Kerry - hrabstwo w prowincji Munster, w Republice Irlandii, na wschód od Cork
powierzchnia: 4700 km kw.
ośrodek administracyjny: Tralee
warunki naturalne: zachodnie wybrzeże głęboko wrzyna się w ląd; część północna nizinna, na południu góry z najwyższym szczytem Carrantuohill (Carn Tuathail), 1041 m; rzeki, jeziora
gospodarka: przemysł maszynowy, wyroby wełniane, obuwie, sztućce; ważną rolę odgrywa turystyka
ludność: 121700
Kielce - miasto w Polsce, w regionie Gór Świętokrzyskich; prawa miejskie około 1364; liczne zabytki: wczesnobarokowy pałac biskupów krak.owskich (XVII wiek, obecnie Muzeum Narodowe), barokowe kościoły, zespół klasztorny bernardynów, kamienice (XVII, XVIII wiek); obecnie ośrodek przemysłu metalowego i maszynowego; ludność 214100 (1993
Kierkegaard - Sooren, (Aabye) 1813- 1855. Filozof duński, uważany za prekursora egzystencjalizmu przeciwnik dialektyki Hegla twierdził, iż żaden system filozoficzny nie jest w stanie wytłumaczyć niepowtarzalnych przeżyć jednostki ludzkiej; bronił chrześcijaństwa, utrzymując, że Boga nie można poznać rozumowo, ale tylko poprzez ekstazę religijną; uważał, iż Bóg i wyjątkowe jednostki nie podlegają prawom moralnym
Kilimandżaro - (od 1963 Uhuru), wulkan w Tanzanii, najwyższy szczyt Afryki, 5900 m.
kiła - (choroba francuska, przymiot, syfilis, lues), choroba weneryczna wywołana przez krętki blade, Treponema pallidum; nie leczona rozwija się w trzech stadiach w ciągu wielu lat; początkowo objawia się powstaniem niebolesnego zapalnego owrzodzenia o twardej podstawie (szankier twardy), rozwijającego się w ciągu miesiąca na zainfekowanej powierzchni (zwykle genitaliach); drugie stadium stanowi wysypka, artretyzm, zapalenie wątroby lub zapalenie opon mózgowych; stadium trzecie, rozwijające się po wielu latach, prowadzi do paraliżu, ślepoty, obłąkania i śmierci; chorobę można stwierdzić poprzez pozytywne odczyny serologiczne, np. odczyn Wassermanna.
King Martin Luther - 1929-1968. Amerykański bojownik o prawa Murzynów, duchowny protestancki; po raz pierwszy zwrócił na siebie uwagę w 1955, kierując w Montgomery, w Alabamie, bojkotem przeciw segregacji rasowej w autobusach; w 1963 zorganizował ,,marsz na Waszyngton'' (2000 osób), żądając równości rasowej; zwolennik ,,walki bez gwałtu'', laureat pokojowej Nagrody Nobla w 1964; zamordowany w Memphis, w stanie Tennessee, przez Jamesa Earla Raya (1928-)
King Stephen - 1946-. Pisarz amerykański, autor popularnych horrorów, których akcja rozgrywa się w małych miasteczkach lub wioskach; wiele z jego utworów sfilmowano, np.: Carrie (1974), Lśnienie (1978), Christine (1983).
Kinski - Klaus, 1926-1991. Aktor niemiecki o charakterystycznym ascetycznym wyglądzie; role pierwszoplanowe w filmach Wernera Herzoga, Aguirre, Gniew Boży (1972), Nosferatu wampir (1978), Fitzcarraldo (1982); inne filmy: Za kilka dolarów więcej (1965); Dr Żywago (1965), ojciec aktorki, Nastassji Kinski (1961-)
Kioto - miasto w Japonii, ośrodek administracyjny prefektury Kioto; 794-1868 stolica Japonii (do przeniesienia stolicy do Tokio), na wyspie Honsiu, połączone kanałem z jeziorem Biwa; ludność 1407300 (1989); ośrodek przemysłu elektrycznego, chemicznego, maszynowego, włókienniczego (głównie jedwab), porcelany, wyroby z laki i brązu; atrakcje turystyczne: ponad 2000 świątyń i miejsc świętych, np.: ToU-ji (1380), Kiyomizu-dera (1633), Ryon-ji z kamiennym ogrodem zen z XV wieku, Sanjusangendo (1266), pałace szogunów Ashikaga Kinkaku-ji i Ginkaku-ji (złoty i srebrny pawilon); Guin, dzielnica herbaciarni z gejszami; Nishijn, dzielnica zamieszkana przez tkaczy jedwabiu; spichlerze z XVII wieku w Fushimi, zamek Monoyama, najstarszy teatr japoński - teatr kabuki Minamiza (początek XVII wieku) historia: tak jak wcześniejsze stolice Japonii, Kioto zbudowano na planie zaczerpniętym z Chin; wojny domowe, zwłaszcza między rodami Taira i Minamato w XII wieku oraz wojna OUnin (1467-77) poważnie zniszczyły stolicę; ponadto miasto nękały częste pożary, ostatni w 1864 zniszczył 80% zabudowań; chociaż siedzibę szogunatu przenoszono okresowo do innych miast, Kioto pozostało siedzibą dworu cesarskiego aż do restauracji dynastii Meiji w 1868; wciąż pełni funkcję centrum kulturalnego
Kipling - (Joseph) Rudyard 1865-1936. Pisarz angielski pochodzenia indyjskiego; rozgłos zdobył jako autor opowiadań z życia wojskowych i urzędników angielskich w Indiach; apologeta brytyjskiej ekspansji kolonialnej jako misji cywilizacyjnej; autor książek dla dzieci, m.in.: Księga dżungli oraz Druga księga dżungli; najwybitniejsza powieść Kim (1901) najpełniej ukazuje fascynację egzotyką Indii; laureat Nagrody Nobla w 1907.
Kirgistan - Republika Kirgistanu
powierzchnia: 198500 km kw.
