antenowe, nazywane fotosystemami. U roślin wyższych występuje:
fotosystem I zbudowany z chlorofilu a; nazywany jest P700, ponieważ absorbuje promieniowanie o długości fali 700 nanometrów
fotosystem II zbudowany z chlorofilu, tzw. P680, ponieważ pochłania promieniowanie o długości 680 nanometrów.
W chlorofil występujący w fotosystemach uderzają kwanty światła, powodując wybicie elektronu. Wybity z określoną siłą elektron wędruje przez kolejne przenośniki elektronów. W fotosyntezie I elektron przechodzi przez ferredoksyna i NADP+, który ulega redukcji. Z fotosystemu II elektrony przechodzą przez plastochinon, cytochromy, plastocyjaninę, docierając do dziury po elektrodzie w fotosystemie I. Z przepływem elektronów sprzężona jest synteza ATP proces fosforylacji fotosyntetycznej. Powstałe dziury po elektronach w fotosystemie II są wypełniane przez elektrony pochodzące z wody, która ulega rozpadowi (fotoliza).
H2O = H+ + OH
OH = 1/2 O2 + H+ + 2e
Produktami fazy jasnej są:
NADPH + H+ (uwodorowana postać fosforanu dinukleotydu nikotynoamidoadeninowego),
ATP (adenozynotrifosforan),
tlen dyfundujący do atmosfery
NADPH + H+ i ATP tworzą tzw. siłę asymilacyjną, wykorzystywaną w kolejnych etapach fotosyntezy.
II Faza fotosyntezy to Faza ciemna.
Przebiega na terenie stromy chloroplastów, nazywana jest cyklem Calvina. W tej fazie wyróżniamy 3 etapy. Pierwszy to karboksylacja, rozpoczynająca się od wzbogacenia energetycznego rybulozo-5-fosforanu (łączy się z ATP tworząc rybulozo-1,5-difosforan, tzw. rybulozę), który staje się akceptorem CO2. W wyniku połączenia rybulozy z CO2 powstaje nietrwały 6-węglowy związek, szybko rozpadający się na dwie cząsteczki kwasu 3-fosfoglicerynowego. Kolejnym etapem jest redukcja. W tym etapie, przy wykorzystaniu siły asymilacyjnej z fazy jasnej (ATP, NADH + H+), przeprowadzana jest redukcja kwasu 3-fosfoglicerynowego do aldehydu 3-fosfoglicerynowego, który jest pierwszym produktem fotosyntezy (pokarmem). Cząsteczki aldehydu są wykorzystywane w dalszym procesie do tworzenia: cukrów, białek, lipidów oraz do trzeciego etapu fazy ciemnej, tzw. regeneracji. W tej fazie regenerowany jest akceptor CO2 umożliwiający rozpoczęcie cyklu Calvina.
Cząsteczki CO2 są wychwytywane przez RuBP i powstaje nietrwały związek pośredni, rozpadający się natychmiast na 2 cz. PGA.
PGA zostaje ufosforyzowany kosztem ATP: proton (H+) i elektrony, otrzymane z NADPH prowadzą do powstania PGAL.
W wyniku serii reakcji PGAL ulegają wewnątrzcząsteczkowym przegrupowaniom i powstają nowe cząsteczki RuBP i cukier.
Faza ciemna fotosyntezy.
Produktem fazy ciemnej jest:
aldehyd 3-fosfoglicerynowy (3-węglowy pokarm).
W zależności od sposobu asymilacji węgla, dzielimy rośliny na:
rośliny typu C3 typ ten obejmuje większość roślin, zwłaszcza rośliny strefy umiarkowanej. Pierwszym produktem pokarmowym w fotosyntezie jest trioza (związek trójwęglowy);
rośliny typu C4 wśród poznanych gatunków to tropikalne trawy, kukurydza, trzcina cukrowa. U tych roślin pierwszym produktem pokarmowym jest związek czterowęglowy, a proces asymilacji CO2 odbywa się w dwóch etapach. Rośliny te charakteryzują się dużą produktywnością;
rośliny typu kwasowego to rośliny pustynne, posiadające zdolność asymilacji CO2 w ciągu nocy oraz tworzenia kwasów organicznych, które podlegają dalszym przekształceniom w ciągu dnia.
Na przebieg procesu fotosyntezy ma wpływ wiele czynników:
ilość światła,
prawidłowa budowa chloroplastów,
odpowiednia ilość chlorofilu
stężenie CO2,
obecność i aktywność enzymów,
obecność wody i soli mineralnych,
odpowiednia temperatura.
Proces fotosyntezy nazwano najważniejszym procesem na Ziemi, ponieważ w tym procesie:
następuje przekształcenie energii słonecznej w energię chemiczną
produkowane są związki organiczne (pokarm dla roślin, a następnie zwierząt) z prostych związków nieorganicznych
powstaje tlen dyfundujący do atmosfery
Franciszek z Asyżu, św. - (właściwie Giovanni Bernardone) 1182-1226. Włoski założyciel rzymskokatolickiego zakonu franciszkanów (1209) oraz, ze św. Klarą, żeńskiego zakonu klarysek (1212); w 1224 doświadczył mistycznego przeżycia, podczas którego otrzymał stygmaty; patron ekologów; święto 4 X.
franciszkanie - zakon katolicki, zwany Braćmi Mniejszymi, założony w 1209 przez Franciszka z Asyżu; odłamy zakonu to: obserwanci (zakon o surowej regule), minoryci (o nieco złagodzonej regule, którym wolno było zbiorowo posiadać nieruchomości) oraz kapucyni (założony 1529)
Francja - Republika Francuska (Republique Française)
powierzchnia: (z Korsyką włącznie) 543 965 km kw.
stolica: Paryż
miasta: Lyon, Lille, Bordeaux, Tuluza, Nantes, Strasburg; porty: Marsylia, Nicea, Hawr
warunki naturalne: rzeki: Sekwana, Loara, Garonna, Rodan, Ren; pasma gór: Alpy, Masyw Centralny, Pireneje, Jura, Wogezy, Cemvennes; wyspa Korsyka terytoria zamorskie: Gwadelupa, Gujana Francuska, Martynika, Remunion, St. Pierre i Miquelon, Terytorium Południowe i Antarktyczne, Nowa Kaledonia, Polinezja Francuska, Wallis i Futuna
głowa państwa: Jacques Chirac od 1995
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: przemysł rolno-spożywczy: owoce (szczególnie jabłka), wino, sery, pszenica; przemysł samochodowy i lotniczy, hutnictwo żelaza i stali, rafinacja ropy naftowej, przemysł chemiczny, wyroby jubilerskie, jedwab, koronki; turystyka
waluta: frank
ludność: 56184 tysiące (1990), włączając 4,5 miliona imigrantów, głównie z Portugalii, Algierii, Maroka i Tunezji; roczny przyrost naturalny 0,3%
język: francuski (języki regionalne obejmują dialekty: baskijski, bretoński, kataloński i prowansalski)
religia: rzymskokatolicka 90%, protestancka 2%, islam 1%
dochód narodowy: 568 miliardów dolarów (1983); 7179 dolarów na osobę
Franco - Francisco, (Paulino Hermenegildo Teódulo Bahamonde) 1892-1975. Dyktator hiszpański od 1939; jako generał poprowadził nacjonalistów do zwycięstwa w hiszpańskiej wojnie domowej (1936-39) przy wsparciu faszystowskich Niemiec i Włoch; w 1942 przywrócił do działania parlament hiszpański (Kortezy); w 1947 Kortezy wydały akt, na mocy którego Franco został dożywotnio głową państwa
Frank - Anna, 1929-1945. Żydówka niemiecka; uciekła z rodziną do Holandii w 1933 przed faszystowskim antysemityzmem (holocaust; podczas okupacji Amsterdamu byli ukrywani wraz z dwiema innymi rodzinami żydowskimi, pozostając w zacementowanym pokoju, chronieni przez Holendrów (1942-44); w wyniku zdrady deportowani do obozu koncentracyjnego w Belsen, gdzie Anna poniosła śmierć; tragiczną historię swego życia opisała w Pamiętniku Anny Frank (wydany w 1947)
Franklin - Benjamin, 1706-1790. Amerykański mąż stanu, uczony i wynalazca; prowadził badania nad elektrycznością; wprowadził pojęcie elektryczności dodatniej i ujemnej; wynalazca piorunochronu; był pierwszym ambasadorem USA we Francji (1776-85); uczestnik negocjacji pokojowych z Anglią w Wersalu (1783); delegat z Pensylwanii na II Kongres Kontynentalny (1785-88); współtwórca Deklaracji Niepodległości, a także Konstytucji Stanów Zjednoczonych
Fredro - Aleksander, 1793-1876. Najwybitniejszy komediopisarz polski, poeta; od 1809 w armii Księstwa Warszawskiego; udział w wyprawie Napoleona na Moskwę (1812); autor komedii obyczajowych z życia szlachty polskiej; znakomity obserwator szlacheckiego obyczaju, wprowadził na deski scen., całą galerię charakterystycznych postaci, zwłaszcza sarmackich; komedie m.in. Mąż i żona (wystawiona 1812), Pan Jowialski (wystawiona 1832), Śluby panieńskie, czyli magnetyzm serca (wystawiona 1833), Zemsta (wystawiona 1834); autor bajek, wierszy, m.in. Paweł i Gaweł, Małpa w kąpieli
Freud Sigmund - 1856-1939. Austriacki neurolog i psychiatra; zajmował się leczeniem nerwic i histerii, później prowadził studia nad nieświadomością, rozwinął metody wolnego kojarzenia i interpretacji snów, które są podstawowymi technikami psychoanalizy; wprowadził pojęcia ego i superego; autor książek, m.in. O marzeniu sennym (1900), Totem i tabu (1913), Wstęp do psychoanalizy (1917) oraz Das Unbehagen in der Kultur (1930
Frombork - miasto nad Zalewem Wiślanym; port rybacki; liczne zabytki; prawa miejskie w 1310; od 1278 siedziba biskupstwa warmińskiego; we Fromborku pracował (1512-16; 1522-43) i zmarł M. Kopernik; Frombork zniszczony w czasie drugiej wojny światowej w 70%; odbudowany po wojnie
Fromm - Erich, 1900-1980. Psychoanalityk niemiecki, od 1933 w USA; zajmował się problematyką osobowości, psychoterapią; problematyka społeczno w psychoanalizie; Ucieczka od wolności (1941) i The Sane Society (1955) oraz O sztuce miłości (1956) to dziś już klasyczne dzieła psychoanalizy społecznej
fungicydy - (środki grzybobójcze), substancje chemiczne stosowane do ochrony roślin i zwierząt przed chorobami grzybicznymi; na szeroką skalę stosuje się nieorganiczne i organiczne związki siarki
funk - muzyka taneczna upowszechniona przez czarnoskórych mieszkańców USA; wykorzystuje głośną perkusję w formach polirytmicznych; czołowi przedstawiciele to m.in: James Brown (1928-) oraz George Clinton (1940-).
futuryzm - awangardowy kierunek w sztuce i literaturze początku XX wieku (1909-24); głównie we Włoszech i Rosji; poeta włoski Marinetti opublikował "Manifeste du futurisme" (1909); główną ideą był totalny bunt przeciwko ustalonym normom życia społecznego oraz wszelkim tradycjom kulturowym i artystycznym przy jednoczesnej apoteozie nowoczesności; w swoich dziełach futuryści wychwalali świat współczesny i "piękno ruchu i energii"; futuryzm zanikł w czasie I Wojny Światowej, jednakże triumf wojny i gwałtu, głoszony przez futurystów, postrzegano jako wczesny przejaw faszyzmu
Gable - (William) Clark, 1901-1960. Aktor amerykański; w ciągu 30 lat zagrał w 90 filmach; największą sławę przyniosła mu rola Retta Butlera w Przeminęło z wiatrem (1939); wystąpił także m.in. w filmach: Ich noce (1934, Oscar), Bounty (1935) oraz Skłóceni z życiem (1960); nazywano go ,,królem Hollywood''
Gabon - Republika Gabońska (République Gabonaise)
powierzchnia: 267 667 km kw.
stolica: Libreville
miasta: porty Port-Gentil i Owendo, Masuku (Franceville)
warunki naturalne: zasadniczo cały obszar porasta tropikalny wilgotny las; wąska przybrzeżna równina przechodzi w obszar górzysty; sawanna we wschodniej i południowej części; główna rzeka Ogooué płynie z północy na południe głowa państwa i rządu: Omar Bongo od 1967
system polityczny: autorytarny nacjonalizm
gospodarka: artykuły eksportowe: nafta, mangan, uran, drewno
waluta: frank
ludność: 1226 tysięcy (1988), z czterdziestoma grupami Bantu włącznie; roczny przyrost naturalny 1,6%
język: francuski (urzędowy), bantu
religia: chrześcijaństwo 96% (religia rzymskokatolicka 65%), niewielka mniejszość muzułmańska 1%, animizm 3%
dochód narodowy: 3,5 miliarda dolarów (1987); 3308 dolarów na osobę
gady - Gady są zwierzętami typowo lądowymi. Zamieszkują różnorodne siedliska stref ciepłych oraz umiarkowanych. Są zwierzętami zmiennocieplnymi. Ciało gadów jest wydłużone, podzielone na odcinki: głowa, tułów, ogon, 2 pary kończyn (z wyjątkiem węży). Ciało gadów pokryte jest łuskami lub tarczkami wytwarzanymi przez nabłonek. Skóra właściwa pozbawiona jest gruczołów, nosi nazwę suchej. W skórze znajdują się komórki barwnikowe, nadające barwę maskującą lub obronną. Gady posiadają mocno osadzone kończyny, umożliwiające dość sprawne poruszanie się na lądzie. Do gadów należą: hatterie, krokodyle, żółwie oraz łuskonośne, obejmujące jaszczurki i węże.
Charakterystyka gadów, np. jaszczurki zwinki:
Jaszczurka występuje w lesie, w miejscach nasłonecznionych. Wykazuje wzmożoną aktywność w ciepłe, słoneczne dni (jest zmiennocieplna). Ciało jaszczurki jest wydłużone, kilkunastocentymetrowe, spłaszczone grzbietowo-brzusznie oraz zakończone ogonem. Przednią część ciała stanowi głowa, ruchomo osadzona na szyi. Na głowie znajduje się otwór gębowy, para oczu z 3 powiekami, parzyste otwory nosowe i słuchowe (przykryte błoną bębenkową). Kończyny jaszczurki są pięciopalczaste, osadzone bocznie. Ogon jest cienki, za pomocą mięśni może być odrzucany w chwilach zagrożenia zjawisko to nazywamy autotomią. Ciało pokrywają łuski dachówkowato ułożone. Barwa jest maskujaca, dostosowana do podłoża, na którym występuje.
Budowa anatomiczna jaszczurki:
Szkielet prawie całkowicie kostny, masywny. Czaszka utworzona z kilku kości połączonych szwami. Trzewioczaszka zawiera ruchome połączenie (kość kwadratowa) szczęki górnej i dolnej. Czaszka łączy się z kręgosłupem jednym kłykciem potylicznym. Kręgosłup podzielony jest na 4 odcinki: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, ogonowy. U gadów występują żebra tworzące klatkę piersiową.
Układ mięśniowy jest zróżnicowany funkcjonalnie. Charakterystyczne są mięśnie międzyżebrowe, umożliwiające wymianę gazową. U gadów jest mała muskulatura podskórna.
Układ pokarmowy rozpoczyna jama gębowa zaopatrzona w zęby (jednakowe, trójkątne, tzw. homodontyczne) i długi rozwidlony język. Kolejne odcinki układu pokarmowego to: gardziel, przełyk, żołądek oraz odcinki jelita: dwunastnica, do której spływają soki trzustki i żółć z wątroby, jelito cienkie i grube zakończone odbytem (w kloace). Jaszczurka jest drapieżnikiem odżywiającym się owadami, ślimakami, dżdżownicami.