stolica: Biszkek (dawniej Frunze)
miasta: Osz, Przewalsk, Kyzył Kija, Tormak
warunki naturalne: kraj górzysty, na obszarze Tien-szanu
głowa państwa: Askar Akajew od 1990
szef rządu: Apas Dżumagułow
system polityczny: początki demokracji partie polityczne:
Partia Demokratyczna Kirgistanu, partie opozycyjne: Asaba, Partia Wolnej Kirgizji
gospodarka: uprawa zboża, bawełny, buraków cukrowych, wydobycie węgla, ropy naftowej, hodowla owiec, jaków, koni
ludność: 4400 tysięcy (1990), w tym Kirgizi 52%, Rosjanie 22%, Uzbekowie 13%, Ukraińcy 3%, Niemcy 2%
język: kirgiski, z grupy języków tureckich
religia: sunnici
Kiszyniów - stolica Republiki Mołdawskiej; ludność 565 tysięcy (1989); ośrodek przemysłu spożywczego, włókienniczego, tytoniowego, produkcji cementu
Kiusiu - najdalej wysunięta na południe trzecia pod względem powierzchni wyspa Japonii, oddzielona od Sikoku i Honsiu kanałem Bungo i zatoką Suo, połączona z Honsiu mostem i tunelem podmorskim powierzchnia: 42200 km kw., w tym około 370 małych wysepek stolica: Nagasaki miasta: Fukuoka, Kumamoto, Kagoshima warunki naturalne: powierzchnia górzysta, czynne wulkany, klimat podzwrotnikowy gospodarka: wydobycie węgla, złota, srebra, żelaza, cyny, uprawy ryżu, herbaty ludność: 13295 tysięcy (1986)
Klee - Paul, 1879-1940. Malarz szwajcarski; w 1906 przeniósł się do Monachium; w 1912 nawiązał kontakt z grupą Blaue Reiter profesor Bauhausu wpływy sztuki dziecka, kubizmu i surrealizmu; kompozycje o delikatnej kresce, później dramaturg
Kleopatra - około 68-30 p.n.e. Królowa Egiptu w latach 51-48 i 47-30 p.n.e. Kiedy rzymski generał, Juliusz Cezar, przybył do Egiptu, pomógł jej odzyskać tron; następnie jako kochankowie udali się do Rzymu; po śmierci Cezara (44 p.n.e.) powróciła do Aleksandrii; w 41 p.n.e. związała się z rzymskim dowódcą, Markiem Antoniuszem; w 31 p.n.e. Rzym wypowiedział Egiptowi wojnę i pokonał jego flotę w bitwie pod Akcjum podobno zarówno Kleopatra, jak i Marek Antoniusz popełnili samobójstwo
koala - Phascolarctos cinereus, torbacz z rodziny Phalangeridae, występujący tylko we wschodniej Australii; żywi się prawie wyłącznie liśćmi i pędami eukaliptusa; długość ciała około 60 cm, wyglądem przypomina małego niedźwiadka; tryb życia nadrzewny; cenna wełnista szara sierść omal nie doprowadziła do zagłady gatunku; od 1936 pod ochroną
Kobe - miasto i duży port morski w południowej części japońskiej wyspy Honsiu; ludność 1438200 (1989); ośrodek administracyjny prefektury Hyogo; wielki ośrodek przemysłu, głównie stoczniowego; ważny węzeł komunikacyjny
Koch - Robert, 1843-1910. Bakteriolog niemiecki; współtwórca nowoczesnej bakteriologii i nauki o chorobach zakaźnych; wspólnie ze swymi asystentami opracował technikę hodowli bakterii poza organizmem żywym; odkrywca laseczki wąglika (1876), gronkowca (1878), prątka gruźlicy (1882), przecinkowca cholery (1884); Nagroda Nobla w 1905 za prace nad gruźlicą
Kochanowski - Jan, 1530-1584. Najwybitniejszy poeta polski doby renesansu; humanista; liryka religijna, m.in. hymn Czego chcesz od nas Panie, psalmy Psałterz Dawidów (1579), wiersze okolicznościowe; autor Pieśni (1586), w tym patriotycznych, np. Pieśń o spustoszeniu Podola przez Tatarów, pochwały wsi Pieśń świętojańska o Sobótce, znakomitych Fraszek (1584), a także przejmujących Trenów (1580), napisanych po śmierci ukochanej córki Urszuli; autor pierwszego polskiego dramatu Odprawa posłów greckich (1578); jeden z największych poetów polskich
kodeks pracy - przepisy mówiące o obowiązkach i prawach pracodawców i pracowników; w XX wieku nowe prawa pracownikom przyznaje raczej prawo pisane niż zwyczajowe
Kolbe - Rajmund, (o. Maksymilian) 1894-1941. Polski franciszkanin; założyciel kilku pism katolickich; misjonarz w Nagasaki; w 1941 wywieziony do obozu w Oświęcimiu, gdzie dobrowolnie wybrał śmierć w bunkrze głodowym, zamiast jednego ze współwięźniów; kanonizowany w 1982
Kolberg -Oscar, 1814-1890. Polski folklorysta, etnograf, muzyk i kompozytor; autor monumentalnego dzieła Ludowego. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce (1857-90), ukazujące najpełniej opis polskiej kultury ludowej; także autor opery, pieśni i miniatur fortepianowych
kolęda - pieśń związana ze świętem Bożego Narodzenia i obrzędami noworocznymi; pierwsze polskie kolędy (zapisy melodii i tekstów) pochodzą z XV i XVI wieku; rozkwit twórczości kolędowej - XVII i XVIII wiek; także obyczaj ludowy związany z Bożym Narodzeniem (wzajemne obdarowywanie się i składanie życzeń)
Kolumbia - Republika Kolumbijska (República de Colombia)
powierzchnia: 1141748 km kw.
stolica: Bogota
miasta: Medellin, Cali, Bucaramanga
warunki naturalne: Andy rozciągają się z północy na południe; płaskie wybrzeże na zachodzie; rzeka Magdalena wpływa do Morza Karaibskiego; jezioro Guatavita (legendarne ,,Eldorado'')
głowa państwa i szef rządu: Ernesto Samper Pizano od 1994
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport szmaragdów (największy producent światowy), kawy (drugi producent na świecie), kokainy, bananów, bawełny, mięsa, cukru, ropy naftowej, skór, tytoniu waluta: peso
ludność: 32598800 (1990), w tym Metysi 68%, biali 20%, Indianie 1%; roczny przyrost naturalny: 2,2%
język: hiszpański
religia: rzymskokatolicka 95%
dochód narodowy: 32 miliardy dolarów (1987); 1075 dolarów na osobę
komedia - utwór sceniczny przedstawiający w sposób zabawny, niekiedy satyryczny wady i śmiesznostki charakterów ludzkich, obyczajów, stosunków społecznych, charakteryzujący się dynamiczną, pełną perypetii akcją, kończącą się szczęśliwie dla bohaterów; przeciwieństwo tragedii do najwybitniejszych komediopisarzy należą: William Shakespeare, Moliere, Carlo Goldoni, Pierre de Marivaux, George Bernard Shaw i Oscar Wilde; rodzaje komedii obejmują pantomimę, satyrę, farsę, czarną komedię i komedię dell'arte
komórkowy telefon - przenośny radiotelefon, jeden z rodzajów telefonicznego kontrolowanego przez komputer systemu komunikacji; sieć systemu podzielona jest na odrębne komórki o średnicy do 5 km, każda z nadajnikiem i odbiornikiem niskiego napięcia.
kompleks niższości - w psychologii, kompleks opisany przez Alfreda Adlera polegający na poczuciu niższej wartości i słabości dzieci w stosunku do dorosłych; obecnie termin ten odnosi się do ogólnego poczucia niższości połączonego z wygórowanymi ambicjami, których lęk nie pozwala zrealizować
komputery przenośne - (ang. portable computer), termin określający różne rodzaje komputerów - od większych niewygodnych do transportu, do małych typu ,,laptop'' lub ,,notebook'', z których można korzystać podczas podróży.
Komuna Paryska - dwa okresy rządów rewolucyjnych we Francji: Paryski Rząd Komunalny (1789-94) powstał po szturmie na Bastylię i sprawował władzę podczas rewolucji francuskiej do czasu upadku Robespierre'a (1794); Tymczasowy Rząd Narodowy (18 III-IV 1871) utworzony w oblężonym Paryżu podczas wojny francusko-pruskiej; składał się z socjalistów i lewicowych republikanów; uważany za pierwszy socjalistyczny rząd w historii; powstał po próbie rozbrojenia Gwardii Narodowej przez Zgromadzenie Narodowe; upadł, gdy oddziały wersalskie zdobyły Paryż i dokonały rzezi około 30 tysięcy osób między 21 a 28 V 1871
komórka - jest podstawową jednostką strukturalną i funkcjonalną organizmu. Jest najniższą jednostką organizacyjną żywej materii. Komórka ma postać bryłek trójwymiarowych, których kształty są uzależnione od pełnionych funkcji. Wielkość komórek jest różnorodna, wynosi od kilku mikrometrów do kilkunastu milimetrów. Znanych jest wiele rodzajów komórek, np. roślinne, zwierzęce, prokariotyczne, eukariotyczne. Wszystkie mają podobny skład chemiczny. Zbudowane są z następujących składników:
A składników nieorganicznych (biopierwiastków, wody).
B składników organicznych (białek, węglowodanów, lipidów, witamin, kwasów nukleinowych)
Kongo - Republika Kongijska (Républiqua du Congo)
powierzchnia: 342000 km kw.
stolica: Brazzaville
miasta: Pointe-Noire, Loubomo
warunki naturalne: nizinne wybrzeże, płaskowyż w centrum kraju; rzeka Zair (Kongo) na granicy z państwem Zair; połowę powierzchni kraju pokrywa dżungla
głowa państwa: Pascal Lissouba od 1992
szef rządu: Jacques-Joachim Yhombi-Opango od 1993
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport drewna, benzyny, ropy naftowej, kakao, cukru
ludność: 2692 tysiące (1992), głównie Bantu; roczny przyrost naturalny 2,6%
język: francuski (urzędowy), różne narzecza afrykańskie
religia: animiści 50%, chrześcijanie 48%, muzułmanie 2%
dochód narodowy: 2 miliardy dolarów (1983); 500 dolarów na osobę
Konstantynopol - dawna nazwa (330- 1453) Istambułu w Turcji; nazwa miasta od imienia rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego, który rozbudował w 338 greckie Bizancjum i uczynił je stolicą bizantyjskiego cesarstwa potężne fortyfikacje umożliwiły Konstantynopolowi przetrwanie wielu oblężeń, jednak w 1204 miasto zdobyli krzyżowcy, tworząc tam ,,królestwo łacińskie''; od 1261 ponownie w rękach Greków; w 1453 Konstantynopol podbili Turcy i od tamtej pory miasto stało się stolicą imperium otomańskiego
Kopernik - Mikołaj, 1473-1543. Astronom polski, matematyk, ekonomista, lekarz; kanonik kapituły warmińskiej; urodził się w Toruniu, w 1510 osiedlił się we Fromborku; w czasie wojny polsko-krzyżackiej (1520-21) kierował obroną zamku w Olsztynie; twórca heliocentrycznej teorii budowy świata (wg niej to Słońce, a nie Ziemia, jest centralnym ciałem Układu Słonecznego, a Ziemia jako jedna z planet obiega Słońce), którą przedstawił w słynnym dziele De revolutionibus orbium coelestium (O obrotach sfer niebieskich, 1543); teoria potępiona przez M. Lutra i J. Kalwina, także przez kościół katolicki, który umieścił dzieło Kopernika na indeksie (zakazane do 1828)
Korea Południowa - Republika Koreańska (Tehan Minguk)
powierzchnia: 98 800 km kw.
stolica: Seul
miasta: Tegu; porty: Pusan, Inczhon
warunki naturalne: południowa część górzystego półwyspu pomiędzy Morzem Japońskim a Morzem Żółtym
głowa państwa: Kim Young Sam od 1993
szef rządu: Lee Yoyng Duk od 1994
system polityczny: demokracja
gospodarka: eksport stali, statków, produktów przemysłu chemicznego, elektronicznego, włókienniczego i odzieżowego, a także ryb i materiałów budowlanych
waluta: won
ludność: 43919 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 1,4%
język: koreański
religia: buddyzm, konfucjanizm, chrześcijanie 28%
dochód narodowy: 71 miliardów dolarów (1986); 2180 dolarów na osobę
Korea Północna - Koreańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Dzoson Mindzudzuyi Inmin Konghwaguk)
powierzchnia: 120500 km kw.
stolica: Phenian
miasta: Czhongdzin, Nampo, Wonsan
warunki naturalne: rozległa nadbrzeżna równina przechodzi na zachodzie w góry, poprzecinane głębokimi dolinami w środkowej części kraju
głowa państwa: Kim Jong Il od 1994
szef rządu: Kang Song San od 1992
system polityczny: komunizm
gospodarka: eksport węgla, żelaza, miedzi, tkanin, wyrobów chemicznych waluta: won
ludność: 23 059 tysięcy (1990); roczny przyrost naturalny 2,5%
język: koreański
religia: buddyzm, konfucjanizm; państwo ogranicza praktyki religijne
dochód narodowy: 20 miliardów dolarów; 3450 dolarów na osobę (1988)
Kornwalia - hrabstwo w południowo-zachodniej Anglii wraz z Wyspami Scilly
powierzchnia: (bez wysp) 3550 km kw.
miasta: Truro (ośrodek administracyjny), Camborne, Launceston; ośrodki wypoczynkowe: Bude, Falmouth, Newquay, Penzance, St Ives warunki naturalne: bagna Bodmin (z wzniesieniem Brown Willy 419 m), półwysep Land's End, góry św. Michała, rzeki: Tamar, Fowey, Fal, Camel
gospodarka: przemysł elektroniczny, wydobycie cyny (od epoki brązu, prace wznowione w latach 60., przemysł zanikający), glinki kaolinowej, rybołówstwo, hodowla kwiatów wiosennych
ludność: 469300 (1991) sławni ludzie: John Betjeman, Humphry Davy, Daphne Du Maurier, William Golding
Korsyka - francuska wyspa na Morzu Śródziemnym u zachodnich wybrzeży Włoch, na północ od Sardynii; obejmuje departamenty: Haute Corse i Corse du Sud
powierzchnia: 8700 km kw.
stolica: Ajaccio (port)
warunki naturalne: teren górzysty, we wschodniej części aluwialny, częściowo zabagniona nizina nadmorska rząd: specjalny status rządowy parlamentu regionalnego liczącego 61 członków, z mocą rozpatrywania i sugerowania poprawek do ustaw Francuskiego Zgromadzenia Narodowego dotyczących Korsyki
gospodarka: produkcja wina, oliwy
ludność: 294 tysiące (1986), w tym 50% rodowitych Korsykan; około 400 tysięcy emigrantów przebywa głównie w Meksyku i Ameryce Łacińskiej, skąd wracają jako emeryci
język: francuski (urzędowy), większość mówi językiem korsykańskim, dialektem włoskiego
Kosowo - okręg autonomiczny w Jugosławii, południowa Serbia (1974-90); stolica PrisYtina; powierzchnia 10900 km kw.; ludność 1900 tysięcy (1986), w tym około 200 tysięcy Serbów i około 1700 tysięcy Albańczyków; gospodarczy wyrób wina, wydobycie niklu, ołowiu i cynku; większość narodowa Albańczyków oraz granica z Albanią stanowiły podstawę żądań zjednoczenia Kosowa z Albanią pod koniec lat 80., kiedy Serbowie opowiadali się za połączeniem Kosowa z resztą Serbii; w II 1990 ogłoszono stan wyjątkowy po wybuchu walk między Albańczykami, policją i mniejszością słoweńską; parlament i rząd rozwiązano w VII 1990, w IX 1990 serbski parlament przeprowadził oficjalną aneksję Kosowa.
Kossak Juliusz - 1824-1899. Polski malarz, znakomity akwarelista; malarz polowań, scen batalistycznych, historycznych, rodzajowych; mistrzowskie przedstawienia koni; autor m.in. Mohort prezentujący stadninę (1858), Wyjazd na polowanie (1876), Odsiecz Smoleńska (1879); ilustracje m.in. do Trylogii H. Sienkiewicza.