Układ oddechowy rozpoczynają otwory nosowe, dalej jest krtań, tchawica, oskrzela oraz płuca z licznymi fałdami, umieszczone w klatce piersiowej. W czasie wdechu u gadów kurczą się mięśnie międzyżebrowe. Podnoszą się żebra, następnie zwiększa się pojemność klatki piersiowej i następuje zasysanie powietrza.
Układ krwionośny jest zamknięty, zbudowany z dwóch obiegów. Serce ułożone po stronie brzusznej, składające się z dwóch przedsionków oraz komory, wewnątrz której znajduje się niepełna przegroda uniemożliwiająca mieszanie się krwi z małego i dużego obiegu (pełna przegroda występuje u krokodyli).
Układ wydalniczy tworzą nerki właściwe, zbudowane z nefronów zawierających torebki z kłębuszkami. Zbierają produkty przemiany materii filtrując krew. Od nerek odchodzą moczowody, dochodzące do pęcherza moczowego. Głównym produktem wydalanym z organizmu jest kwas moczowy i mocznik.
Układ nerwowy to mózg, w którym jest silnie rozwinięte przodomózgowie, są dwie wyraźne półkule. Zatraca się liniowy układ elementów mózgu. Pojawiają się pierwsze ośrodki kojarzenia. Redukuje się międzymózgowie i śródmózgowie. Rozwija się móżdżek. Gady mają liczne narządy zmysłów:
oko dobrze rozwinięta soczewka, 3 powieki; typowa podwójna akomodacja oka (zmienia się kształt soczewki; soczewka może być przesuwana), gałki oczne są zdolne do ruchu obrotowego.
ucho (wewnętrzne i środkowe) w uchu środkowym wykształciło się strzemiączko (jak u płazów). Są dwa okienka osłonięte błoną.
Rozmnażanie i rozwój gadów. Rozmnażają się płciowo. Są rozdzielnopłciowymi organizmami. Narządy rozrodcze samca to dwa owalne jądra, najądrza, nasieniowody. Jako uchyłek kloaki powstaje parzysty organ kopulacyjny. Narządy płciowe samicy to 2 owalne jajniki, jajowody uchodzące do kloaki. Zapłodnienie u gadów jest wewnętrzne. Pierwsze etapy rozwoju zarodka przebiegają w jajowodach. Następnie samica znosi jaja otoczone skórzastą osłonką, jaja zaopatrzone są bogato w pokarm w postaci żółtka (takie jaja nazywamy polilecytalnymi). W trakcie pierwszych etapów rozwoju zarodka wewnątrz jaja powstają 3 błoniaste fałdy nazywane błonami. Błona zewnętrzna nazywana jest błoną surowiczą, umożliwia wymianę gazową między środowiskiem zewnętrznym a wnętrzem jaja. Wewnętrzna błona, nazywana owodnią, wypełniona jest cieczą, w której odbywa się rozwój zarodka. Równocześnie powstaje omocznia, trzecia błona powstająca jako uwypuklenie jelita zarodka. Omocznia gromadzi wydaliny zarodka. Czynności życiowe zarodka są regulowane przy pomocy błon płodowych, które uniezależniają jego rozwój od otoczenia. Gady jaja składają zawsze na lądzie, w nasłonecznionym, ciepłym miejscu. Zwierzęta, u których w rozwoju zarodkowym powstają błony płodowe nazywamy owodniowcami. Do owodniowców zaliczamy gady, ptaki i ssaki.
Przegląd rzędów gadów:
Żółwie istnieją od czasów dinozaurów. Występują w tej grupie zwierzęta lądowe i wodne. W Polsce występuje jeden gatunek żółw błotny. Cechą żółwi jest pancerz zbudowany z płyt kostnych okrywających tułów. Pancerz połączony jest z kręgosłupem. Żółwie nie posiadają zębów, tylko szczęki okryte dziobem.
Żółwie żyjące w środowisku wodnym są najczęściej drapieżnikami, bardzo szybko pływają. Oddychają tlenem atmosferycznym, co może być u nich wspomagane wymianą gazową zachodzącą przez uchyłki kloaki. Gady te mają skórzasty, płaski pancerz.
Żółwie żyjące na lądzie są najczęściej organizmami roślinożernymi, wolno się poruszają, mają twardy wypukły pancerz.
Krokodyle żyją w słodkich wodach ciepłych krajów. Wielkość tych zwierząt dochodzi do 10 m. Na lądzie poruszają się wolno i niezgrabnie. Mają krótkie nogi, palce połączone błoną. W wodzie "tracą" ciężar i doskonale pływają. Nozdrza krokodyli są otoczone mięśniami zwierającymi, również uszy mają klapki zamykane w czasie pływania.
Cechy budowy anatomicznej:
zrośnięta kość kwadratowa z mózgoczaszką,
mają dwa obiegi krwi. W sercu komora ma całkowitą przegrodę, dlatego nie miesza się krew żylna z tętniczą
posiadają twarde podniebienie, zęby masywne osadzone w zębodołach
mają gąbczaste płuca.
Hatterie żyją w Nowej Zelandii. Wyglądem przypominają masywne jaszczurki. Przystosowały się do środowiska, w którym występują. Optymalna temperatura, przy której są aktywne wynosi 11oC. Wykazują powolną przemianę materii. Są organizmami mięsożernymi. Odżywiają się bezkręgowcami, jajami i pisklętami ptaków. Cykl życiowy tych gadów jest rozciągnięty. Rozwój jaja trwa ponad 15 miesięcy. Dojrzałość płciową osiągają ok. 20 roku życia. Żyją ponad 100 lat.
Łuskonośne zróżnicowane są na dwa podrzędy: jaszczurki i węże. Ciało tych zwierząt pokryte jest łuskami oraz tarczkami na głowie i brzuchu. U łuskonośnych występuje linienie polegające na zrzucaniu zrogowaciałego naskórka, proces ten zachodzi okresowo.
Jaszczurki są zwinnymi, szybkimi gadami. Większość ma niewielkie kilkunastocentymetrowe rozmiary. Największe jaszczurki występują w tropikach Azji i Afryki. Nazywane są waranami, wielkość ich ciała dochodzi do 4 m. W Polsce występuje kilka gatunków jaszczurek: jaszczurka zwinka, jaszczurka zielona, jaszczurka żyworodna oraz padalec zwyczajny, będący beznogą jaszczurką.
Węże są beznogimi gadami (są grupą będącą dziś w rozkwicie). Ciało węży jest długie, pokryte łuskami (po stronie brzusznej szerszymi, na grzbiecie mniejszymi). Na głowie znajdują się oczy posiadające przyrośnięte powieki. Jedna z powiek jest przezroczysta, tworzy na oczach okulary. Otwór gębowy zaopatrzony jest w zęby oraz tzw. zęby jadowe, połączone z gruczołem jadowym. Węże łatwo znoszą długotrwały głód (niektórym jeden posiłek wystarczy na rok). Charakterystyczne przystosowanie do wydłużonego ciała w budowie wewnętrznej węży:
duża ilość kręgów zróżnicowanych na tułowiowe i ogonowe. Kręgi tułowiowe łączą się z żebrami. U węży brak mostka,
ruchome połączenie licznych kości masywnej czaszki oraz ruchome połączenie szczęk z mózgoczaszką pozwala na pożeranie ogromnej ofiary,
występuje jedno płuco,
wątroba jest wydłużona,
nerki ułożone są jedna za drugą,
silnie rozwinięte mięśnie tułowia i ogona umożliwiające poruszanie poprzez wyginanie ciała na boki, przez podciąganie oraz pełzanie,
węże posiadają narządy służące do wykrywania promieniowania cieplnego,
słuch u węży ma bardzo małe znaczenie. Gady te nie posiadają ucha środkowego, źle słyszą. Doskonale reagują na drgania podłoża. W Polsce występują: zaskroniec zwyczajny, gniewosz plamisty, żmija zygzakowata.
Gady kopalne nazywane są mezozoicznymi, ponieważ występowały i dominowały w tej erze. Były w tym czasie największymi zwierzętami tzw. dinozaurami. Era mezozoiczna zaczęła się ok. 230 mln lat temu i trwała ok. 167 milionów lat. Nazywamy ją erą panowania gadów. Charakteryzowała się powstawaniem, różnicowaniem i wygaśnięciem wielu gadów. Żyjące w erze mezozoicznej gady zajęły wszystkie środowiska. Były:
gady wodne - Mezosaurus, Ichtiosaurus, Mozosaurus
gady lądowe:
roślinożerne Brontosaurus, Brachiosaurus
mięsożerne Tyranosaurus, Iguanodon
gady latające Pterodactylus, Pteranodon, Dimorphodon
Dinozaury wyginęły pod koniec ery mezozoicznej. Naukowcy przedstawiają różne hipotezy tłumaczące śmierć tych zwierząt, np.
uderzenie w naszą planetę wielkiego meteorytu, który spowodował śmierć wszystkich osobników o dużej masie ciała
zmianę klimatu lodowacenie powodujące wyniszczenie roślin (pokarmu dla roślinożerców i kolejno mięsożerców)
były doskonale przystosowane do warunków środowiska; przy zmianie tych warunków nie umiały się przystosować i wyginęły.
Galapagos - grupa 15 wysp na Oceanie Spokojnym, należących do Ekwadoru; powierzchnia 7800 km kw.; ludność: 6120 (1982); stolica: San CristoMbal, leżący na wyspie o tej samej nazwie; wyspy te są rezerwatem przyrody; ich unikatowa fauna (m.in. żółwie olbrzymie, legwany, pingwiny, nielotne kormorany
Galileusz - (właściwie Galileo Galilei) 1564- 1642. Matematyk, astronom i fizyk włoski; zbudował teleskop do obserwacji astronomicznych i pierwszy zobaczył plamy na Słońcu, cztery główne satelity Jowisza, góry i kratery na Księżycu oraz fazy Wenus, udowadniając tym samym, iż planeta ta krąży wokół Słońca; w dziedzinie mechaniki odkrył, że ciała spadające swobodnie, zarówno ciężkie, jak i lekkie, mają to samo stałe przyspieszenie (chociaż historia o zrzucaniu przez niego kul armatnich z krzywej wieży w Pizie podawana jest w wątpliwość); odkrył także, iż ciało poruszające się po doskonale gładkiej poziomej powierzchni nie przyspiesza ani nie zwalnia
Gałczyński - Konstanty IldefonsKonstanty Ildefons, 1905- 1953. Poeta polski, łączący w swojej twórczości lirykę nastrojową, satyryczną groteskę, absurdalny humor i baśniową fantastykę; autor zbiorów, m.in. Zaczarowana dorożka (1948), poematów np. Niobe (1951), powieści satyryczne Porfirion Osiełek (1929) i innych
Gambia - Republika Gambijska (Republic of Gambia)
powierzchnia: 10420 km kw.
stolica: Banjul
miasta: Serekunda, Bakau, Georgetown
warunki naturalne: brzegi rzeki Gambia otoczone niskimi wzgórzami
głowa państwa i rządu: Yayah Jammeh od 1994
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: artykuły eksportowe: orzeszki ziemne,olej palmowy, ryby waluta: dalasi
ludność: 820 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,9%
język: angielski (urzędowy), mandingo, fulbe oraz inne języki narodowe
religia: islam 90%, mniejszości animistyczne i chrześcijańskie
dochód narodowy: 189 milionów dolarów (1987); 236 dolarów na osobę
Ganges - główna rzeka Indii i Bangladeszu; długość 2510 km; ,,święta rzeka'' Hindusó
Garbo - Greta, (właściwie Greta Lovisa Gustafsson) 1905-1990. Amerykańska aktorka filmowa, urodzona w Szwecji; wyjechała do USA w 1925; jej ujmująca uroda i główna rola w filmie Słowik hiszpański (1926) uczyniły z niej jedną z pierwszych hollywoodzkich gwiazd filmu niemego; inne jej filmy to np. Mata Hari (1931), Ludzie w hotelu (1932), Królowa Krystyna (1933), Anna Karenina (1935), Dama kameliowa (1936) i Ninoczka (1939); jej eteryczność i romantyczna tajemniczość, widoczne na ekranie, były jeszcze podkreślane jej odosobnieniem w życiu prywatnym; występowała do 1941
Garcia Lorca - Federico (1898-1936). Hiszpański poeta i dramaturg z Granady; sztuki: "Krwawe gody" (1933), "Dom Bernardy Alba" (1936); zbiór poezji "Romance cygańskie"; rozstrzelany przez frankistów w czasie wojny domowej w Hiszpanii
Garcia Márquez Gabriel - 1928-. Powieściopisarz kolumbijski; jego obszerna powieść Sto lat samotności (1967), opowiadająca historię sześciu pokoleń jednej rodziny, jest czołowym dziełem realizmu magicznego, prądu literackiego, w którym dla zwiększenia intensywności realistycznego wizerunku zagadnień społecznych i politycznych wprowadzano elementy groteski i fantazji; w 1982 otrzymał literacką Nagrodę Nobla.
Garland - Judy, (właściwie Frances Gumm) 1922-1969. Aktorka i piosenkarka amerykańska; jej występy charakteryzowały się nieodpartą wyrazistością; wystąpiła m.in. w filmach: Czarodziej z Oz (w którym śpiewała swój wielki przebój Over the Rainbow), Spotkanie w St. Louis (1944), Parada wielkanocna (1948), Narodziny gwiazdy (1954) oraz Wyrok w Norymberdze (1961)
Gaudi - Antonio(1852-1926), architekt hiszpański, Katalończyk, pierwsze realizacje projektowane w duchu eklektyzmu - Casa Vicenz (1878), pałac Güell (1885), pałac biskupi w Astorga (1878). Ok. 1890 sformułował własny indywidualny styl, stanowiący odmianę secesji i jednocześnie twórczo kontynuujący konstrukcyjne zasady architektury gotyckiej z odrzuceniem systemu przypór.
Statykę budowli opracował metodą doświadczalnej analizy podwieszanych modeli. Nawiązywał do form organicznych, projektował nieregularne plany, płynnie kształtował bryłę, w detalu stosował motywy fantastyczne często wykonywane techniką mozaiki. Działał głównie w Barcelonie, uznany za jednego z najbardziej oryginalnych architektów XX w.
Główne prace: kościół La Sagrada Familia (1884-1926), Casa Milá, Casa Battló (1905-1907), budowle w parku Güell (1900-1914).