Kossak Wojciech - 1857-1942. Polski malarz; syn Julisza; malarz scen historycznych i batalistycznych (głównie z wojen napoleońskich i powstania listopadowego), rodzajowych, o tematyce wojskowej i portretów; podobnie jak ojciec znakomite przedstawienia koni; autor m.in.: Olszynki Grochowskiej (1886), Ułańskich zalotów (1898) oraz panoramy (razem z J. Styką) Racławice (1892-94)
Kostaryka *** Republika Kostaryki (República de Costa Rica)
powierzchnia: 51100 km kw.
stolica: San José
miasta: LimóMn, Puntarenas
warunki naturalne: tropikalne wybrzeża, płaskowyż w centralnej części kraju; swego czasu Kostaryka była niemal całkowicie zalesiona; na obszarze tego kraju znajdowało się 5% światowej flory i fauny; do 1983 ocalało jedynie 17% lasów; większość wycięto pod wypas bydła, co doprowadziło do wyjałowienia gleby i masowego bezrobocia; znaczne zniszczenie środowiska naturalnego; 10% obszaru kraju obejmują założone niedawno parki narodowe, co w perspektywie umożliwi częściowe odtworzenie drzewostanu
głowa państwa i szef rządu: José Maria Figueres Olsen od 1994
system polityczny: liberalna demokracja
gospodarka: eksport kawy, bananów, kakao, cukru, wieprzowiny waluta: colon
ludność: 3032 tysiące (1990), w tym 1200 Indian Guayami; roczny przyrost naturalny 2,6%
język: hiszpański (urzędowy)
religia: rzymskokatolicka 95%
dochód narodowy: 4,3 miliarda dolarów (1986); 1550 dolarów na osobę
Koszalin - miasto w Polsce nad Dzierżęcinką, na Wybrzeżu Słowińskim (13 km od Morza Bałtyckiego); prawa miejskie 1266; XV-XVII wiek jedna z rezydencji książąt-biskupów; od 1653 należał do Brandenburgii, potem do Prus; obecnie liczne zabytki: fragmenty gotyckich murów miejskich (XIII/XIV wiek), gotycka bazylika NMP (XIV wiek), gotycka kamienica i inne; ludność 111100 (1993).
koszerność - (hebr. - odpowiedni), przestrzeganie przepisów religijnych odnośnie przygotowywania i spożywania pokarmów; wg judaizmu, posłuszeństwo nakazom Mojżesza z Księgi Powtórzonego Prawa, np. można jeść mięso tylko ze zwierząt parzystokopytnych, które przeżuwają pokarm (krów, owiec, ale nie świń); przepisy regulują także ubój zwierząt i przygotowanie mięsa do spożycia (np. całkowite zebranie krwi); można jeść ryby, ale nie mięczaki; produktów mlecznych nie wolno gotować i jeść razem z mięsem lub drobiem ani też po spożyciu mięsa czy drobiu przed upływem 4 godzin; naczynia na mięso i mleko należy trzymać w oddzielnych pomieszczeniach.
Kościuszko Tadeusz - 1746-1817. Polski generał, Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794; 1775-83 uczestnik wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych; walczył pod rozkazami George'a <$Washingtona$$12472$>; mianowany generałem brygady, odznaczył się przy oblężeniu Saratogi; w 1784 wrócił do Polski; uczestnik wojny polsko-rosyjskiej, która zakończyła się II rozbiorem Polski; wyemigrował do Saksonii; powrócił ponownie w 1794, aby dowodzić powstaniem przeciwko zaborcom; pobity przez połączone wojska rosyjskie i pruskie; więziony do 1796; zmarł w Solurze (Szwajcaria), zwłoki jego spoczywają na Wawelu
Kotarbiński Tadeusz - 1886-1981. Polski filozof, logik i prakseolog; pionier i współtwórca prakseologii polskiej; twórca filozoficznej koncepcji reizmu oraz tzw. etyki niezależnej
Koziorożec - gwiazdozbiór zodiaku na pólkuli południowej, z głową kozła i rybim ogonem; Słońce przechodzi przez ten znak od końca I do połowy II; w astrologii od 22 XII do 19 I
kozłek lekarski - Valeriana officinalis, bylina z rodziny Valerianaceae; występuje na obszarach półkuli północnej; kwiaty różowe, pachnące, zebrane w baldachach; z kłącza produkuje się lek o działaniu uspokajającym i spazmolitycznym
Kraków - miasto w Polsce, nad Wisłą; ludność 745100 (1993); ośrodek przemysłowy, produkcja wagonów kolejowych, papieru, artykułów chemicznych i tytoniowych; wielki ośrodek naukowy i kulturalny (11 wyższych uczelni; teatry, muzea); najcenniejszy zespół zabytkowy w Polsce; m.in.: Wawel - siedziba królów polskich, gotycki kościół Mariacki, Sukiennice, Barbakan, Brama Floriańska, liczne kościoły; Uniwersytet Jagielloński (założony w 1364, zwany Akademią Krakowską); od około 6 tysięcy lat osadnictwo stałe; kopiec Krakusa (VII wiek); prawa miejskie w 1257; od panowania Kazimierza Odnowiciela do 1596 stolica państwa; w okresie okupacji hitlerowskiej siedziba władz Generalnej Guberni
Krasicki - Ignacy, 1735-1801. Poeta i powieściopisarz polski; od 1766 biskup warmiński z tytułem księcia (stąd kryptonim XBW); od 1795 arcybiskup gnieźnieński; czołowy pisarz polski oświecenia; poematy heroikomiczne m.in. Monachomachia (1778), satyry (Pijaństwo, Żona modna), bajki, utwory powieściowe, dramatyczne, tłumaczenia; autor pierwszej polskiej powieści nowoczesnej Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki (1776)
Krasiński - Zygmunt, (pseud. Spirydon Prawdzicki) 1812-1859. Dramatopisarz i poeta polski, hrabia; twórca historiozoficznego dramatu polskiego m.in. Nie-Boskiej komedii (1835), Irydiona (1836); mesjanistyczny poemat Przedświt (1843), liryki, szkice literackie; w korespondencji barwna panorama epoki, zwłaszcza w listach do Delfiny Potockiej
Kraszewski - Józef Ignacy, (pseud. Bogdan Bolesławita) 1812-1887. Polski pisarz i publicysta, historyk; autor licznych realistycznych powieści z dziejów Polski, gawęd i opowiadań, m.in.: Stara baśń (1875), Hrabina Cosel (1874), Ulana (1843), Dziecię Starego Miasta (1863
Kreisler - Fritz, 1875-1962. Austriacki skrzypek i kompozytor, sławny interpretator utworów Brahmsa i Beethovena; w 1911 jako jeden z pierwszych dokonał nagrań muzyki klasycznej; skomponował popularne miniatury skrzypcowe
kreml - cytadela lub warownia w obrębie miast ruskich; Kreml moskiewski pochodzi z XII wieku; dawna rezydencja carów rosyjskich; obecna siedziba władz państwowych
krew - (u człowieka ok. 5 litrów) składa się z osocza (plazmy) w ok. 55% i zawieszonych w nim elementów morfologicznych (komórek krwi) ok. 45% objętości.
Osocze jest mieszaniną białek, aminokwasów, węglowodanów, lipidów, jodu, sodu, potasu, magnezu, wapnia, hormonów, enzymów, przeciwciał oraz w 90% wody.
Białka obecne w osoczu pełnią ważne, określone funkcje:
fibrynogen bierze udział w procesie krzepnięcia krwi. Osocze pozbawione fibrynogenu nazywane jest surowicą,
albuminy regulują ilość wody,
globuliny warunkują odporność organizmu oraz transportują jony.
Elementami morfotycznymi krwi są:
erytrocyty są to owalne małe komórki (średnica 7 mikronów, a grubość 2 mikrony), wyglądające jak dwuwklęsłe krążki. Powstają w szpiku kostnym (jako dorosłe trafiają do krwi, są pozbawione jądra komórkowego), żyją ok. 120 dni. Martwe rozkładane są w wątrobie.
Erytrocyty utkane są z włókienek hemoglobiny oraz wody. Taka siateczkowa budowa pozwala na odkształcenia powstające w czasie przeciskania się erytrocytów przez kapilary (naczynia włosowate). Włókienko hemoglobiny zbudowane jest z 4 cząsteczek hemu (hem barwnik czerwony krwi, posiada pierścień porfirynowy z centralnie ułożonym żelazem) oraz 4 łańcuchów globiny (białek prostych). Liczba erytrocytów w krwi jest stała, zależy tylko od wieku i płci (u kobiety w 1 mm3 wynosi od 4,5-5 milionów, u mężczyzn w 1 mm3 wynosi ok. 5,5 milionów). Erytrocyty uczestniczą w przenoszeniu tlenu z pęcherzyków płucnych do komórek. Hemoglobina ma zdolność nietrwałego łączenia się tlenu z hemem na zasadzie przestrzennego dopasowania. Przy tym połączeniu żelazo pozostaje na tym samym stopniu utlenienia, nie powstają wiązania chemiczne. Krew jest utlenowana. Erytrocyty nie mogą poruszać się samodzielnie, płyną biernie z prądem krwi. Czerwone komórki uczestniczą w niewielkim stopniu w transporcie CO2, który łączy się z globiną tworząc karbohemoglobinę (ok. 30% powstającego CO2, pozostałe 70% transportowane jest w osoczu w formie jonów HCO3). Na powierzchni erytrocytów syntetyzowane są związki chemiczne, tzw. glikoproteidy tworzące aglutynogeny, decydujące o grupie krwi. W populacji ludzkiej występują cztery grupy krwi: A, B, AB, O.
leukocyty - posiadają jądro komórkowe. Są najczęściej bezbarwne. Mają zdolność do czynnego pełzakowatego poruszania się. Mogą przenikać przez ścianki naczyń krwionośnych, aby przedostawać się do tkanek, które wydzielają specyficzne substancje w stanach infekcji. Ich ilość w organizmie wynosi ok. 6 tysięcy w 1 mm3 krwi. Zmniejszenie liczby leukocytów świadczy o braku odporności w organizmie, zaś podwyższenie ich liczby może świadczyć o stanie zapalnym. Wyróżniamy 5 typów leukocytów:
neutrofile (granulocyty obojętnochłonne), są dość liczne wśród leukocytów ok. 60%. Mają zdolność fagocytozy (pożerania), ich ilość wzrasta przy infekcjach
bazofile (granulocyty zasadochłonne) są nieliczne, tylko do 0,5% wszystkich leukocytów. Zawierają heparynę (związek o właściwościach przeciwskrzepowych) oraz histaminę (uwalnianą w stanach alergicznych)
eozynofile (granulocyty kwasochłonne), mają małą zdolność poruszania się. Ich ilość waha się od 1-4% leukocytów. Ich liczba wzrasta przy chorobach pasożytniczych i alergicznych.
monocyty są nazywane agranulocytami. Są największymi komórkami krwi. Powstają w szpiku kostnym. Są okrągłymi komórkami posiadającymi zdolność ruchu i fagocytozy. W 1 mm3 występuje od 5-10 sztuk tych komórek.
limfocyty występują w krwi oraz limfie. Tworzą dwie grupy komórek - limfocyty T, penetrujące organizm, potwierdzające zgodność tkankową, wyszukujące ciał obcych (antygenów) oraz limfocyty B odpowiedzialne za tworzenie przeciwciał.
trombocyty - są płytkami krwi. Są wielokątne, pozbawione jąder, krótko żyją (kilka dni). Ich ilość wynosi od 200-600 tysięcy w 1 mm3 krwi. Rolą tych komórek jest sprawdzanie ciągłości naczyń krwionośnych. W chwili stwierdzenia uszkodzenia w naczyniu krwionośnym uwalniają enzym rozpoczynający proces krzepnięcia krwi. Końcowym efektem tego procesu jest skrzep, powstający z włókienek fibryny oraz komórek krwi. Mechanizm krzepnięcia krwi jest procesem złożonym, w którym bierze udział wiele różnych substancji osocza. Proces ten trwa od 7 do 15 minut i zależy od rozległości rany.
Krosno - miasto w Polsce, nad Wisłokiem; prawa miejskie 1384; zabytki, m.in.: kościół późnogotycki (XVI, XVII wiek), zespół klasztorny franciszkanów (XV, XVI wiek), zabytkowe kamienice; obecnie ośrodek Krośnieńsko-Jasielskiego Zagłębia Naftowego; przemysł lniarski, obuwniczy, maszynowy, huty szkła; ludność 49500 (1993
krótkowzroczność - (miopia), wada wzroku polegająca na nieostrym widzeniu przedmiotów oddalonych; spowodowana wydłużeniem gałki ocznej, przez co następuje zogniskowanie obrazu przed siatkówką, a nie w niej; krótkowzroczność może być korygowana noszeniem odpowiednich okularów lub szkieł kontaktowych.
krykiet - (ang. cricket), gra zespołowa z użyciem małej, twardej piłki i długiego, płaskiego drewnianego kija; rozgrywana przez 2 drużyny po 11 osób każda na okrągłym lub owalnym boisku, w środku którego znajduje się starannie wystrzyżony, trawiasty ,,rozbieg'', a po obu jego końcach są bramki, zbudowane z trzech pionowych, drewnianych kijków, na których leżą 2 mniejsze; gra polega na tym, by zaliczyć jak najwięcej przebiegnięć między jedną bramką a drugą (biega gracz uderzający kijem piłkę przy jednej bramce i jego partner, stojący przy drugiej), nim gracze drużyny przeciwnej zdążą odrzucić wybitą w pole piłkę; wybicie piłki poza obręb boiska powoduje automatyczne zaliczenie 4 lub 6 przebiegnięć
Krym - (Półwysep Krymski), półwysep na północy Morza Czarnego, republika autonomiczna (dawniej region, 1954-91) Ukrainy powierzchnia: 27 tysięcy km kw. stolica: Symferopol miasta: Sewastopol, Jałta gospodarka: wydobycie rud żelaza, ropy naftowej ludność: 2,5 miliona (1989), w tym 70% Rosjan, pomimo powrotu 150 tysięcy wysiedlonych Tatarów krymskich od 1989 historia: od 1991 próby odłączenia się od Ukrainy, która wszelkimi środkami, z groźbą użycia siły włącznie, opiera się secesji
krztusiec - (koklusz), ostra choroba zakaźna występująca głównie u dzieci, wywołana przez pałeczki Bordetella pertussis; bardzo zakaźna; pierwszymi objawami są nieżyt nosa, niewielka gorączka i utrata apetytu, a następnie napady gwałtownego kaszlu połączone z charakterystycznym ,,pianiem'' przy wdechu, czemu często towarzyszą wymioty i silne krwawienie z nosa; choroba może trwać przez kilka tygodni
krzywica - (angielska choroba), przewlekłe schorzenie kości występujące tylko u dzieci wskutek zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforowej (niedobór witaminy D); charakteryzuje się zaburzeniami we wzroście kości i ich zniekształceniem.