Gauguin - Paul, 1848-1903. Malarz francuski postimpresjonista; sięgając poza impresjonistyczne wyobrażenie rzeczywistości, poszukiwał bardziej bezpośrednich doświadczeń wśród magicznych rytuałów i bogactwa kolorów na wyspach Oceanu Spokojnego; lekceważył teorie i zasady malarstwa; tworzył kompozycje ekspresjonistyczne, używając czystych barw; do jego najbardziej znanych prac należy Żółty Chrystus (1889, Albright-Knox Art Gallery, Buffalo, USA)
Gaulle - Charles André Joseph Marie de, 1890-1970. Generał francuski, mąż stanu; uczestnik I wojny światowej (m.in. w bitwie pod Verdun); przeciwnik pertraktacji z Niemcami (wbrew stanowisku marszałka Pétaina) w czasie II wojny światowej; organizator francuskich oddziałów wojskowych na emigracji (od 1942 Francja Walcząca); w 1944-46 na czele Tymczasowego Rządu Republiki Francuskiej; po wojnie przywódca partii gaullistowskiej; w 1958 Zgromadzenie Narodowe powołało go do stworzenia rządu na czas odbudowy gospodarki i rozwiązania kryzysu w Algierii; prezydent Francji; wypowiedział się za uznaniem granicy polsko-niemieckiej na Odrze i Nysie Łużyckiej
Gaultier -Jean-Paul, 1952-. Francuski projektant mody; początkowo pracował dla Pierre'a Cardina; w 1978, zainspirowany londyńskim stylem ulicznym, wylansował swoją pierwszą kolekcję, efektowną i dowcipną, która sprzeciwiała się panującym trendom mody; zaprojektował kostiumy do filmu Petera Greenawaya Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek (1989) oraz stroje Madonny na jej światowe tournée w 1990
gąbki - Są pierwszymi organizmami wielokomórkowymi, ale beztkankowymi. Obejmują ok. 5000 gatunków, do których należą: gąbki wapienne, niewapienne (krzemionkowe, sponginowe) oraz szkliste. Występują w wodach morskich i słodkich, prowadząc osiadły tryb życia. Tworzą kolonie o różnych formach (krzaczastych, bryłowych, wachlarzowatych, rur lub dzbanów). Mają różnorodne barwy: beżową, żółtą, szarą, pomarańczową, czerwoną, fioletową, zieloną, brunatną do czarnej. Ciało pojedynczego osobnika ma postać worka zbudowanego z dwóch warstw komórek. Na zewnątrz znajdują się spłaszczone komórki kołnierzykowe, nazywane choanocytami, zaopatrzone w wić. Między jedną a drugą warstwą znajduje się galaretowata mezoglea, w której znajdują się liczne komórki:
kolenocyty komórki żelotwórcze
archeocyty tworzą inne komórki
amebocyty transportują i gromadzą pokarm
chromocyty komórki barwne
sklerocyty szkieletotwórcze produkują igły szkieletowe.
Budowa wewnętrzna gąbek
Od góry worka znajduje się otwór wyciekowy, tzw. oskulum. Ściany ciała gąbki posiadają liczne otworki, przez które wpływa woda i kanalikami przepływa do jamy ciała, tzw. spongocelu.
Gąbki wytwarzają igły szkieletowe, tzw. spikule. Mogą one być: wapienne, krzemionkowe, rogowe, szkliste. W budowie ciała gąbek możemy wyróżnić 3 typy:
typ ascon najprostszy, charakteryzujący się istnieniem jamy paragastralnej
typ sycon komórki kołnierzykowe wyściełają ścianki kanałów wodnych
typ leucon ma najbardziej skomplikowaną budowę. Układ wodny tworzy sieć przewodów, przerywanych kulistymi komorami.
Czynności życiowe gąbek
Odżywianie są heterotrofami, filtrują wodę, w której znajdują się drobiny pokarmowe, mikroorganizmy.
Przepływ wody
Przepływająca woda dostarcza tlen, który jest wykorzystywany do oddychania.
Reakcje na bodźce. Brak typowych komórek czuciowych, ale są nieznaczne reakcje na bodźce.
Ruch Kurczenie się całego ciała u nielicznych, najczęściej ruchy osculum. Występują u gąbek komórki kurczliwe miocyty powodują one ruch spikul.
Regeneracja Ta grupa zwierząt ma bardzo duże możliwości regeneracyjne, co związane jest z brakiem daleko posuniętej specjalizacji i dużą siłą potencjalną. Wystarczy fragment mezoglei, aby odtworzyć cały organizm.
Rozmnażanie
Gąbki to najczęściej obojnacze lub rozdzielnopłciowe organizmy, nie posiadające gonad w postaci odrębnych narządów. Dojrzewają płciowo, gdy jest dostateczna ilość pokarmu i odpowiednia temperatura (~ 14°C). Komórka jajowa pozostaje w mezoglei i tu zostanie zapłodniona. Męskie komórki rozrodcze, plemniki, wydostają się przez oskulum do wody i do spongocelu innego osobnika, wychwycane przez komórki kołnierzykowe, które przekształcają się w archeocyty i niosą je do komórek jajowych. Następuje zapłodnienie. Rozwój zarodka i larwy następuje w organizmie macierzystym (lub larwy w wodzie).
U obojnaków okres dojrzewania komórek żeńskich i męskich jest różny, co zapobiega samozapłodnieniu.
Mogą rozmnażać się bezpłciowo:
tworząc gemmule pąki zimowe przetrwalnikowe (tylko u gąbek słodkowodnych)
przez pączkowanie ściany rozszerzają się i tworzą nowe osobniki, które nie odrywają się i powstaje kolonia
przez podział podłużny bardzo rzadko.
Gdańsk - port w Polsce; ludność 465100 (1990); rafineria ropy naftowej, produkcja tkanin, telewizorów i nawozów; w latach 80. strajki antyrządowe w Stoczni im. Lenina
gejsza - dziewczyna lub kobieta zabawiająca gości (muzyką, tańcem, śpiewem i rozmową) w japońskich herbaciarniach i podczas prywatnych przyjęć; gejsze są obecnie głównie atrakcją turystyczną; muszą przygotowywać się do tego zawodu od dzieciństwa; doskonale znają sztukę i obyczaje japońskie; obecnie w Japonii żyje około 20 tysięcy gejsz (przed II wojną światową było ich około 100 tysięcy)
Genewa - miasto w Szwajcarii, stolica kantonu Genewskiego, leżąca nad Jeziorem Genewskim; ludność miasta 167200 (1990), ludność kantonu 376 tysięcy; ośrodek kultury i handlu; produkcja zegarków, sprzętu naukowego i optycznego, artykułów żywnościowych, biżuterii i pozytywek
geologia - nauka o Ziemi, jej pochodzeniu, składzie, strukturze i historii; dzieli się na kilka gałęzi: mineralogię (minerały Ziemi), petrologię (skały), stratygrafię (pokłady skał osadowych), paleontologię (szczątki) oraz tektonikę (odkształcenie i ruch skorupy ziemskiej)
Georgia - stan w południowo-wschodniej części USA
powierzchnia: 152600 km kw.
stolica: Atlanta
miasta: Columbus, Savannah, Macon
gospodarka: hodowla drobiu i bydła, uprawa tytoniu, orzeszków ziemnych, bawełny; główne produkty: ziarno sojowe, glinka porcelanowa, żwir granitowy, tkaniny, dywany, sprzęt lotniczy, wyroby papiern.
ludność: 6480 tysięcy (1990)
sławni ludzie: Jim Bowie, Erskine Caldwell, Jimmy Carter, Ray Charles, Ty Cobb, Bobby Jones, Martin Luther King Jr, Margaret Mitchell, James Oglethorpe, Jackie Robinson
Gershwin - George, 1898-1937. Kompozytor amerykański, który tworzył zarówno muzykę poważną, np. poemat muzyczny Błękitna rapsodia (1924) czy Amerykanin w Paryżu (1928), jak i popularne piosenki; do wielu z nich teksty pisał jego brat, Ira Gershwin (1896-1983), m.in. I Got Rhythm, 'S Wonderful oraz Embraceable You; w operze Porgy and Bess (1935) w sposób nowatorski wykorzystał rytmy jazzowe oraz elementy stylu współczesnego piosenek i tańców
gestapo - skrót od niemieckiego Geheime Staatspolizei, tajna policja nazistowskich Niemiec, utworzona w 1933, pod zwierzchnictwem Heinricha Himmlera od 1936.
getto - obszar zamieszkany przez grupę mniejszościową (z własnej woli lub pod przymusem); początkowo termin oznaczał obszar w murach miasta, gdzie zmuszeni byli żyć Żydzi na mocy zarządzenia zawartego w bulli papieskiej z 1555; z wyjątkiem Europy Wschodniej getta zostały zniesione w XIX wieku, jednak pojęcie i praktykę gett przywrócili Niemcy i Włosi w latach 1940-45
Ghana - Republika Ghany
powierzchnia: 238305 km kw.
stolica: Akra
miasta: Kumasi, porty Sekondi-Takoradi, Tema
warunki naturalne: w większej części tropikalne równiny nizinne, przecięte rzeką Woltą
środowisko naturalne: obszary zalesione zmniejszyły się z 8,2 milionów km kw. na początku XX wieku do 1,9 milionów km kw. w 1990 głowa państwa i rządu: Jerry Rawlings od 1981
system polityczny: republika wojskowa gospodarka: artykuły eksportowe: kakao, kawa, drewno, złoto, diamenty, mangan, boksyty
waluta: cedi
ludność:15310 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 3,2%
język: angielski (urzędowy), języki afrykańskie
religia: animizm 38%, islam 30%, chrześcijaństwo 24%
dochód narodowy: 3,9 miliarda dolarów (1983); 420 dolarów na osobę
Gibraltarska, Cieśnina - cieśnina pomiędzy Afryką Północną a Hiszpanią, ze Skałą Gibraltarską na pólnocy i Słupami Herkulesa na południu
Gide - André, 1869-1951. Powieściopisarz francuski; dzieła, w dużej mierze autobiograficzne, cechuje dwoiste poczucie samospełnienia i rezygnacji; jego powieści i opowiadania to m.in. Immoralista (1902), Ciasna brama (1909), Lochy Watykanu (1914), Fałszerze (1925); laureat lit. Nagrody Nobla w 1947
gin - (hol. jenever - jałowcówka), dżin, napój alkoholowy, wytwarzany przez oddestylowanie zacieru z kukurydzy, słodu lub żyta z dodatkiem aromatu jałowca; pochodzi z Holandii
Giza - miasto w Egipcie (w zespole miejskim Kairu), z ruinami piramid i sfinksem; ludność 1500 tysięcy (1983); przemysł włókienniczy
gladiator - w starożytnym Rzymie wyszkolony zapaśnik, werbowany zwykle spośród niewolników, zbrodniarzy i jeńców wojennych, walczący na arenie ku rozrywce publiczności; zwyczaj walk gladiatorów, wywodzący się z praktyki mordowania niewolników na grobie wodza, sprowadzony został do Rzymu z Etrurii w 264 p.n.e. i przetrwał do V wieku n.e
Glasgow - miasto i ośrodek administracyjny okręgu Strathclyde w Szkocji; ludność 654500 (1991); przemysł maszynowy, chemiczny, drukarski, browarniczy
glicerydy *** estry co najmniej jednego kwasu i gliceryny; można tworzyć mono-, di- lub triglicerydy, zależnie od liczby grup hydroksylowych gliceryny, jakie weszły w reakcję z kwasami.
gluten - białko występujące w ziarnach zbóż, głównie pszenicy; sprawia, że ciasto pęcznieje w czasie wyrastania; szkodliwy dla niemowląt cierpiących na celiakię
glony - Glony są ekologiczną grupą roślin, systematycznie obejmującą następujące gromady: Eugleniny, Dinofity, Chryzofity, Zielenice, Brunatnice, Krasnorosty. W grupie tej dominują organizmy wodne o bardzo zróżnicowanej formie: jednokomórkowe, kolonijne oraz wielokomórkowe. Komórki glonów zawierają barwniki asymilacyjne, tzw. chromatofory. Sa to chlorofile (a, b, c, d) o barwie zielonej, karoten (a, b) o barwie pomarańczowej, ksantofil o barwie żółtej, fikoerytryna o barwie bordowej, fikocyjanina o barwie niebieskiej, fukoksantyna o barwie brązowej. Kombinacja i proporcja barwników nadaje glonom charakterystyczny kolor. Głębokość występowania w wodzie jest uzależniona od możliwości wykorzystania odpowiedniej długości promieni świetlnych potrzebnych do procesu fotosyntezy (najpłyciej są glony zielone, nieco głębiej brunatne, najgłębiej czerwone).
Charakterystyka gromad glonów:
Eugleniny znanych jest ok. 800 gatunków. Są jednokomórkowe, pozbawione ściany komórkowej. Zaopatrzone w wić, umożliwiającą ruch. Ich chromatofory mają postać krążków, taśm, gwiazdek. Dominują barwniki zielono-żółte. Substancją zapasową jest paramylon (węglowodan). Mogą być auto- i heterotrofami. Przedstawiciele: Euglena zielona, Phacus.
Tobołki obejmują najliczniejsze bruzdnice (Dinofity). Jednokomórkowe, zaopatrzone w wić. Większość okryta celulozową ścianą stanowiącą pancerzyk złożony z tarczek. Na pancerzyku widoczne są dwie bruzdy. Dominuje barwa brązowa.
Chryzofity najliczniejsze w tej grupie są okrzemki, organizmy jednokomórkowe, występujące w wodzie i glebie. Komórka posiada pancerzyk utworzony z pektyn przesyconych krzemionką. Pancerzyk składa się z wieczka i denka, posiada liczne wzory (ornamenty). Mają chromatofory brunatne, oliwkowo-zielone.
Zielenice liczą ok. 11 tys. gatunków. Dzielą się na 3 klasy: zielenice właściwe, sprzężnice, ramienice. Występują w wodzie i na lądzie. Mają formy jednokomórkowe, kolonijne, wielokomórkowe. Zawierają chromatofory: zielone, żółte, pomarańczowe, o różnych kształtach.
Brunatnice liczą ok. 1500 gatunków. Są to wielokomórkowe glony morskie (nieliczne w wodach słodkich). Posiadają plechę wykazującą podobną budowę do tkankowej. Dominują barwniki żółto-brązowe. Tworzą podwodne łąki i zarośla. Przedstawiciele: morszczyn pęcherzykowaty, laminaria.
Krasnorosty występują w morzach. Niewielkie rośliny żyjące przy dnie. Dominują barwniki: czerwony, niebieski, żółty. Przedstawiciele: furcellaria, fastigiata, chrzęśnica kędzierzawa.
Cykl rozwojowy glonów
W rozwoju glonów wyższych (zielenic, brunatnic, krasnorostów) występuje przemiana pokoleń, czyli występowanie pokolenia płciowego, gametofitu, i bezpłciowego, sporofitu, w cyklu życiowym.
Gametofit jest pokoleniem płciowym. Powstaje z haploidalnego zarodnika. Jego rolą jest wytwarzanie gametangiów plemni i lęgni, w których produkowane będą komórki rozrodcze: plemniki i komórki jajowe. Wyróżniamy 3 rodzaje gamet: izogamety, anizogamety, oogamety. Jeśli plemnia i rodnia powstaną na jednym gametoficie, określamy go jako jednopienny, jeśli na jednym gametoficie powstają plemnie, a na innym lęgnie, wówczas nazywamy je dwupiennymi.
Sporofit to pokolenie bezpłciowe. Powstaje po procesie zapłodnienia z zygoty. Jego rolą jest wytwarzanie zarodni z zarodnikami. Powstanie zarodników poprzedzone jest podziałem mejotycznym.
Wyróżniamy dwa rodzaje przemiany pokoleń:
przemiana izomorficzna, gdy brak zróżnicowania morfologicznego między gametofitem i sporofitem
przemiana heteromorficzna, gdy jest zróżnicowanie morfologiczne między gametofitem i sporofitem.
A - nitkowata plecha gametofitu, B - dwa różnoimienne gametangia uwalniające dwuwiciowe gamety, C - kopulacja izogamet, D - zygota, E - kiełkująca zygota, F - nitkowata plecha sporofitu, G - dwa zoosporangia z uwalniającymi się, haploidalnymi, wytworzonymi po mejozie, zoosporami, H, I - zoospory, J - trzy kolejne stadia kiełkowania zoospory w nowy gametofit
U glonów obserwujemy stopniowe różnicowanie się budowy i czynności życiowych. Od jednokomórkowych, rozmnażających się bezpłciowo, do wielokomórkowych, z początkami zróżnicowania pseudotkankowego oraz występowania wszystkich typów rozmnażania (bezpłciowego, płciowego).
Rola glonów
wzbogacają wodę i atmosferę w tlen,
są pokarmem dla roślinożerców,
powodują samooczyszczanie wody,
jako martwe organizmy wzbogacają wodę w związki organiczne i mineralne,
zapewniają ciągłość krążenia pierwiastków
wykorzystywane są jako nawóz naturalny
są paszą dla zwierząt
są pokarmem dla ludzi
wykorzystywane są w przemyśle: spożywczym, farmaceutycznym, kosmetycznym; w mikrobiologii jako podłoże do hodowli bakterii (związek żelujący otrzymywany z krasnorostów agar).