Krzyżacy - (Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie), zgromadzenie zakonne założone w 1190 w Palestynie i przekształcone w 1198 w zakon rycerski; głównym zadaniem miała być opieka nad pielgrzymami i chorymi oraz walka z niewiernymi; w 1211 przyjął ich król Węgier Andrzej II, lecz wobec dążeń Krzyżaków do stworzenia tam własnego państwa, usunął w 1224-25; w 1226 . Konrad Mazowiecki sprowadził Krzyżaków do Polski w celu obrony Mazowsza przed Prusami; do 1283 podbili Prusy i, popierani przez papiestwo i cesarstwo, utworzyli własne państwo; w 1308-09 zajęli Pomorze Gdańskie, co było powodem wojen z Polską (1308-1521); w 1525 sekularyzacja zakonu i przekształcenie w lenne Polsce księstwo świeckie, tzw. Prusy Książęce; zakon przetrwał w Niemczech i Austrii do 1929, następnie przekształcony w zakon duchowny
Kuala Lumpur - stolica Malezji; powierzchnia 240 km kw.; ludność 1237900 (1990); eksploatacja cyny i plantacje kauczuku; od 1882 stolica sułtanatu Selangor, od 1974 tworzy terytorium federalne
Kuba - (República de Cuba)
powierzchnia: 110860 km kw.
stolica: Hawana
miasta: Santiago de Cuba, Camaguaey
warunki naturalne: terytorium Kuby obejmuje wyspę Kubę (największą i najdalej na zachód wysuniętą wśród Wielkich Antyli) oraz rozsiane wokół drobne wyspy (największa Pinos); większa część powierzchni nizinna, na południowym wschodzie góry Sierra Maestra
głowa państwa i rządu: Fidel Castro Ruz od 1959
system polityczny: republika komunistyczna
partia polityczna: marksistowsko-leninowska Komunistyczna Partia Kuby (PCC)
gospodarka: eksport cukru, tytoniu, kawy, niklu, ryb
waluta: peso kubańskie
ludność: 10582 tysiące (1990), w tym 37% stanowią biali pochodzenia hiszpańskiego, 51% Mulaci, 11% pochodzenia afrykańskiego; roczny przyrost naturalny 0,6%
język: hiszpański
religia: katolicyzm 85%, także wyznawcy kościoła episkopalnego i metodyści
dochód naodowy.: 15,8 miliarda dolarów (1983); 1590 dolarów na osobę
Ku Klux Klan - amerykańskie tajne stowarzyszenie uznające wyższość ,,białych'', założone w 1866 w południowych stanach USA, sprzeciwiające się przyznaniu praw politycznych czarnej ludności po wojnie secesyjnej; członkowie Ku Klux Klanu nosili białe szaty z kapturami zakrywającymi twarz, podczas nocnych spotkań palili krzyże; w latach 60. XX wieku nastąpił wzrost aktywności Ku Klux Klanu - terroryzował walczących o prawa cywilne, organizował demonstracje rasistowskie; nielegalny (w 1958 rozwiązany przez władze
Kurdowie - naród mieszkający głównie w górach Zagros, w zachodnim Iranie i północnym Iraku, w rejonie zwanym Kurdystanem; dążą do utworzenia niepodległego państwa; 8 milionów w Turcji, w górach Taurus, 5 milionów w Iranie, 4 miliony w Iraku, 500 tysięcy w Syrii i 500 tysięcy w Azerbejdżanie, Armenii, Gruzji; kilka milionów Kurdów mieszka w Europie; w 1984-89 około 1 miliona Kurdów zostało bez dachu nad głową, a 25 tysięcy zginęło na skutek użycia przez Irak broni chemicznej w atakach na Kurdystan; w 1991 ponad 1 milion Kurdów musiało opuścić swe domy w północnym Iraku z powodu wojny w zatoce; języki kurdyjskie (kurmandżi, sorani, kurdi, gurani i zaza) należą do grupy indoirańskiej języków indoeuropejskich; Kursdowie są głównie sunnitami, chociaż w Iranie są też szyici
Kurylskie, Wyspy - (Kuryle), łańcuch około 50 małych wysp między północno-wschodnią częścią wyspy Hokkaido a południową Kamczatką (niektóre z nich są wyspami wulkanicznymi); powierzchnia 14765 km kw.; ludność 25 tysięcy (1990); dwie z wysp (Etorofu, wcześniej: Iturup, i Kunaszir) są przedmiotem sporu między Japonią a Rosją
Kuwejt - Państwo Kuwejt (Daulat al-Kuwajt)
powierzchnia: 17819 km kw.
stolica: Kuwejt
miasta: Al-Jahrah, Mina al-Ahmadi, Al-Burkan
warunki naturalne: powierzchnia nizinna, pustynia; wyspy: Failaka, Bubiyan, Warba; w północno-wschodniej części Półwyspu Arabskiego; podczas wojny w Zatoce Perskiej (1990-91) podpalono 650 szybów naftowych, około 300 tysięcy ton ropy dostało się do wód zatoki, powodując zanieczyszczenie środowiska
głowa państwa i rządu: Dżabir al-Ahmad al-Dżabir as-Sabah
system polityczny: konstytucyjna monarchia dziedziczna (głową państwa jest emir)
gospodarka: głównie wydobycie i eksport ropy naftowej.
waluta: dinar kuwejcki
ludność: 2080 tysięcy (1990), w tym Arabowie 40%, Palestyńczycy 30%; roczny przyrost naturalny 5,5%
język: arabski 78%, kurdyjski 10%, farsi 4%
religia: sunnici 45%, szyici 30%
dochód narodowy: 19,1 miliarda dolarów (1988); 10410 dolarów na osobę
kwartet smyczkowy - zespół 4 muzyków grających na: pierwszych skrzypcach, drugich skrzypcach, altówce i wiolonczeli; stanowi podstawę orkiestry symfonicznej; wybitnymi kompozytorami utworów dla kwartetów smyczkowych byli: Haydn (ponad 80 kwartetów smyczkowych), Mozart (27), Schubert (20), Beethoven (17), Dvorak (8), Bartók
kwasy nukleinowe -zawierają informację genetyczną o każdej komórce w organizmie. Zlokalizowane są w jądrze komórkowym, w mitochondriach i plastydach. Budowę kwasu nukleinowego przedstawili w 1953 r. J. Watson i F. Crick (w 1962 r. otrzymali Nagrodę Nobla).
Wyróżniamy: kwas DNA (dezoksyrybonukleinowy) oraz RNA (rybonukleinowy).
Kwas nukleinowy DNA
Jest makrocząsteczką zbudowaną z dwóch łańcuchów tworzących prawoskrętną helisę. Łańcuchy są w stosunku do siebie przeciwbieżne (jeden jest odwróceniem drugiego 3, 5). Każdy łańcuch tworzą nukleotydy zbudowane z trzech składników:
cukru pięciowęglowego (dezoksyrybozy),
zasady azotowej (purynowej adeniny, guaniny lub pirymidynowej tyminy, cytozyny),
kwasu ortofosforowego .
Kwas DNA decyduje o dziedziczności, zawiera informację genetyczną o składzie białek, bierze udział w procesie rozmnażania przekazując informację genetyczną komórkom potomnym, posiada zdolności replikacji.
Replikacja polega na samopowieleniu kwasu DNA. Rozpoczyna się jednocześnie w kilku miejscach oraz w obu kierunkach nici DNA. Proces replikacji zachodzi przed podziałem komórki.