Gniezno - miasto w województwie wielkopolskim, stolica pierwszych władców piastowskich; w 1000 założono w Gnieźnie arcybiskupstwo w wyniku tzw. zjazdu gnieźnieńskiego (spotkanie Bolesława Chrobrego z Ottonem III); prawa miejskie w 1243; do poł. XVII wieku jedno z ważniejszych miast polskich; obecnie liczne zabytki, m.in. w katedrze (XIV-XV wiek) słynne romańskie Drzwi Gnieźnieńskie oraz nagrobek św. Wojciecha; ludność 70800 (1993
Goethe - Johann Wolfgang von, 1749- 1832. Niemiecki poeta, pisarz i dramaturg, powszechnie uważany za twórcę współczesnej literatury niemieckiej; czołowa postać romantycznego ruchu burzy i naporu; wśród jego dzieł wyróżnia się powieść autobiogr. Cierpienia młodego Wertera (1774) oraz poemat dramatyczny Faust (1808, arcydzieło literatury światowej); pobyt we Włoszech w latach 1786-88 zainspirował go do napisania dramatów klasycznych Ifigenia w Taurydzie (1787) oraz Torquato Tasso
Gogh - Vincent van, 1853-1890. Holenderski malarz, postimpresjonista; próbował rozmaitych zawodów, był m.in. kaznodzieją; zaczął malować w latach 80-tych XIX wieku; w Paryżu spotkał Paula Gauguina, który w 1888 zamieszkał wraz z nim w Arles w Prowansji; po jednej z kłótni van Goghiem odciął sobie fragment ucha; w 1889 został umieszczony w zakładzie dla obłąkanych; rok później popełnił samobójstwo; obrazy z Arles, m.in. Żółte krzesło i kilka z serii Słoneczników (1888, National Gallery, Londyn), wyraźnie świadczą o jego niezwykłym emocjonalnym zaangażowaniu w sztukę
Gogol - Nikołaj (1809-1852). Pisarz rosyjski; jego pierwszym sukcesem był zbiór opowiadań "Wieczory na chutorze niedaleko Dikańki" (1831-1832), a po nim "Mirgorod" (1835); późniejsze utwory to m.in. komedia "Rewizor" (1836) oraz powieść "Martwe dusze" (1842), będąca satyrą na rosyjskie społeczeństwo zaściankowe
Golding - William, 1911-. Pisarz angielski; jego pierwsza powieść, Władca much (1954), opowiadała o grupie angielskich uczniów, którzy porzuceni na jednej z wysp Pacyfiku, zaczynają powracać do barbarzyństwa; inne powieści to m.in. Wieża (1964), Rites of Passage (1980, Nagroda Bookera) oraz Papierowi ludzie (1984); w 1983 otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury.
Goldwyn - Samuel, (właściwie Samuel Goldfish) 1882-1974. Amerykański producent filmowy; urodzony w Polsce, wyemigrował do USA w 1896; założył w 1917 Goldwyn Pictures Corporation, która ostatecznie została wcielona do Metro-Goldwyn-Mayer (MGM) w 1924; pozostawał producentem przez wiele lat, tworząc m.in. tak klas. filmy, jak Wichrowe wzgórza (1939), Lisie gniazdo (1941), Najlepsze lata naszego życia (1946) oraz Guys and Dolls
Golgiego aparat - organella komórkowa, skupisko spłaszczonych błoniastych woreczków, występujące w komórkach eukariontów; wiele molekuł porusza się w aparacie Golgiego w drodze do innych organelli lub do retikulum endoplazmatycznego; niektóre z nich są przekształcane bądź gromadzone w woreczkach;
Gombrowicz - Witold, 1904-1969. Polski powieściopisarz, dramaturg i eseista; od 1939 na emigracji (Argentyna, Francja); autor utworów groteskowo-satyrycznych demaskujących współczesne konwencje obyczajowe i literackie, m.in. powieści Ferdydurke (1937), Trans-Atlantyk (1953), dramatów Ślub (1953), Iwona, księżniczka Burgunda (1938
Gomułka - Władysław, 1905-1982. Polityk polski, komunista; przywódca partyjny w latach 1943-48 i 1956-70; wprowadził umiarkowane reformy, m.in. prywatny sektor rolniczy i tolerancję wobec religii rzymskokatolickiej
Gorbaczow - Michaił, 1931-. Polityk radziecki; u władzy w latach 1985-91; członek Politbiura od 1980; jako sekretarz generalny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego (od 1985) i przewodniczący Rady Najwyższej (1988-91) wprowadził liberalne reformy wewnętrzne pierestrojka i głasnost, zaproponował demokrację wielopartyjną i usiłował powstrzymać międzynarodowy wyścig zbrojeń; został prezydentem w 1989; w 1990 otrzymał pokojową Nagrodę Nobla, ale jego reputacja na arenie międzynarodowej ucierpiała wskutek ostrego tłumienia demonstracji narodowych, mających miejsce w państwach nadbałtyckich; po nieudanej próbie puczu, przeprowadzonej w sierpniu 1991 przez przeciwników reform, oraz po akceptacji na forum światowym niepodległości krajów nadbałtyckich, jak również w wyniku wzmożonych ruchów niepodległościowych w innych republikach - władza Gorbaczowa jako radzieckiego prezydenta została znacznie osłabiona; w grudniu 1991 ustąpił ze stanowiska
Gorki Maksym - (właściwie Aleksiej Pieszkow) 1868-1936. Pisarz rosyjski; urodzony w miejscowości Niżny Nowogród (w latach 1932-90 nazywanej Gorki na jego cześć); za rewolucyjne poglądy przebywał na wygnaniu 1906-13; jego utwory, a wśród nich sztuka Na dnie (1902) i autobiografia Dzieciństwo (1913-1914), łączą realizm z optymistyczną wiarą w możliwości proletariatu; pisał także powieści, m.in. Matka (1906) i Artamonow i synowie (1925
Gorzów Wielkopolski - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Wartą; prawa miejskie w 1257; obecnie duży ośrodek przemysłowy (m.in. przemysł chemiczny, jedwabniczy, mechaniczny) i kulturalno-naukowy; zabytki, m.in. fragmenty murów miejskich z basztami (XVI wiek), spichlerz drewniany (XVIII wiek); ludność 125 tysięcy (1993)
gospel - muzyka wokalna, która w latach 20. XX wieku narodziła się w kościołach czarnoskórych baptystów na południu USA; rozwinęła się z pieśni spirituals, XVIII- i XIX-wiecznych hymnów, połączonych z pentatoniczną skalą afrykańską; wybitną postacią wśród wczesnych pieśniarzy gospel była Mahalia Jackson (1911-1972), ale od lat 30. dominowały męskie zespoły, m.in. Dixie Hummingbirds, Swan Silvertones, Five Blind Boys of Mississippi
gościec - (reumatyzm), grupa chorób reumatycznych, charakteryzujących się bólami stawów i mięśni oraz zmianami głównie w sercu
Goya - y Lucientes Francisco de, 1746-1828. Malarz i grafik hiszpański; namalował portrety czterech kolejnych władców Hiszpanii; wśród jego grafik wyróżniają się Okrucieństwa wojny (1810-14), przedstawiające francuską inwazję na Hiszpanię; późniejsze prace to ,,czarne obrazy'' (muzeum Prado, Madryt) z przerażającymi scenami, jak np. Saturn pożerający jednego ze swoich synów (około 1822)
Grant Cary - (właściwie Archibald Leach) 1904-1986. Aktor urodzony w Wielkiej Brytanii; obywatel amerykański od 1942; dowcipny, o ujmującej osobowości, był ulubieńcem widzów przez ponad 30 lat; wystąpił w filmach Alfreda Hitchcocka Podejrzenie (1941), Osławiona (1946), Złodziej w hotelu (1955) i Północ-północny zachód (1959); w 1970 otrzymał Oscara za całokształt twórczości
Grass - Günter, 1927-. Pisarz niemiecki; autor groteskowo-naturalistycznych powieści, jak "Blaszany bębenek" (1959) czy "Turbot" (1977), będących rozrachunkiem z narodowym socjalizmem; podobny ton charakteryzuje także jego liczne wiersze
Grecja - Republika Grecka (Elliniki Dimokratia)
powierzchnia: 131957 km kw.
stolica: Ateny
miasta: Larisa; porty: Pireus, Saloniki, Patras, Iraklion
warunki naturalne: obszar górzysty; liczne wyspy, m.in. Kreta, Korfu, Rodos
środowisko naturalne: kwaśne deszcze i inne zanieczyszczenia występujące w powietrzu niszczą budowle klasyczne i starożytne zabytki Aten
głowa państwa: Konstantinos Karamanlis od 1990
szef rządu: Andreas Papandreu od 1993
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: artykuły eksportowe: tytoń, owoce, warzywa, oliwki, oliwa z oliwek, tkaniny, aluminium, żelazo, stal
waluta: drachma
ludność: 10066 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 0,3%
język: grecki
religia: grekokatolicka 97%
dochód narodowy: 40,9 miliardów dolarów (1987); 4093 dolarów na osobę
Greco - El, (właściwie Dominikos Theotokopulos) 1541-1614. Malarz hiszpański, zwany Grekiem, ponieważ urodził się na Krecie; studiował we Włoszech, a od około 1570 pracował w Rzymie i przed 1577 osiadł w Toledo; malował wspaniałe portrety i ekstatyczne sceny religijne, z postaciami o wydłużonych proporcjach i nienaturalnymi efektami świetlnymi, np. Pogrzeb hrabiego Orgaza (1586, Toledo
Greenwich - dzielnica Londynu; ludność 200 800 (1991); obserwatorium astronomiczne; przez Greenwich przechodzi południk zerowy
Grenada - powierzchnia: (z Grenadynami włącznie) 340 km kw.
stolica: Saint George's
miasta: Grenville, Hillsborough (na wyspie Carriacou)
warunki naturalne: najbardziej na południe wysunięta część Wysp Zawietrznych; teren górzysty
głowa państwa:Elżbieta II od 1974, reprezentowana przez gubernatora generalnego
szef rządu: Nicholas Braithwaite od 1990
system polityczny: tworząca się demokracja
gospodarka: artykuły eksportowe: kakao, gałka muszkatołowa, banany, kwiat muszkatołowy
waluta: dolar wschodniokaraibski
ludność: 84 tysiące (1990), w tym 84% czarnoskórych pochodzenia afrykańskiego; roczny przyrost naturalny: 0,2%
język: angielski (urzędowy), nieliczne dialekty francuskie
religia: rzymskokatolicka 60%
dochód narodowy: 139 milionów dolarów (1987); 1391 dolarów na osobę
Grenlandia - największa wyspa na świecie, leżąca pomiędzy północnym Atlantykiem a południową częścią Morza Arktycznego, u wybrzeży Ameryki Pólnocnej
powierzchnia: 2175600 km kw.
stolica: Godthab (grenl. Nuuk) na zachodnim wybrzeżu gospodarka: rybołówstwo i przetwórstwo rybne
ludność: 55500 (1990): Eskimosi, Duńczycy i inni Europejczycy język: grenlandzki
gruczoły - wyspecjalizowane narządy człowieka i zwierząt, wytwarzające i wydzielające enzymy, hormony i inne substancje chemiczne; odpowiednikiem gruczołów u roślin są komórki lub ich zespoły; gruczoły różnią się od siebie wielkością: od małych (np. gruczoły łzowe) do większych (np. trzustka); niektóre wydzielają swoje produkty do wewnątrz organizmu (gruczoły wewnątrzwydzielnicze), a inne - na zewnątrz (gruczoły zewnątrzwydzielnicze); czasami gruczołem nazywa się węzły limfatyczne.
Gruzja - Republika Gruźińska
powierzchnia: 69700 km kw.
stolica: Tbilisi
miasta: Kutaisi, Rustawi, Suchumi, Batumi
warunki naturalne: przeważnie obszar górzysty, z różnorodnym krajobrazem, od podzwrotnikowych wybrzeży Morza Czarnego do lodów i śniegu na szczytach Kaukazu; główne rzeki to Kura i Rioni
tymczasowy szef państwa: Eduard Szewardnadze od 1992
szef rządu: Otar Pacacja od 1993
system polityczny: przejściowy
gospodarka: uprawa krzewów herbacianych, owoców (także cytrusowych), tytoniu, winorośli, produkcja laki i jedwabiu; hydroelektrownie
ludność: 5500 tysięcy (1990), w tym Gruzini 70%, Ormianie 8%, Rosjanie 8%, Azerbejdżanie 6%, Osetyjczycy 3%, Abchazi 2% język: gruziński
religia: kościół gruziński, niezależny od rosyjskiego kościoła prawosławnego od 1917
grypa - infekcja wirusowa, atakująca najpierw drogi oddechowe; towarzyszą jej ogólnoustrojowe objawy, jak gorączka, dreszcze, ból głowy, bóle stawów i mięśni oraz osłabienie; jedyną kuracją jest wypoczynek w łóżku i zażywanie środków przeciwbólowych, np.: aspiryny, paracetamolu.
Gujana - Republika Gujańska (Cooperative Republic of Guyana)
powierzchnia: 214 969 km kw.
stolica i port: Georgetown
miasta: Nowy Amsterdam, Mabaruma
warunki naturalne: równina przybrzeżna, przechodząca w wyżyny z sawanną na południu; przeważają lasy tropikalne
głowa państwa: Cheddi Jagan od 1992
szef rządu: Samuel Hinds od 1992
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: artykuły eksportowe: cukier, ryż, rum, drewno, diamenty, boksyty, krewetki, melasa
waluta: dolar gujański
ludność: 846 tysięcy(1989),
w tym potomkowie robotników przywiezionych z Indii do pracy na plantacjach trzciny cukrowej po zniesieniu niewolnictwa 51%, czarnoskórzy 30%, Indianie amerykańscy 5%;
roczny przyrost naturalny 2%
język: angielski (urzędowy), hindi, język Indian amerykańskich
religia: chrześcijaństwo 57%, hinduizm 33%, islam sunna 9%
dochód narodowy 359 milionów dolarów (1987); 445 dolarów na osobę
Gutenberg - Johann, około 1400-1468. Drukarz niemiecki; wynalazca metody drukowania z ruchomej metalowej czcionki, opartej na chińskiej czcionce drewnianej
Gwatemala - Republika Gwatemalska (República de Guatemala)
powierzchnia: 108889 km kw.
stolica: Gwatemala
miasta: Quezaltenango, Puerto Barrios (baza marynarki)
warunki naturalne: teren górzysty; wąskie równiny przybrzeżne; tropikalny płaskowyż wapienny na północy; częste trzęsienia ziemi
środowisko naturalne: w latach 1960-80 prawie 57% krajowych lasów wycięto pod uprawę
głowa państwa i rządu: Ramiro de León Carpio od 1993
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: artykuły eksportowe: kawa, banany, bawełna, cukier, wołowina waluta: quetzal
ludność: 9340 (1990), w tym Indianie: Majowie i Kicze 54%, Metysi 42%; roczny przyrost naturalny 2,8% (87% dzieci poniżej piątego roku życia cierpi na niedożywienie)
język: hiszpański (urzędowy), 40% ludności posługuje się osiemnastoma językami indiań.
religia: rzymskokatolicka 80%, protestancka 20%
dochód narodowy: 7 miliardów dolarów (1987); 834 dolary na osobę
Gwinea - Republika Gwinejska (République de Guinée)
powierzchnia: 245857 km kw.
stolica: Konakry
miasta: Labé, Nzérékoré, Kankan
warunki naturalne: równina w rejonie nadmorskim, górzysty interior; źródła rzek Nigru, Gambii i Senegalu, lasy na południowym wschodzie kraju
głowa państwa i szef rządu: Lansana Conté od 1984
system polityczny: republika wojskowa
gospodarka: eksport kawy, ryżu, orzechów kokosowych, aluminium, boksytów, diamentów
waluta: syli albo frank
ludność: 7269 tysięcy (1992); roczny przyrost naturalny 2,3%
język: francuski (urzędowy), różne narzecza afrykańskie
religia: islam 85%, chrześcijaństwo 10%, lokalne wierzenia 5%
dochód narodowy: 1,9 miliarda dolarów (1987); 370 dolarów na osobę
grzyby - Grzyby to organizmy plechowe występujące na lądzie (rzadko w wodzie). Potrzebują do życia odpowiedniej wilgotności, temperatury (15-30°C), podłoża z dostatkiem materii organicznej.