Rozpoczyna się od rozplatania nici DNA przy udziale enzymu, helikazy, który ułatwia rozkręcanie nici. Synteza DNA odbywa się zawsze w kierunku 5 do 3. Łączenie nukleotydów w łańcuch polinukleotydowy wspomagają enzymy, polimerazy DNA. Enzymy te dołączają nowe nukleotydy wyłącznie do końca 3 nowo syntetyzowanego łańcucha komplementarnego do nici kopiowanej. Do rozpoczęcia syntezy DNA potrzebny jest starter, utworzony z kwasu RNA, który łączy się z jednoniciową matrycą DNA, zgodnie z regułą komplementarności w miejscu rozpoczęcia replikacji zwanym miejscem inicjacji replikacji. Replikacja przebiega jednocześnie na obu niciach w obszarze nazywanym widełkami replikacyjnymi. Wydłużenie jednej z powstających nici odbywa się zgodnie z ruchem widełek w sposób ciągły nić tę nazywamy prowadzącą. Natomiast synteza drugiej nici przebiega w kierunku przeciwnym do ruchu widełek replikacyjnych. Powstaje ona w postaci krótkich nukleotydów nazywanych fragmentami okazaki. Nić ta nazywana jest opóźnioną. Syntezę każdego fragmentu okazaki inicjuje odrębny starterowy RNA. Synteza ta przebiega w kierunku końca poprzednio utworzonego fragmentu. Poszczególne fragmenty zostają łączone przez enzym, ligazę DNA (zespala się koniec 3 jednego fragmentu z końcem 5 drugiego fragmentu).
Kwas nukleinowy RNA powstaje w procesie transkrypcji na DNA. Posiada jednoniciowe cząstki o krótszych łańcuchach w porównaniu z DNA. Istnieją 3 odmiany RNA różniące się funkcją oraz długością łańcuchów. Wszystkie zbudowane są z nukleotydów.
Nukleotyd zawiera:
zasadę azotową: purynową (adeninę, guaninę) lub pirymidynową (cytozynę,uracyl)
cukier pięciowęglowy (rybozę),
kwas fosforowy.
m RNA matrycowy (informacyjny). Zawiera informacje o kolejności ułożenia aminokwasów w tworzonym białku. Przenosi tę informację z jądra komórkowego do rybosomów w czasie biosyntezy.
r RNA rybosomalny. Występuje w rybosomach, będąc materiałem strukturalnym tych organelli.
t RNA transportujący; jest bardzo krótki, zawiera ok. 70-80 nukleotydów. Ma charakterystyczny wygląd liścia koniczyny. Jego zadaniem jest przenoszenie aktywnych aminokwasów do właściwego miejsca w rybosomie w czasie biosyntezy białka.
kwaśne deszcze -
Kwaśny deszcz jest opadem atmosferycznym zawierającym kwasy, np. siarkowe, azotowe, powstałe z połączenia gazowych zanieczyszczeń atmosferycznych (tlenki siarki, azotu) z parą wodną.
Kwasowe opady powodują:
uszkodzenie organów roślinnych (głównie liści),
drażnią drogi oddechowe zwierząt, człowieka,
zakwaszają glebę (uniemożliwiając wzrost roślin),
zakwaszają wodę (zmieniają pH wody, zmieniając środowisko życia dla wielu organizmów),
niszczą dobra kulturowe człowieka (niszczą zabytki).
Uniemożliwienie powstawania kwaśnych opadów gwarantuje zmniejszenie zanieczyszczeń atmosferycznych w wielu państwach na kontynencie (tlenki siarki i azotu przenoszone są na wielkie odległości).
kwiat- organ rozrodczy rośliny kwiatowej, zazwyczaj składający się z 4 okółków zmodyfikowanych liści: działek kielicha, płatków, pręcików i słupka, które wyrastają na środkowej osi lub na dnie kwiatu; różnice w wielkości, kolorze, liczbie i rozmieszczeniu tych części są ściśle związane z rodzajem zapylenia; kwiaty wiatropylne mają zredukowaną liczbę działek kielicha i płatków (bądź też nie mają ich wcale) oraz długie, pierzaste znamiona, które zwisają na zewnątrz kwiatu, by chwytać niesiony przez wiatr pyłek; w przeciwieństwie do nich płatki kwiatów owadopylnych są zwykle bardzo widoczne, o jaskrawych barwach.
Labrador - obszar w północno-wschodniej Kanadzie, część Nowej Fundlandii, między zatoką Ungava na północnym zachodzie a Oceanem Atlantyckim na wschodzie i cieśniną Belle Isle na południowym wschodzie; powierzchnia 266060 km kw.; ludność 28741 (1986); łagodnie opadający płaskowyż o nieregularnej linii brzegowej, z licznymi zatokami, fiordami, urwiskami; przetwórstwo ryb, obróbka drewna, produkcja celulozy, wydobycie wielu minerałów.
La Fontaine - Jean de, 1621-1695. Poeta francuski; urodzony w Chäteau-Thierry; od 1656 mieszkał głównie w Paryżu; przyjaciel Moliera, Racine'a, Boileau; słynny zbiór Bajki (1668-94) składał się z dowcipnych opowiastek wierszem
Lancelot - wg legend arturiańskich jeden z rycerzy króla Artura, kochanek królowej Ginewry; pierwotnie bohater opowieści ludowych; w legendzie o rycerzach Okrągłego Stołu po raz pierwszy pojawił się w XII wieku
Laos - Laotańska Republika Ludowo-Demokratyczna (Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao)
powierzchnia: 236790 km kw.
stolica: Vientiane
miasta: Luang Prabang (dawniej stolica królestwa), Paksé, Savannakhet
warunki naturalne: kraj śródlądowy, wysokie góry na wschodzie, rzeka Mekong na zachodzie; dżungla zajmuje prawie 60% terytorium
głowa państwa: Nouhak Phoumsavan od 1992
szef rządu: generał Khamtay Siphandon od 1991
system polityczny: komunizm
gospodarka: produkcja energii elektrycznej, eksport drewna tekowego i kawy waluta: nowy kip
ludność: 4024 tysiące (1990), w tym: Laotańczycy 48%, Tajowie 14%, Khmerowie 25%, Chińczycy 13%; roczny przyrost naturalny 2,2%
język: laotański (oficjalny), francuski
religia: buddyzm theravada (85%), wierzenia animistyczne wśród mieszkańców gór
dochód narodowy: 500 milionów dolarów (1987); 180 dolarów na osobę
Laponia - kraina geograficzna w Europie, za kołem podbiegunowym, na terenie Norwegii, Szwecji, Finlandii i Półwyspu Kolskiego; bogactwa naturalne: chrom, miedź, żelazo, drewno, energia hydroelektryczna; źródłem dochodów jest także turystyka; rdzennymi mieszkańcami są Saamowie (dawniej nazywani Lapończykami), pasterskie plemię koczownicze; klimat Laponii charakteryzują niskie temperatury, 3-miesięczny dzień polarny w lecie oraz 3-miesięczna noc polarna w zimie
laser - urządzenie wytwarzające wąską wiązkę promieni świetlnych, która może przebywać duże odległości bez rozproszenia; można ją skupić; wiązka laserowa może mieć duże natężenie (108 W/cm.kw. dla laserów wysokoenergetycznych); lasery znalazły zastosowanie m.in. w technologii materiałów, pomiarach precyzyjnych, zabiegach medycznych, zapisie i odtwarzaniu dźwięków i obrazów, telekomunikacji
Las Vegas - miasto w stanie Nevada w USA, znane z klubów nocnych i kasyn; ludność 202 tysiące (1986); założone w 1855 na terenie osady mormonów; największe miasto stanu
lateks - (łac. - ciekły), ciecz występująca w niektórych roślinach (np. w kauczuku, maku); zawiesina żywic, białek i innych substancji organicznych; podstawowy surowiec do produkcji sztucznej gumy; także nazwa zawiesiny cząstek kauczuku naturalnego lub syntetycznego (lub plastiku), wykorzystywanej do produkcji wyrobów z gumy, farb i klejów.