Klasyfikacja grzybów opiera się na sposobach rozmnażania i budowie tych organizmów.
Królestwo: Grzyby (Fungi)
Gromada: Grzyby właściwe
Klasa Lęgniowce
Klasa Skocznowce
Klasa Sprzężniaki, nazywane Glonowcami
Klasa Workowce
Klasa Podstawczaki
Klasa Grzyby niedoskonałe
Gromada: Porosty
Plecha większości grzybów ma budowę strzępkową. Strzępki są mikroskopijnymi, nitkowatymi tworami, mają budowę komórki. Możemy wyróżnić strzępki: proste, rozgałęzione, jednojądrowe, wielojądrowe - tzw. komórczaki, jednokomórkowe, wielokomórkowe.
Strzępki mogą mieć postać luźną lub zwartą, tworząc tkankę rzekomą, nazywaną plektenchymą oraz postać zbitą, tworzącą sklerotę. Strzępki tworzą grzybnie, a grzyby wyższe z grzybni tworzą owocniki, służące do rozmnażania.
Odżywianie
Grzyby są organizmami heterotroficznymi, zróżnicowanymi na saprofity, pasożyty, symbionty.
saprofity - pobierają związki organiczne z innych martwych organizmów, wprowadzając enzymy trawienne do podłoża, a następnie je wchłaniając.
pasożyty są organizmami czerpiącymi związki pokarmowe z innych żywych organizmów. Do pasożytów roślinnych zaliczamy buławinkę czerwoną, hubę, rdzę źdźbłową, śnieć, głownię.
symbiotyczne współistnieją z obopólną korzyścią z innymi organizmami, np. z korzeniami roślin wyższych tzw. mikoryza. Wyróżniamy mikoryzę: ektotroficzną, gdy strzępki oplatają komórki korzenia oraz endotroficzną, gdy strzępki wnikają w głąb korzenia rośliny wyższej.
Oddychanie
Grzyby są organizmami oddychającymi tlenowo i beztlenowo (fermentacja), czyli tworzą energię do procesów życiowych
Rozmnażanie
U grzybów wyróżniamy rozmnażanie:
bezpłciowe, np.:
fragmentacja plechy (pleśniak, kropidlak)
rozłogi (pleśniak)
zarodniki konidialne (pędzlak)
zarodniki w zarodnikach (pleśniak)
pączkowanie (drożdże)
zarodniki workowe
zarodniki podstawkowe
płciowe polega na kopulacji różnoimiennych strzępek, łączeniu gametangiów oraz łączeniu gamet. Wyróżniamy gamety podobne, tzw. izogamety, zróżnicowane wielkością, anizogamety, oraz zróżnicowane wielkością i zdolnością poruszania się, oogamety.
Sprzężniaki występują na lądzie, liczą ok. 300 gatunków. Przedstawiciele: rozłożek czerniejący, zrywka, pleśniak. Posiadają strzępki jednokomórkowe, wielojądrowe (komórczaki), których ściana komórkowa zbudowana jest z chityny. Rozmnażają się za pomocą nieruchomych zarodników, bezpłciowo oraz płciowo przez zespolenie wielojądrowych organów płciowych (gametangiów). W procesie tym powstaje wielojądrowa zygota, nazywana zygosporą. Zygota najpierw dzieli się mejotycznie, a następnie tworzy strzępkę dzięki podziałom mitotycznym, na szczycie której powstaje zarodnia z haploidalnymi zarodnikami.
Workowce są bardzo liczną grupą (ok. 30000 gatunków) występującą na różnych podłożach. Przedstawicielami są: drożdze, kropidlaki, pędzlak, smardz, buławinka czerwona, trufla. Ich strzępki mają postać nitkową (wyjątek stanowią drożdżaki posiadające komórki owalne), są wielokomórkowe, podzielone ścianami poprzecznymi z perforacją. Wytwarzają owocniki o kształtach miseczek, kul, butelek, konsoli. Rozmnażają się bezpłciowo przy pomocy: zarodników konidialnych, zarodników workowych. Cykl rozwojowy z procesem płciowym rozpoczyna się od gametangiogamii, czyli połączenia gametangium męskiego plemni z gametangium żeńskim lęgni. Następuje plazmogamia, czyli połączenie cytoplazmy jednej i drugiej struktury. Jądra komórkowe nie łączą się, lecz tworzą pary, nazywane jądrami sprzężonymi. Z połączonych gametangiów wyrastają strzępki zaopatrzone w jądra sprzężone. Następnie tworzą owocniki, a w komórkach szczytowych powstają zarodnie w kształcie worka. W zarodni następuje zlanie jąder sprzężonych kariogamia. Powstałe diploidalne jądro dzieli się mejotycznie i mitotycznie, tworząc 8 haploidalnych zarodników workowych.
Podstawczaki to bardzo pospolite grzyby, występujące we wszystkich biocenozach. Przedstawicielami są np.: borowik, muchomor czerwony, rydz, pieczarka polna, krowiak podwinięty, rdza źdźbłowa. Posiadają strzępki nitkowe, rozgałęzione, wielokomórkowe, podzielone ścianami poprzecznymi z perforacją. Tworzą najczęściej owocniki kapeluszowe, owalne, miseczkowe. Rozmnażają się przez zarodniki podstawkowe. Cykl rozwojowy z procesem płciowym wygląda następująco: z haploidalnych zarodników wyrastają strzępki. Brak u podstawczaków gametangiów. Proces płciowy ogranicza się do połączenia różnoimiennych strzępek. Jądra strzępek nie zlewają się, lecz tworzą pary jąder sprzężonych, a strzępka nazywana jest dikariotyczną. Strzępki tworzą rozrastającą się grzybnię, która wytwarza owocniki. Owocnik zawiera tzw. hymenofor (miejsce, gdzie powstają zarodnie z zarodnikami). Hymenofor ma postać blaszek lub rurek. W części szczytowej hymenofora powstaje zarodnia w kształcie podstawki. Jądra sprzężone łączą się (kariogamia), tworząc jądro zygotyczne, które dzieli się mejotycznie, tworząc 4 haploidalne zarodniki.
Uczestniczą w rozkładaniu związków organicznych pochodzących z martwych organizmów.
Uczestniczą w krążeniu pierwiastków w przyrodzie.
Współżyjąc z korzeniami roślin wyższych wpływają na ich rozwój.
Wykorzystywane są w gospodarstwie człowieka do produkcji leków, enzymów, kefirów, serów, alkoholi, piwa.
Są pokarmem dla zwierząt i człowieka, dostarczając związków mineralnych, witamin (nie należy zbierać grzybów posiadających substancje trujące; do takich grzybów występujących w Polsce zaliczamy: muchomora sromotnikowego, wiosennego, jadowitego, wieruszkę ciemną, zasłonaka rudego, krowiaka podwiniętego).
Wywołując liczne choroby wpływają na regulację liczebności populacji wielu gatunków roślin i zwierząt, powodują liczne grzybice u człowieka (zewnętrzne, np. paznokci, głowy, stóp; wewnętrzne, np. jamy ustnej, układu pokarmowego, układu rozrodczego).
haft - sztuka zdobienia tkanin za pomocą igły i nitki; m.in. broderie anglaise, gros point, petit point, wszystkie wykorzystywane do zdobienia kostiumów, rękawiczek, okładek na książki, drobnych artykułów odzieżowych i szat liturgicznych
Haiti - Republika Haiti (République d'Haiti)
powierzchnia: 27750 km kw.
stolica: Port-au-Prince
miasta: Cap-Hapes, Les Cayes
warunki naturalne: obszar głównie górzysty o charakterze tropikalnym; zajmuje zachodnią część wyspy Haiti na Morzu Karaibskim; w dużym stopniu ogołocony z lasów
głowa państwa: Jean-Bertrand Aristide od 1990
szef rządu: Emile Jonassaint
system polityczny: republika prezydencka gospodarka: artykuły eksportowe: kawa, cukier, sizal, bawełna, kakao, boksyty waluta: gourde
ludność: 6409 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,7%; jedna z najwyższych gęstości zaludnienia na świecie; około 1,5 miliona Haitańczyków mieszka poza Haiti (w USA i Kanadzie); około 400 tysięcy żyje właściwie w niewoli w Republice Dominikany, dokąd udali się lub zostali zesłani do ścinania trzciny cukrowej
język: francuski (urzędowy, używany przez 10-procentową mniejszość umiejącą czytać i pisać), kreolski (używany przez czarnoskórą większość - 90% ludności)
religia: chrześcijańska 95% w tym 80% rzymskokatolicka, wiara w czary (wudu) 4%
dochód narodowy: 2,2 miliarda dolarów (1987); 414 dolarów na osobę
Halloween - wieczór 31 X, poprzedzający chrześcijańskie święto Wszystkich Świętych; do tradycji Halloween w krajach anglojęzycznych, np. w USA i Wielkiej Brytanii, należy m.in. zakładanie przez dzieci masek i kostiumów oraz tzw. trick or treat - chodzenie od domu do domu i zbieranie słodyczy, owoców lub pieniędzy
Hamburg - największy śródlądowy port Europy, położony w Niemczech nad Łabą; ludność 1571 tysięcy (1988); przemysł naftowy, chemiczny, elektroniczny i kosmetyczny
Hanoi - stolica Wietnamu nad Rzeką Czerwoną; ludność 1088900 (1989); centrum o jednej z największych gęstości zaludnienia na świecie: 1300 osób na ha; przemysł włókienniczy, papierniczy i maszynowy
Hanower - miasto przemysłowe, stolica Dolnej Saksonii w Niemczech; ludność 506 tysięcy (1988); produkcja maszyn, pojazdów, sprzętu elektrycznego, gumy, tkanin; rafinerie
Harlow - Jean, (właściwie Harlean Carpenter) 1911-1937. Amerykańska aktorka filmowa, pierwsza ,,platynowa blondynka'' i symbol seksu lat 30.; ważniejsze filmy: Platynowa blondynka (1932), Kaprys platynowej blondynki (1932), Obiad o ósmej (1933), Chińskie morza (1935); zmarła podczas realizacji filmu Saratoga (1937, jej rolę kontynuowała dublerka)
haszysz - narkotyk produkowany z żywicy żeńskich kwiatów konopi indyjskich
Havel - Vaclav, 1936-. Czeski dramaturg i polityk, prezydent 1989-92. Autor m.in. sztuk: Garden party (1963) i Largo desolato (1985) o intelektualiście dysydencie; w okresie komunizmu stał się znany jako działacz obrony praw człowieka; uwięziony 1979-83 i ponownie w 1989 za poparcie Karty 77; jako prezydent starał się zachować zjednoczoną Czechosłowację; zrezygnował w momencie rozpadu federacji w 1992; w 1993 wybrany na prezydenta Czech.
Hawaje - stan USA na Oceanie Spokojnym
powierzchnia: 16800 km kw.
stolica: Honolulu na wyspie Oahu
miasta: Hilo
warunki naturalne: Hawaje tworzy łańcuch około 20 wysp wulkanicznych, z których największe to:
1) Hawaii ze szczytami Mauna Kea (4201 m - najwyższy na świecie szczyt wyspiarski) i Mauna Loa (4170 m - największy na świecie krater czynnego wulkanu);
2) Maui, druga pod względem wielkości wyspa tego archipelagu;
3) Oahu, trzecia pod względem wielkości wyspa Hawai, z największą koncentracją i atrakcji turystycznych - np. plaża Waikiki i baza marynarki wojennej Pearl Harbor;
4) Kauai i
5) Molokai, obszar historycznej kolonii trędowatych gospodarka: produkcja cukru, kawy, ananasów, kwiatów, odzieży damskiej
ludność: 1108200 (1900), w tym Europejczycy 34%, Japończycy 25%, Filipińczycy 14%, Hawajczycy 12%, Chińczycy 6%
język: angielski
religia: chrześcijańska; mniejszość wyznaje buddyzm
sławni ludzie: Joseph Damien, Kamehameha I
Haydn - Franz Joseph, 1732-1809. Kompozytor austriacki; nauczyciel Mozarta i Beethovena; czołowy twórca klasycznej formy sonaty; liczne dzieła kameralne i na orkiestrę; ponad 100 symfonii; komponował także muzykę chóralną, m.in. oratoria Stworzenie świata (1798) i Pory roku (1801); pierwszy wielki mistrz kwartetu smyczkowego
heavy metal - styl głośnej muzyki rockowej, odwołującej się do seksu i przemocy, z charakterystycznymi solówkami gitarowymi; powstał ze stylu hard rock, który dominował na przełomie lat 60. i 70.; wśród wykonawców heavy metalu były zespoły Led Zeppelin i Deep Purple; styl ten odnowił się pod koniec lat 80. w wykonaniu m.in. grup Van Halen, Def Leppard, Guns n' Roses
hedonizm - teoria etyczna mówiąca, iż przyjemność bądź szczęście jest lub powinno być głównym celem życia; w starożytnej Grecji hedonizm głosili cyrenajczycy, którzy utrzymywali, iż chwilowa przyjemność jest jedynym dobrem człowieka, oraz epikurejczycy, głoszący dążenie do przyjemności pod kierunkiem rozumu; współczesne filozofie hedonistyczne takich myślicieli brytyjskich, jak Jeremy Bentham czy J.S. Mill, uznają za cel życia raczej szczęście społeczeństwa niż jednostki
Hefajstos - w mitologii greckiej, kulawy bóg ognia i opiekun kowali; syn Zeusa i Hery, mąż Afrodyty; rzymski Wulkan.
Hegel - Georg Wilhelm Friederich, 1770- 1831. Filozof niemiecki; głosił, że świadomość i środowisko zewnętrzne stanowią jedność, w której żaden czynnik nie może istnieć niezależnie, a umysł i natura są częściami jednej niepodzielnej całości; uważał, że rozwój nastąpił poprzez dialektykę: teza, antyteza (sprzeczność) i synteza, rozwiązanie sprzeczności; wg Hegla zadaniem filozofii było zrozumienie racji istnienia tego, co już istnieje; lewicowi zwolennicy Hegla, np. Karol Marks, wykorzystywali jego dialektykę, próbując wykazać, iż radykalne zmiany są nieuniknione, oraz w atakach zarówno na religię, jak i układ społeczny po europejskiej rewolucji przemysłowej; napisał Fenomenologię ducha (1807), Naukę logiki (1816), Wykłady z filozofii dziejów
Heidegger - Martin, 1889-1976. Filozof niemiecki; w dziele Bycie i czas (1927) wykorzystał metody fenomenologii Edmunda <$Husserla$$5090$> do badania sensu ludzkiej egzystencji; w późniejszych dziełach rozważał los świata zdominowanego przez naukę i technikę
Heine - Heinrich, 1797-1856. Niemiecki poeta romantyczny i dziennikarz; autor Obrazów z podróży (1826) i Księgi pieśni (1827); od 1831 mieszkał głównie w Paryżu, pracując jako korespondent niemiecki; Schubert i Schumann skomponowali muzykę do wielu jego wierszy
Heinego-Medina -choroba (poliomyelitis, porażenie dziecięce) wirusowe zapalenie centralnego układu nerwowego wpływające na nerwy powodujące ruch mięśni; by nie dopuścić do zakażenia, stosuje się dwa rodzaje szczepionek: w zastrzykach i podawaną doustnie; wg danych Światowej Organizacji Zdrowia do 2000 powinno się wyeliminować tę chorobę.
hektar - jednostka powierzchni gruntu; 1 ha = 100 arów = 10 tysięcy m.kw.
Hektor - w mitologii greckiej, książę trojański, syn króla Priama i mąż Andromachy; podczas oblężenia Troi był najdzielniejszym wojownikiem pośród jej obrońców; zabity przez Achillesa.
Helios - w mitologii greckiej, bóg Słońca, ojciec Faetona; wierzono, iż codziennie odbywa po niebie przejażdżkę rydwanem
Heller - Joseph, 1923-. Powieściopisarz amerykański; swe doświadczenia ze służby w amerykańskim lotnictwie wojskowym wykorzystał pisząc Paragraf 22 (1961), powieść ukazującą w satyrycznym świetle wojnę i biurokrację; film oparty na tej książce zrealizowano w 1970
Heloiza - 1101-1164. Francuzka, ukochana Abélarda; w młodości interesowała się rozważaniami intelektualnymi, a błyskotliwość Abélarda, który był jej nauczycielem, wywarła na niej silne wrażenie; później potajemnie go poślubiła; kiedy urodził się ich syn, Astrolab, wuj Heloizy nakazał wynajętym zbirom okaleczyć Abélarda; w 1129 została zakonnicą i przy pomocy Abélarda założyłą klasztor żeński Parakleta w Szampanii; jej listy ujawniają silny charakter, pobożność oraz oddanie Abélardowi
Helsinki - port i stolica Finlandii; ludność 492 400 (1990), w całym zespole miejskim 978 tysięcy; ośrodek przemysłu okrętowego, technicznego i tekstylnego; w domach architekta Eliela Saarinena oraz kompozytora Jeana Sibeliusa stojących poza miastem urządzono muzea.
Hemingway - Ernest, 1898-1961. Pisarz amerykański; wojna, korrida i walka z naturą symbolizują honor, godność i prostotę - zasadnicze tematy jego opowiadań i powieści, m.in. Pożegnanie z bronią (1929), Komu bije dzwon (1940), Stary człowiek i morze (1952); jego pozornie prosty styl znalazł wielu naśladowców; w 1954 Nagroda Nobla.
hemofilia - (krwawiączka), choroba dziedziczna, w której normalne krzepnięcie krwi zostaje zaburzone; u chorych na hemofilię występują przedłużone krwawienia z najmniejszej nawet rany, a także bolesne krwotoki wewnętrzne, powstające bez widocznej przyczyny.
hemoglobina - hemoproteina, wykorzystywana przez wszystkie kręgowce i niektóre bezkręgowce do transportu tlenu, ponieważ te dwie substancje łatwo się ze sobą łączą; u kręgowców hemoglobina występuje w czerwonych ciałkach krwi (erytrocytach).
Hendrix - Jimi, (James Marshall) 1942- 1970. Amerykański gitarzysta rockowy, autor piosenek i piosenkarz, sławny z wirtuozowskiej techniki gry na gitarze oraz krzykliwego stylu; jego pierwszy album z 1967 nosił tytuł Are You Experienced?; w czasie festiwalu w Woodstock w 1969 wykonał niezapomnianą wersję amerykańskiego hymnu narodowego, co zostało utrwalone w filmie Woodstock; powiększył zasób środków wyrazu gitary elektrycznej, wywarł duży wpływ na muzyków rockowych i jazzowych
Hepburn Katherine - 1909-. Aktorka amerykańska, uznawana za silną osobowość; grała m.in. w filmach: Filadelfijska opowieść (1940), Tess Harding (1942), Afrykańska królowa (1951), Pat i Mike (1952, u boku swego częstego partnera Spencera Tracy'ego), Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967, Oscar), Lew w zimie (1968, Oscar), Nad Złotym Stawem (1981, Oscar); także wybitna aktorka teatralna.
herc - w układzie SI, jednostka częstotliwości (liczba powtórzeń regularnych zjawisk w ciągu jednej sekundy), symbol Hz; fale radiowe można mierzyć w megahercach (MHz), milionach herców; nazwa jednostki pochodzi od nazwiska Heinricha Hertza.
herezja - (gr. hairesis - odłamy wyznawców), doktryna przeciwstawna wyznaniu ortodoksyjnemu, zwłaszcza w religii; do ugrupowań uznawanych przez kościół katolicki za heretyckie należą gnostycy, arianie, pelagianie, montaniści, albigensi, lollardzi i anabaptyści; w rozumieniu potocznym pogląd odbiegający od ogólnie przyjętych
Hermes - w mitologii greckiej, boski syn Zeusa i Mai; posłaniec bogów; nosił sandały ze skrzydełkami, kapelusz z szerokim rondem oraz laskę, którą oplatały węże; utożsamiany z rzymskim Merkurym i egiskim. Thotem; opiekował się podróżnymi, kupcami i złodziejami.
Herod Wielki - 74-4 p.n.e. Król Judei, prowincji rzymskiej w południowej Palestynie od 40 p.n.e.; przy pomocy Marka Antoniusza podporządkował sobie Jerozolimę w 37 p.n.e.; odbudował tamtejszą świątynię, ale jego tendencje do hellenizacji wywołały podejrzliwość ortodoksyjnych Żydów; pod koniec życia wprowadził rządy terroru; w Nowym Testamencie Mateusz twierdzi, iż wydał rozkaz zabicia wszystkich niemowląt w Betlejem, aby uśmiercić w ten sposób Jezusa, w którym widział swego rywala; ojciec Heroda Antypasa
Hess (Walter Richard) Rudolf - 1894- 1987. Niemiecki polityk, przywódca hitlerowski; uwięziony z Hitlerem w latach 1923-25, został jego osobistym sekretarzem, notując Mein Kampf; w 1932 został mianowany zastępcą Hitlera; 10 V 1941 zrzucono go nad Wielką Brytanią z misją zawarcia pokoju; wtedy aresztowano go i więziono do 1945, kiedy to stanął przed sądem w Norymberdze jako przestępca wojenny; skazany na dożywocie; zmarł w więzieniu Spandau w Berlinie
Hesse - Hermann, 1877-1962. Pisarz niemiecki, w 1923 przyjął obywatelstwo szwajcarskie; w czasie I wojny światowej uchylał się od służby wojskowej z powodów religijnych; pacyfista, przeciwnik Hitlera; wydał opowiadania, wiersze i powieści, w tym m.in. Peter Camenzind (1904), Sidhartha (1922), Wilk stepowy (1927); późniejsze utwory, jak Gra szklanych paciorków (1943), zawierają elementy mistycyzmu; w 1946 Nagroda Nobla
Hestia - w mitologii greckiej, bogini ogniska domowego (rzymska Westa), córka Kronosa i Rei
Heston - Charlton, (właściwie Charles Carter) 1924-. Aktor amerykański; często występował w ekranizacjach opowieści biblijnych i widowiskach historycznych, np. Dziesięcioro przykazań (1956, rola Mojżesza) czy Ben Hur (1959
Heweliusz - Jan, 1611-1687. Astronom polski, obserwator Księżyca, planet, komet i gwiazd, autor Selenografii (1647), opisu powierzchni Księżyca wraz z mapami; nazwy wielu obiektów na Księżycu, nadane przez Heweliusza, utrzymały się do dziś; od 1664 członek Royal Society; w 1640 założył w Gdańsku obserwatorium astrologiczne; odkrył 9 komet, 7 gwiazdozbiorów, podał pozycje 1564 gwiazd, wykrył zmiany deklinacji magnetycznej.
hibernacja - stan śpiączki, w jakim pewne zwierzęta spędzają zimę; łączy się ze znacznym ograniczeniem procesów metabolicznych, w tym obniżeniem temp. ciała oraz spowolnieniem oddechu i tętna; twierdzenie, iż zwierzęta śpią przez całą zimę, jest nieprawdziwe
Himalaje - olbrzymi system górski w środkowej Azji, rozciągający się od Kaszmiru na zachodzie do Asamu na wschodzie; zajmuje terytorium południowej części Tybetu, Nepalu, Sikkimu i Bhutanu; najwyższy łańcuch górski świata; dwa najwyższe szczyty to Mount Everest i Kanczendzanga; inne szczyty: Makalu, Annapurna, Nanga Parbat - wszystkie powyżej 8 tysięcy m
hinduizm - (hindu sanatana dharma - wieczna tradycja), religia wywodząca się z północnych Indii sprzed około 4 tysięcy lat; wydaje się wyznaniem politeistycznym, opiera się jednak na koncepcji głównego ducha Brahmy, dominującego w trójcy (Trimutri), którą tworzą Brahma, Wisznu i Siwa (twórca, opiekun i niszczyciel); istotą hinduizmu jest wiara w reinkarnację ikarmę; najstarszą księgą zawierającą nauki hinduizmu są Wedy; głównym miejscem kultu są świątynie, organizuje się także wiele uroczystości; ponad 805 milionów wyznawców na całym świecie; hinduizm nie traktuje kobiet na równi z mężczyznami, ale nakazuje odnosić się do nich uprzejmie i z szacunkiem; wpływy islamu w północnych Indiach doprowadziły w końcu XII wieku do zakrycia twarzy kobiet i ograniczenia ich działalności.
Hiob - około V wiek p.n.e. Wg Starego Testamentu, bohater żydowski; Bóg na próbę pozbawił go szczęścia, dobytku i zdrowia, ale on zniósł wszystko cierpliwie, nie tracąc wiary w sprawiedliwość boską; został za to wynagrodzony
hiperbola -w geometrii, krzywa powstała po przecięciu stożka właściwego płaszczyzną w taki sposób, że kąt pomiędzy płaszczyzną a podstawą stożka jest większy od kąta między podstawą a powierzchnią boczną stożka; hiperbolę ograniczają dwie asymptoty (proste, do których hiperbola zbliża się, ale ich nie przecina); hiperbola należy do grupy krzywych zwanych przecięciami stożkowymi.
hippisi - członkowie ruchu młodzieżowego z końca lat 60-tych, zapoczątkowanego w San Francisco; znani jako dzieci kwiaty; istotą ideologii ich ruchu była nieagresywna anarchia, troska o środowisko i odrzucenie zachodniego materializmu; hippisi stworzyli zaangażowaną politycznie, antywojenną, artystycznie płodną kontrkulturę w Ameryce Północnej i Europie; ich kolorowy psychodeliczny styl, powstały pod wpływem narkotyków, np. LSD przejawiał się we wzorach tkanin, grafice oraz muzyce takich grup, jak Love, The Grateful Dead, Jefferson Airplane i Pink Floyd
Hirosima - ośrodek przemysłowy i port na południowym wybrzeżu japońskiej wyspy Honsiu; zniszczona 6 VIII 1945 użytą po raz pierwszy w działaniach wojennych bombą atomową; miasto w znacznym stopniu odbudowano po kataklizmie; ludność 1057100 (1989
histeria - wg Sigmunda -Freuda- zamiana dolegliwości psychicznych czy niepokoju na objawy fizyczne, jak paraliż, ślepota, ataki kaszlu, wymioty, złe samopoczucie; termin rzadko używany współcześnie
Hiszpania - Królestwo Hiszpanii (Espańa)
powierzchnia: 504750 km kw.
stolica: Madryt
miasta: Saragossa, Sewilla, Murcja, Kordowa; porty Barcelona, Walencja, Kartagena, Málaga, Kadyks, Vigo, Santander, Bilbao
warunki naturalne: w środkowej części kraju wyżyna z łańcuchami górskimi, niziny na południu terytoria zależne: Baleary, Wyspy Kanaryjskie, w Afryce Północnej: Ceuta, Melilla, Alhucemas, wyspy Chafarinas, Peńón de Vélez
głowa państwa: król Juan Carlos I od 1975
szef rządu: Felpe González Márquez od 1982
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: towary eksportowe: owoce cytrusowe, winogrona, granaty, warzywa, wino, sherry, olej z oliwek, konserwy owocowe i rybne, rudy żelaza, korek, pojazdy, tekstylia, produkty naftowe, skóry, ceramika
waluta: peseta
ludność: 39623 tysiące (1990); roczny przyrost naturalny 0,2%
język: hiszpański (kastylijski, oficjalny), baskijski, kataloński, galicyjski, walencki, majorkański
religia: rzymskokatolicka 99%
dochód narodowy: 288 miliardów dolarów (1987); 4490 dolarów na osobę
Hitchcock - Alfred, 1899-1980. Brytyjski reżyser filmowy; w 1955 przyjął obywatelstwo USA; mistrz napięcia w dreszczowcach; znany ze szczegółowego rozplanowania ujęć oraz odtwarzania epizodów we własnych filmach; jego Męka milczenia (1929) była pierwszym udanym brytyjskim filmem dźwiękowym; Trzydzieści dziewięć kroków (1935) i Starsza pani znika (1939) są przykładami klasycznych thrillerów; w 1940 wyjechał do Hollywood, gdzie zrealizował m.in. filmy: Rebeka (1940), Osławiona (1946), Nieznajomi z pociągu (1951), Okno na podwórze (1954), Zawrót głowy (1958), Psychoza (1960), Ptaki (1963); był gospodarzem dwóch amerykańskich programów telewizyjnych, w których prezentował nowele kryminalne - Alfred Hitchcock przedstawia (1953-62) oraz Godzina Alfreda Hitchcocka (1963-65)
Hitler - Adolf (1889-1945). Dyktator faszystowski III Rzeszy Niemieckiej, urodzony w Austrii; od 1921 Führer (przywódca) NSDAP, autor Mein Kampf (1925-27); jako kanclerz Rzeszy od 1933 i głowa państwa od 1934 wprowadził dyktaturę, skłócając ze sobą instytucje państwowe i partyjne, bezustannie stwarzając nowe stanowiska i powołując na nie nowe osoby; pozycja jego nie była poważnie zagrożona aż do spisku z 20 czerwca 1944 - próby zamachu na jego życie; w polityce zagranicznej odzyskał terytorium nad Renem, zawarł przymierze z Mussolinim, przywódcą włoskich faszystów (1936), dokonał aneksji Austrii w 1938, zajął Sudety na mocy traktatu monachijskiego, w marcu 1939 zajął resztę Czechosłowacji; po podpisaniu układu pomiędzy Hitlerem i Stalinem (pakt Ribbentrop-Mołotow), we wrześniu 1939 nastąpiła inwazja Niemiec na Polskę, a Francja i Wielka Brytania wypowiedziały wojnę druga wojna światowa; po upadku Berlina Hitler popełnił samobójstwo
Hłasko - Marek, 1932-1969. Prozaik polski, od 1958 na emigracji; autor powieści i opowiadań o współczesnej tematyce obyczajowej, m.in. Pierwszy krok w chmurach (1956) oraz wspomnień Piękni dwudziestoletni (1966).
Hokkaido - (przed 1868 Jezo, Ezo lub Ezochi), jedna z czterech głównych wysp Japonii, najbardziej wysunięta na północ, oddzielona na południu od Honsiu cieśniną Tsugaru i na północy od Sachalinu cieśnina Soya; powierzchnia 83500 km kw.; ludność 5678 tysięcy (1980), w tym 16 tysięcy Ajnów; stolica Sapporo; bogactwa naturalne: węgiel, rtęć, magnez, ropa, gaz ziemny, drewno, ryby; wydobycie węgla i rolnictwo są głównymi gałęziami przemysłu
Holandia - Królestwo Holenderskie (Koninkrijk der Nederlanden)
powierzchnia: 41863 km kw.
stolica: Amsterdam
miasta: Haga (siedziba rządu), Utrecht, Eidhoven, Maastricht, główny port Rotterdam
warunki naturalne: płaska nizina nadbrzeżna; rzeki: Ren, Skalda, Moza; Wyspy Zachodniofryzyjskie
terytoria zależne: Aruba, Antyle Holenderskie
środowisko naturalne: państwo położone u ujścia trzech najbardziej zanieczyszczonych rzek europejskich: Renu, Skaldy i Mozy, ogromny wpływ na ten stan rzeczy mają nawozy azotowe używane przez holenderskich rolników; pod względem zużycia nawozów sztucznych na jeden ha gruntów ornych Holandia zajmuje pierwsze miejsce w świecie; w ramach Delta Projects powstało szereg tam zabezpieczających kraj przed zalaniem lądu przez morze
głowa państwa: królowa Beatrix Wilhelmina Armgard od 1980
szef rządu: Wim Kok od 1994
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: towary eksportowe: nabiał, nasiona kwiatów, warzywa, produkty przemysłu petrochemicznego i elektronicznego
waluta: gulden
ludność: około 14 864 tysięcy (1990), w tym około 300 tysięcy pochodzenia indonezyjskiego, (mieszkańcy dawnych posiadłości kolonialnych, przybyli w latach 1949-1964); roczny przyrost naturalny 0,4%
język: holenderski
religia: rzymskokatolicka (40%), protestanci (31%)
dochód narodowy: 223 miliardy dolarów (1988); 13 065 dolarów na osobę
Holland Angieszka - 1948-. Polska reżyserka filmowa, często podejmująca problematykę społeczną i polityczną; od 1981 pracuje za granicą, głównie we Francji i USA; ważniejsze filmy: Aktorzy prowincjonalni (1978), Gorączka (1980), Zabić księdza (1988), Europa, Europa (1990), Tajemniczy ogród
holocaust - zagłada ponad 16 milionów ludzi dokonana przez hitlerowców podczas licznych egzekucji i w obozach koncentracyjnych, przede wszystkim w Oświęcimu, Sobiborze, Treblince i Majdanku w Polsce oraz w Belsen, Buchenwaldzie i Dachau w Niemczech; wśród ofiar, które zginęły w obozach lub więzieniach, było ponad 6 milionów Żydów (ponad 67% Żydów europejskich); 10 milionów stanowili ukraińscy, polscy i rosyjscy cywile oraz jeńcy wojenni, Cyganie, działacze socjalistyczni, homoseksualiści i inni (określani jako ,,wybrakowani''); więźniów głodzono, torturowano, poddawano eksperymentom medycznym oraz wykorzystywano do wycieńczającej pracy; tysiące ludzi otruto w komorach gazowych, rozstrzelano lub powieszono;>
homeopatia - metoda leczenia, wg której objawy choroby są częścią procesów samouzdrawiających organizmu; polega na podawaniu chorym rozcieńczonych dawek substancji naturalnych, które u osoby zdrowej wywołują objawy chorobowe; opracowana przez niemieckiego lekarza Samuela Hahnemanna (1755-1843); powszechnie stosowana jako alternatywa leczenia alopatycznego; wiele badań i przypadków wyleczenia potwierdza jej skuteczność.
Homer - VIII wiek p.n.e. Legendarny epik grecki; niewidomy wędrowny śpiewak, autor "Iliady" i "Odysei"; epopeje te są prawdopodobnie oparte na znacznie starszych, przekazywanych ustnie opowieściach o wojnie trojańskiej z XII wieku p.n.e
homoseksualizm - pociąg seksualny do osób tej samej płci; w przypadku kobiet używa się terminu ,,miłość lesbijska''; ludzi odczuwających pociąg seksualny do obydwu płci nazywa się biseksualistami; kwestia, w jakim stopniu zachowania homoseksualne są uwarunkowane biologicznie a w jakim psychicznie, jest przedmiotem sporu.
Honduras - Republika Hondurasu (República de Honduras)
powierzchnia: 112100 km kw.
stolica: Tegucigalpa
miasta: San Pedro Sula; porty La Ceiba, Puerto CorteOs
warunki naturalne: płaskie wybrzeża, góry w środkowej części kraju, wyspy
głowa państwa i rządu: Carlos Roberto Reina Idiaquez od 1994
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport kawy, bananów, mięsa, cukru, drewna (mahoń, palisander) waluta: lempira
ludność: 5106 tysięcy (1989), w tym Metysi 90%, Indianie i Europejczycy 10%; roczny przyrost naturalny 3,1%
język: hiszpański (oficjalny), angielski, narzecza indiańskie
religia: rzymskokatolicka 97%
dochód narodowy: 3,5 miliarda dolarów (1987); 758 dolarów na osobę
Hongkong - była kolonia brytyjska w południowo-wschodnich Chinach nad Morzem Południowochińskim; składa się z wyspy Hongkong, półwyspu Koulun, z wielu innych wysp, z których największą jest Lantau, oraz tzw. Nowych Terytoriów; w 1997 przejęty przez Chiny
powierzchnia: 1070 km kw.
stolica: Victoria (Hongkong)
miasta: Koulun, Tsuen Wan
gospodarka: eksport tkanin, ubrań, sprzętu elektronicznego, zegarków, zegarów, aparatów fotograficznych, tworzyw sztucznych; miejsce przeładunku towarów eksportowanych i importowanych przez południowe Chiny; ważną gałęzią przemysłu jest turystyka
waluta: dolar hongkongijski
ludność: 5431 tysięcy (1986), w tym 57% Chińczyków, głównie uchodźców
język: angielski, chiński
religia: konfucjanizm, buddyzm, taoizm, mniejszość muzułmańska i chrześcijańska
system polityczny (przed przejąciem): brytyjska kolonia zarządzana przez mianowanego przez królową gubernatora (Chris Patten od 1992), który kieruje pracą rady wykonawczej składającej się z 4 członków z urzędu i 11 mianowanych oraz rady prawodawczej - 3 członków z urzędu, 29 mianowanych i 24 wybranych pośrednio
Honolulu - port i stolica Hawajów, na południowym wybrzeżu Oahu; ludność 365300 tysięcy (1990); ośrodek turystyczny słynny z pięknego krajobrazu i tropikalnej flory
Honsiu - główna wyspa Japonii, pomiędzy Hokkaido na północnym wschodzie i Kiusiu na południowym zachodzie powierzchnia: 231100 km kw. (razem z 382 mniejszymi wyspami) ludność: 97 283 tysiące (1986) warunki naturalne: łańcuch gór pochodzenia wulkanicznego; częste trzęsienia ziemi główne miasta: Tokio, Yokohama, Osaka, Kobe, Nagoja, Hirosima
Hopkins Antony - 1937-. Aktor walijski; w teatrze występował m.in. w sztukach Equus, Makbet, Król Lear, Pravda; grał również w filmach, np. Lew w zimie (1968), O jeden most za daleko (1977), Człowiek-słoń (1980), 84 Charing Cross Road (1986), Milczenie owiec (1991, Oscar), Powrót do Howard's End (1992), Okruchy dnia (1993), Cienista dolina (1993).
Horacy - 65-8 p.n.e. Poeta i satyryk rzymski; stał się sławny dzięki swemu mecenasowi, cesarzowi Augustowi; dzieła: Satyry (35-30 p.n.e.), Ody - 4 tomy (25-24 p.n.e.), Listy (wśród nich Sztuka poetycka); utwory Horacego wyróżniają się stylem literackim i poczuciem humoru.
hormony -
U organizmów układy narządów współpracują w podtrzymywaniu procesów życiowych. Ta współpraca jest możliwa dzięki układowi nerwowemu i hormonalnemu, które pełniąc funkcję nadrzędną wspólnie regulują wszelkie procesy metaboliczne zachodzące w pozostałych układach.
Hormon jest substancją wydzielaną przez gruczoły dokrewne. Wytwarzany jest w bardzo małych ilościach, rozprowadzany przez krew, działa w innej części organizmu niż powstaje.
Hormony powodują:
zmianę przepuszczalności błon komórkowych,
powodują syntezę enzymów,
wpływają na kolejność przebiegu rakcji biochemicznych,
koordynują pracę poszczególnych narządów.
Hormony w zależności od:
miejsca powstania dzielą się na: gruczołowe, tkankowe, neurohormony,
składu chemicznego dzielą się na sterydowe (są pochodnymi cholesterolu) oraz białkowe (pochodne aminokwasów).
Mechanizm działania hormonów.
Lepiej znany jest naukowcom mechanizm działania hormonu sterydowego. Ten hormon wchodzi do komórki, ale działa tylko w tej, w której znajdzie odpowiedni receptor przestrzennie dopasowany. Powstaje wówczas kompleks hormon-receptor, który przechodzi do jądra komórkowego, inicjując proces transkrypcji, a następnie translacji. Powstaje białko, które np. katalizuje określony typ reakcji.
Mechanizm działania hormonu białkowego nie został całkowicie wyjaśniony. Jest to skomplikowany proces rozpoczynający się od rozpoznania swoistej komórki przez określony hormon po receptorach umieszczonych na błonie komórkowej.
Regulacja wydzielania hormonów.
Ilość wydzielanych hormonów jest regulowana poprzez:
Ujemne sprzężenie zwrotne.
Wszelkie informacje ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego organizm odbiera przy pomocy receptorów (narządów zmysłów), czyli elementów układu nerwowego. Informacje te trafiają również do podwzgórza (gruczołu łączącego układ nerwowy z hormonalnym), które produkując odpowiednie neurohormony pobudza przysadkę (gruczoł nadrzędny w stosunku do pozostałych gruczołów dokrewnych). Przysadka wydziela odpowiednie hormony tropowe, docierające do gruczołów docelowych. Gruczoł docelowy produkuje hormon: białkowy lub sterydowy. Uwolniony hormon działa podwójnie hamuje wydzielanie hormonu tropowego (produkowanego przez przysadkę czyli ujemne sprzężenie zwrotne), - wywołuje określoną reakcję w komórce, organizmie.
Hormony sprzężone parami.
W inny sposób odbywa się regulacja ilości tzw. hormonów sprzężonych parami. Są to hormony o przeciwstawnym działaniu. Osiąganie określonego stężenia przez jeden hormon jest bodźcem wywołującym wytwarzanie drugiego. Takimi parami są np.
kalcytonina (obniża poziom wapnia we krwi) i parathormon (podwyższa poziom wapnia we krwi),
insulina (obniża poziom glukozy we krwi) i glukagon (podwyższa poziom glukozy we krwi)
Gruczoły dokrewne człowieka
Gruczoły dokrewne są bardzo mocno ukrwione oraz pozbawione kanałów wyprowadzających. Wytwarzane hormony przekazywane są bezpośrednio do krwi. W rozwoju zarodkowym gruczoły wytwarzane są z 3 listków.
Z ektodermy powstają np. przysadka mózgowa oraz część rdzenna nadnerczy.
Z entodermy powstają: tarczyca, przytarczyce, wysepki Langerhansa na trzustce.
Z mezodermy powstają: jajniki, jądra, część korowa nadnerczy.
Czynność gruczołów wydzielania wewnętrznego jest podporządkowana układowi nerwowemu. Łączy te dwa układy podwzgórze.
hormony roślinne - nazywane fitohormonami; są związkami organicznymi, wytwarzanymi w bardzo małych ilościach. Wpływają na procesy wzrostu i rozwoju u roślin.
Hormonami roślinnymi są:
Auksyny (kwas indolilo-3-octowy JAA), powstają w częściach wierzchołkowych rośliny. Powodują:
wydłużenie komórek w strefie wzrostu
tworzenie zawiązków korzeniowych
rozwój owoców
rozwój owoców bez zapładniania.
Gibereliny (GA), najbardziej znany jest kwas giberelowy GA3. Występuje w szybko rozwijających się organach (nasiona, młode liście, wierzchołki łodygi i korzenia). Powoduje:
zwiększenie wzrostu łodyg,
stymulację podziału komórek,
przerwanie stanu spoczynku i kiełkowanie nasion,
zwiększanie odmian karłowatych,
przekształcanie skrobi.
Cytokininy są obecne w kiełkujących nasionach, w młodych pędach. Powodują:
wydłużenie komórek,
przyspieszają podziały komórkowe,
przyspieszają i pobudzają kiełkowanie nasion,
pobudzają rozwój pąków bocznych,
hamują proces starzenia się komórek.
Etylen jest aktywnym gazem, powstającym w tkankach roślinnych z aminokwasów. Jego obecność powoduje przyspieszenie dojrzewania owoców oraz przyspieszenie zrzucania liści i owoców. Obecnie regulatory wzrostu mają duże zastosowanie praktyczne.
Hormony wykorzystywane są przez hodowców w prowadzeniu upraw do:
regulacji stanu spoczynku roślin,
ukorzeniania,
stymulacji rozwoju owoców,
regulowania dojrzewania owoców,
zapobiegania opadaniu owoców,
przyspieszania opadania liści,
zapobiegania starzeniu się warzyw.
horoskop - w astrologii Zachodu, wykres pozycji Słońca, Księżyca i planet w odniesieniu do znaków zodiaku, sporządzany w dniu narodzin człowieka w celu określenia jego charakteru i przepowiedzenia przyszłości.
horror - gatunek literacki i filmowy, którego głównym celem jest przestraszenie czytelnika czy widza; nagromadzenie niesamowitych efektów prowadzi do wyolbrzymionej groteski, spełniającej często funkcję katharsis; mistrzowie horroru literackiego: Mary Shelley (Frankenstein, 1818), Edgar Allan Poe, Bram Stoker, H.P. Lovercraft, a spośród współczesnych Stephen King i Clive Barker
Houdini -Harry, (właściwie Erich Weiss) 1874-1926. Prestidigitator amerykański; zdobył sławę dzięki umiejętności oswobodzania się z więzów, kajdan, kufrów umieszczonych pod wodą, kaftanów bezpieczeństwa, cel więziennych itp
Hudson - rzeka w północno-wschodniej części USA, o długości 485 km; wypływa z gór Adirondack i płynie na południe do Nowego Jorku, gdzie wpada do Oceanu Atlantyckiego
Hudson Rock -(właściwie Roy Scherer junior) 1925-1985. Amerykański aktor filmowy; popularny w latach 50. i 60.; grał w kilku melodramatach reżyserowanych przez Douglasa Sirka oraz w trzech komediach z udziałem Doris Day; w latach 70. rozpoczął karierę tv
Hugo Victor - (Marie) 1802-1885. Poeta, powieściopisarz i dramaturg francuski; uważany za jednego z czołowych twórców romantycznych; Odes et ballades (1826), dramat wierszem Hernani (1830), wiersze i powieści, m.in. Katedra Marii Panny w Paryżu (1831), Nędznicy (1862).
Hunowie - koczownicze plemiona mongolskie; pierwsze wzmianki historyczne o nich pochodzą z II w. p.n.e.; często napadali na Chiny, forsując Wielki Mur; około 372 wkroczyli do Europy; osiedlili się na terenie obecnych Węgier, podporządkowując sobie Ostrogotów i inne plemiona niemieckie; pod dowództwem Atylli zaatakowali Bizancjum, wkroczyli do Galii i dotarli pod mury Rzymu; po śmierci Atylli w 453 potęga Hunów załamała się w wyniku buntu ujarzmionych narodów; biali Hunowie, tzw. Eftalici, dokonywali najazdów na Persję i północne Indie w V i VI wieku
huragan - wiatr stref podzwrotnikowych, na północnym Pacyfiku nazywany tajfunem; powstaje pomiędzy 5 a 20ON lub S, jeśli temperatura przy powierzchni oceanu wynosi 27 stopni Celsjusza; spokojne centrum, zwane okiem huraganu, otaczają wirujące do wewnątrz podmuchy (w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara na półkuli północnej) o prędkości 320 km/h; towarzyszą im błyskawice i ulewy; huragan może powodować rozległe szkody; w meteorologii huragan jest wiatrem o sile 12 lub więcej stopni w skali Beauforta; najsilniejszym z zarejestrowanych huraganów w rejonie Karaibów był Gilbert, o prędkości wiatru 280 km/h, w porywach do 320 km/h
hurt - sprzedaż towaru pośrednikom, nie zaś bezpośrednio klientowi; większość producentów sprzedaje towar w dużych ilościach hurtowniom, które rozprowadzają go w mniejszych ilościach wg zapotrzebowania zgłaszanego przez placówki sprzedaży detalicznej
husky - rasa psów wykorzystywanych w okolicach podbiegunowych do ciągnięcia zaprzęgów; wysokość 70 cm, waga około 50 kg; stojące uszy, gęsta sierść i puszysty ogon; najbardziej znana jest rasa syberyjska.
Husajn Sadam - 1937-2006. Polityk iracki, w rządzie od 1968; od 1979 prezydent; stopniowo eliminował rzeczywistą i urojoną opozycję, umacniając się na pozycji dyktatora; w latach 1980-88 prowadził zaciętą wojnę z Iranem, wspierany gospodarczo przez USA; rozgromił kurdyjskich powstańców walczących o uzyskanie niepodległości, stosując broń chemiczną przeciw ludności cywilnej; w 1990 dokonał aneksji Kuwejtu, spotykając się z międzynarodowym potępieniem; wyparły go stamtąd wojska międzynarodowej koalicji zdominowanej przez USA w lutym 1991; po porażce Iraku w <$wojnie w Zatoce Perskiej$$12857$> Kurdowie zbuntowali się ponownie, tak jak i szyici na południu Iraku; do walki z powstańcami wysłał niedobitki wielkiej armii; setki tysięcy Kurdów uciekło z północnego Iraku; po ciężkim bombardowaniu południowego Iraku ONZ wprowadziła strefę bezpieczeństwa powietrznego nad tym obszarem
hydroliza - reakcja chemiczna, w której działanie wody lub jej jonów rozkłada substancje na mniejsze cząstki; hydrolizie poddają się pewne sole nieorganiczne, estry oraz inne substancje organiczne, pod warunkiem że znajdują się w środowisku wodnym; jest jednym z procesów rozkładu pokarmu w organizmie, pomaga rozłożyć skrobię na glukozę.
hymn - uroczysta pieśń pochwalna, zwłaszcza o charakterze religijnym; w starożytnej Grecji hymny ku czci bogów były wykonywane chóralnie; również niektóre fragmenty Nowego Testamentu (np. Magnificat) mają charakter hymnów
Ibiza - wyspa archipelagu Baleary; popularny ośrodek wypoczynkowy; powierzchnia 596 km kw.; ludność 45 tysięcy (1986); stolica i port Ibiza
Ibsen - Henrik, (Johan) 1828-1906. Dramaturg i poeta norweski; jego realistyczne i często kontrowersyjne utwory zrewolucjonizowały teatr europejski; zniechęcony nieżyczliwym przyjęciem sztuki satyrycznej Komedia miłości (1862), udał się na emigrację (1864-91); tam powstały jego największe dzieła: poematy dramatyczne Brand (1866) i Peer Gynt (1867) oraz dramaty realistyczne o problematyce społecznej, jak Podpory społeczeństwa (1877), Dom lalki (1879), Upiory (1881), Wróg ludu (1882), Hedda Gabler (1891); powrócił do ojczyzny jako najwybitniejszy żyjący pisarz norweski
Ikar - w mitologii greckiej, syn Dedala; razem z ojcem uciekł z Labiryntu na Krecie na skrzydłach z piór sklejonych woskiem; zginął, gdyż leciał za blisko słońca, którego promienie roztopiły wosk.
ikona - w kościele grekokatolickim (prawosławnym), obraz, płaskorzeźba bądź mozaika przedstawiająca Jezusa, Marię, anioły lub świętych; ikony tradycyjnie maluje się na drewnie; od XVIII wieku w Rosji pokrywano obraz, z wyjątkiem dłoni i twarzy namalowanych postaci, złotą lub srebrną blachą, a także ozdabiano klejnotami podarowanymi przez wiernych jako wota
immunoglobulina - białko występujące w organizmie ludzkim, które można łatwo pobrać z próbką krwi i wprowadzić z powrotem do ustroju w celu uodpornienia organizmu; uczestniczy w reakcjach obronnych jako przeciwciało poszczególnych antygenów (czynników chorobotwórczych).
import - produkty lub usługi nabywane przez jedno państwo od drugiego dla potrzeb własnego rynku, produkcji, konsumpcji czy eksportu (np. Hongkong jest w znacznym stopniu uzależniony od importu); import dzieli się na towarowy i pozatowarowy (usługi); jeśli wartość importu danego państwa przekracza wartość eksportu, może dojść do zachwiania równowagi finansowej tego państwa, co z kolei może doprowadzić do ograniczenia importu za pomocą cła przywozowego czy ustanowienia kontyngentu przywozowego.
impresjonizm - kierunek w malarstwie powstały we Francji w latach 60-tych XIX wieku, zdominował malarstwo europejskie i północnoamerykańskie końca XIX wieku; impresjoniści dążyli do realistycznego odtworzenia świata; malując w plenerze bez szkiców, starali się uchwycić chwilowe efekty świetlne; po raz pierwszy użyto słowa impresjonizm w sensie negatywnym, opisując obraz Moneta Impresja - wschód słońca (1872); reprezentanci: Renoir, Sisley, Cézanne, Manet, Degas i inni.
Indie - Republika Indyjska (Bharat)
powierzchnia: 3166829 km kw.
stolica: Delhi
miasta: Bangalur, Hajdarabad, Ahmadabad, Kanpur, Puna, Nagpur; porty Kalkuta, Bombaj, Madras
warunki naturalne: łańcuch górski Himalaje na granicy północnych Indii; nizinne dorzecza Gangesu, Indusu, Brahmaputry; półwysep Dekan na południe od rzeki Narmada tworzy płaskowyż między dwoma łańcuchami górskimi, Ghatami Wschodnimi i Zachodnimi; pustynia w zachodniej części kraju; wyspy Andamany, Nikobary i Lakkadiwy; wiele kontrowersji wzbudził projekt największego na świecie systemu nawadniającego połączonego z hydroelektrownią w dolinie rzeki Narmada; poza ewakuacją ludności (miliona osób) spiętrzenie wód za pomocą tamy spowoduje zalanie dużych obszarów lasów i ziemi uprawnej oraz zwiększy zasolenie i grząskość gleby
głowa państwa: Shankar Dayal Sharma od 1992
szef rządu: P.V. Narasimha Rao od 1991
system polityczny: republika związkowa
gospodarka: eksport herbaty (największy producent), kawy, ryb, żelaza i stali, skór, tkanin, odzieży, brylantów
waluta: rupia
ludność: 844 miliony (1991), 920 kobiet na 1000 mężczyzn; roczny przyrost naturalny 2%
język: hindi (północne Indie), angielski, 14 innych języków urzędowych: asami, bengali, gudżarati, kannada, kaszmirski, malajalam, marathi, orija, pendżabi, sanskryt, sindhi, tamil, telugu, urdu
religia: buddyści 80%, sunnici 10%, chrześcijanie 2,5%, sikhowie 2%
dochód narodowy: 220,8 miliarda dolarów (1987); 283 dolary na osobę
Indiana - stan w środkowo-zachodniej części USA
powierzchnia: 93700 km kw.
stolica: Indianapolis
miasta: Fort Wayne, Gary, Evansville, South Bend
gospodarka: uprawa kukurydzy, soi, hodowla świń, wydobycie wapienia, węgla, przemysł mechaniczny, elektrotechniczny, chemiczny, produkcja żelaza, stali
ludność: 5544200 (1990)
Indonezja - Republika Indonezyjska (Republik Indonesia)
powierzchnia: 1919443 km kw.
stolica: Jakarta (Dżakarta)
miasta: Bandung; porty Surabaja, Semarang, Tanjungkarang
warunki naturalne: obejmuje 13677 wysp, w tym Wielkie Wyspy Sundajskie (Jawa, Madura, część Borneo, Sumatra, Sula, Butung), Małe Wyspy Sundajskie (Bali, Lombok, Sumbawa, Sumba, Flores, Timor), Moluki oraz część Nowej Gwinei (Irian Zachodni)
środowisko naturalne: porównanie lasu pierwotnego z 30-letnim lasem na Borneo (Kalimantan) wykazuje, iż wyrąb doprowadził do zmniejszenia liczby gatunków drzew o 20%
głowa państwa i rządu: T.N.J. Suharto od 1967
system polityczny: republika autokratyczna
gospodarka: eksport kawy, kauczuku, drewna, oleju palmowego, orzechów kokosowych, herbaty, tytoniu, cyny, ropy naftowej, ciekłego gazu naturalnego
waluta: rupia
ludność: 187726 tysięcy (1989), 300 grup etnicznych; roczny przyrost naturalny 2%; w Indonezji znajduje się największe na świecie skupisko muzułmanów; Jawa należy do obszarów o największej gęstości zaludnienia
język: indonezyjski (urzędowy), odmiana malajskiego; powszechnie używa się dialektu jawajskiego
religia: muzułmanie 88%, chrześcijanie 10%, buddyści 2%
dochód narodowy: 69,7 miliarda dolarów (1987); 409 dolarów na osobę
indukcja elektromagnetyczna - w elektronice, wytwarzanie siły elektromotorycznej przez zmianę strumienia magnetycznego płynącego w obwodzie lub przez proporcjonalny ruch obwodu i strumienia magnetycznego; w obwodzie zamkniętym powstanie indukowany strumień; efekt ten wykorzystywany jest we wszystkich prądnicach; kiedy taśma magnetyczna jest prowadzona obok głowicy odtwarzającej (mała cewka) w magnetofonie, poruszające się pole magnetyczne indukuje w głowicy silę elektromotoryczną, która następnie zostaje wzmocniona do odtwarzania nagranych dźwięków.
Indyjski, Ocean - wielki zbiornik wodny między Afryką i Australią; na północy graniczy z Indiami, natomiast granicę południową stanowi umowna linia między Przylądkiem Igielnym a południową Tasmanią; powierzchnia 73500 tysięcy km kw.; średnia głębokość 3872 m; największa głębokość (w Rowie Jawajskim) wynosi 7725 m
inflacja - w ekonomice, ogólny wzrost cen; wyróżnia się inflację kosztową, jaka nastąpiła np. w 1974 w wyniku wzrostu cen ropy, co z kolei zwiększyło koszty produkcji, oraz inflację popytową, kiedy popyt przewyższa podaż; inflacja tłumiona charakteryzuje gospodarkę kontrolowaną, a przejawia się w reglamentacji towarów, deficycie, cenach czarnorynkowych; przeciwieństwem inflacji jest deflacja, czyli obniżka cen.
inkwizycja - trybunał kościoła rzymskokatolickiego powołany w 1233 w celu stłumienia herezji (poglądów odmiennych od ogólnie przyjętych dogmatów), początkowo pod groźbą ekskomuniki; wyrok ogłaszano podczas mszy auto-da-fé; działała we Francji, Włoszech, Hiszpanii oraz w Niemczech, szczególnie aktywnie po reformacji; później objęła także swoim zasięgiem obydwie Ameryki; procesy przeprowadzano w tajemnicy, zeznania wymuszano torturami; stosowano różne rodzaje kar, od łagodnej grzywny, poprzez chłostę czy uwięzienie, aż do spalenia na stosie
(ISDN),- międzynarodowa sieć telekomunikacyjna przesyłająca zakodowane cyfrowo sygnały za pomocą światłowodów i kabli współosiowych; przed przesłaniem gotowego sygnału ISDN zmienia kod ,,podsieci abonenckiej'' - połączenia telefonu użytkownika (prywatnej automatycznej końcówki centrali telefonicznej) z cyfrową centralą telefoniczną - z analogowego na cyfrowy, co w ogromnym stopniu zwiększa liczbę informacji, jaką można przekazać; po raz pierwszy system ten zaczęła stosować na większą skalę Japonia w 1988.
internowanie - przetrzymywanie w areszcie osób podejrzanych o dokonanie przestępstwa, bez wcześniejszego procesu sądowego; często internowani zostają cudzoziemcy przebywający w kraju, w którym trwa wojna lub zamieszki.
Interpol - (International Criminal Police - Międzynarodowa Policja Kryminalna), organizacja powołana podczas II Międzynarodowej Konferencji Policji Kryminalnej w 1923 w Wiedniu; po II wojnie światowej siedzibę Interpolu przeniesiono do Paryża; organizacja ta ma międzynarodową kartotekę przestępców i ich odcisków palców oraz dane dotyczące postępowań śledczych.
in vitro zapłodnienie - (IVF), zapłodnienie w probówce, sztuczne połączenie komórki jajowej i spermy w celu utworzenia embrionu; uzyskany embrion może być następnie umieszczony w macicy kobiety bezpłodnej lub wykorzystany w badaniach nauk.; pierwsze dziecko z probówki urodziło się w 1978 w Wielkiej Brytanii; jeśli jajowody są zablokowane, zapłodnienia można dokonać poprzez hodowlę wewnątrzpochwową; połączenie komórki jajowej z nasieniem następuje w pochwie (w plastikowej rurce), po czym zygotę przenosi się do macicy operacyjnie
inwersja - w muzyce, lustrzane odbicie melodii kontrapunktowej; inaczej akord, w którym zmieniono tradycyjny układ nut.
inwestycja - w ekonomii, zakup środków, które mogą przynieść zysk nabywcy (np. budynek mieszkalny, dzieło sztuki, akcje i obligacje, a nawet koszty utrzymania szkoły).
inżynieria - zastosowanie nauki w projektowaniu, konstrukcji i konserwacji zakładów, maszyn, dróg, kolei, mostów, obiektów portowych, silników, okrętów, samolotów i lotnisk, statków i stacji kosmicznych oraz do wytwarzania, przesyłania i wykorzystywania mocy elektrycznych; zasadniczo inżynieria dzieli się na: chemiczną, przestrzeni kosmicznej, lądową, elektryczną, elektroniczną, gazową, wodną, materiałową, mechaniczną, produkcji, radiową i strukturalną.
Iowa - stan w środkowo-zachodniej części USA
powierzchnia: 145 800 km kw.
stolica: Des Moines
miasta: Cedar Rapids, Davenport, Sioux City
gospodarka: uprawa zboża, soi, hodowla świń, bydła, przemysł chemiczny, elektrotechniczny, produkcja maszyn rolniczych, drewna przemysłowego, wydobycie minerałów
ludność: 277800 (1990)
Irak - Republika Iracka (Al-Dżumhurijja al-Irakijja)
powierzchnia: 434924 km kw.
stolica: Bagdad
miasta: Mosul, port Al-Basra
warunki naturalne: góry na północy, pustynia na zachodzie; rozległe dorzecze Eufratu i Tygrysu sięgające od północnego-zachodu na południowy-wschód
środowisko naturalne: fabryka broni chemicznej zajmująca powierzchnię 65 km kw. na północny zachód od Bagdadu została uznana przez ONZ za największe na świecie śmietnisko odpadów chemicznych
głowa państwa i rządu: Sadam Husajn at-Takriti od 1979
system polityczny: jednopartyjna republika socjalistyczna
partia polityczna: Socjalistyczna Partia Odrodzenia Arabskiego Baas (socjaliści narodowi)
gospodarka: eksport ropy naftowej (przed sankcjami USA), wełny, daktyli (80% zbiorów światowych)
waluta: dinar iracki
ludność: 17610 tysięcy (1989), w tym Arabowie 77%, Kurdowie 19%, Turcy 2%; roczny przyrost naturalny 3,6%
język arabski: (urzędowy), kurdyjski, asyryjski, ormiański
religia: szyici 60%, sunnici 37%, chrześcijanie 3%
dochód narodowy: 42,3 miliarda dolarów (1987); 3 tysiące dol. na osobę