Lauda - Niki, 1949-. Austriacki kierowca rajdowy; mistrz świata w 1975, 1977 i 1984
Lawrence D(avid) H(erbert) *** 1885- 1930. Pisarz angielski; w swych utworach prezentował pogląd, iż emocje i popęd płciowy są źródłem natchnienia; zwrócił na siebie uwagę na wpół autobiograficzną powieścią Synowie i kochankowie (1913), w której sportretował własną matkę; inne powieści: Zakochane kobiety (1921), Kochanek Lady Chatterley (1928); pisał także opowiadania i wiersze
Legia Honorowa - order za męstwo i wybitne zasługi, przyznawany we Francji i Wielkiej Brytanii
Lehar - Ferenc (1870-1948). Kompozytor węgierski; twórca popularnych operetek wiedeńskich, np. "Wesoła wdówka" (1905), "Hrabia Luxemburg" (1909), "Cygańska miłość" (1910), "Kraina uśmiechu" (1929); także pieśni, marsze, walce, koncerty skrzypcowe
Leibniz - Gottfried Wilhelm, 1646-1716. Niemiecki matematyk i filozof; równolegle z Izaakiem Newtonem, rozwinął gałąź matematyki znaną jako rachunek różniczkowy; w swych pracach metafizycznych, np. w Monadologii (1714), dowodził, że wszystko składa się z niezliczonych jednostek zwanych monadami, których poszczególne właściwości decydują o przeszłości, teraźniejszości i przyszłości każdej rzeczy; oddziaływania monad można przewidzieć, chociaż są cząstkami niezależnymi od siebie; prowadziło to do wniosku, że wiara chrześcijańska i rozumowanie naukowe nie są sprzeczne oraz że żyjemy w ,,najlepszym ze światów''; optymizm Leibniza wyśmiał Voltaire w Kandydzie
Leigh Vivien - (właściwie Vivien Mary Hartley) 1913-1967. Aktorka angielska; grała w teatrach w Londynie i Nowym Jorku; wyróżniona Oscarami za rolę Scarlett O'Hara w Przeminęło z wiatrem (1939) oraz Blanche du Bois w Tramwaju zwanym pożądaniem (1951).
lemingi - drobne gryzonie z rodziny Cricetidae; na całym świecie występują 4 gatunki lemingów, głównie na północy; długość ciała około 12 cm, gęste brązowe futerko, mała głowa, krótki ogon; kiedy liczebność populacji jest tak duża, że nie wystarcza żywności, lemingi rozpoczynają masową migrację.
Lemmon - Jack, (John Uhler III) 1925-. Aktor amerykański; znany głównie z filmów komediowych, np. Pół żartem, pół serio (1959), Garsoniera (1960), ale równie znakomity w rolach dramatycznych: Chiński syndrom (1979), Zaginiony (1981
lemury - Lemuridae, przedstawiciele naczelnych, zamieszkujący Madagaskar i wyspy Komory; około 16 gatunków różnej wielkości; zwierzęta nadrzewne, niektóre gatunki żyją nocą; mają długi, puszysty ogon i żywią się owocami, owadami oraz małymi zwierzętami
Lenin - Władimir Ilicz, (właściwie W. Uljanow) 1870-1924. Rewolucjonista rosyjski; pierwszy przywódca ZSRR i teoretyk komunizmu; brał czynny udział w rewolucji 1905, lecz po jej upadku został zmuszony do opuszczenia Rosji i osiedlił się w Szwajcarii w 1914; powrócił do Rosji po rewolucji lutowej w 1917; przewodził rewolucji październikowej (1917), stanął na czele rządu radzieckiego, zakończył wojnę z Niemcami i zorganizował skuteczny opór przeciw powstaniom ,,białej'' Rosji i interwencji zagranicznej w latach 1918-20; zmiany, jakie wprowadził do doktryny marksistowskiej, aby dopasować ją do warunków panujących w Rosji, stworzyły marksizm-leninizm, podstawową ideologię komunistyczną
Lennon - John, 1940-1980. Brytyjski piosenkarz rockowy, autor tekstów i gitarzysta; od 1971 w USA; współzałożyciel i członek grupy The Beatles; zarówno przed rozwiązaniem grupy (1969), jak i w karierze solowej współpracował z żoną, Yoko Ono (1933-); przebój z 1969, Give Peace a Chance, stał się hymnem ruchu na rzecz pokoju; w swych solowych utworach często podejmował tematy religijne i polityczne, np. album Imagine (1971); zginął zastrzelony przez jednego ze swych wielbicieli
Leonardo - da Vinci,1452-1519. Włoski malarz, rzeźbiarz, architekt, inżynier i uczony; jedna z największych postaci renesansu; działał we Florencji, Mediolanie i od 1516 we Francji; jako inżynier i malarz nadworny księcia Mediolanu namalował fresk Ostatnia wieczerza (około 1495, S. Maria delle Grazie, Mediolan), a po powrocie do Florencji stworzył portret Mona Lisa (około 1503-06, Luwr, Paryż); jego notatki i rysunki dowodzą wielkiej dociekliwości umysłu; studia nad wieloma aspektami świata przyrody: od anatomii do aerodynamiki
Lermontow - Michaił, 1814-1841. Rosyjski poeta i powieściopisarz; przedstawiciel romantyzmu; w 1837 zesłany do czynnej służby wojskowej na Kaukazie za napisanie rewolucyjnego wiersza Śmierć poety, poświęconego tragedii Puszkina i krytykującego wartości dworskie; twórca pierwszej rosyjskiej powieści psychologicznej Bohater naszych czasów (1840); także poematy, wiersze i dramaty
Lesbos - wyspa grecka na Morzu Egejskim w pobliżu wybrzeża Turcji powierzchnia: 2154 km kw. stolica: Mytyleny gospodarka: główne produkty: oliwki, wino, ziarno ludność: 104620 (1981) historia: w starożytności osada eolska; ojczyzna poetów Alkajosa i Safony; odbita przez Turków Genui w 1462; przyłączona do Grecji w 1913
lewica - w polityce, partie socjalistyczne; nazwa powstała w 1789 podczas posiedzenia francuskiego Zgromadzenia Narodowego, kiedy szlachta siedziała na honorowych miejscach po prawej stronie marszałka, a przedstawiciele ludu po lewej; takie rozmieszczenie posłów stało się zwyczajem w parlamentach europejskich, w których działacze postępowi siedzeli po lewej stronie, a konserwatywni po prawej; mówi się także o prawicy, lewicy i centrum w odniesieniu do różnych ugupowań jednej partii
lewitacja - w okultyzmie, zjawisko polegające na unoszeniu się i zawisaniu w powietrzu ciał materialnych wbrew prawu ciążenia.
Liban - Republika Libańska (Al-Dżumhurijja al-Lubnanijja)
powierzchnia: 10452 km kw.
stolica: Bejrut
miasta: Trypolis, Sajda
warunki naturalne: wąska równina nadmorska, dolina Bekaa przecina z północy na południe łańcuch Gór Libańskich
głowa państwa: Elias Hrawi od 1989
szef rządu: Rafik Al-Hariri od 1992
system polityczny: początki republiki demokratycznej
gospodarka: eksport owoców, warzyw, produktów przemysłowych do krajów arabskich
waluta: funt libański
ludność: 3340 tysięcy (1990), w tym Libańczycy 82%, Palestyńczycy 9%, Ormianie 5%; roczny przyrost naturalny 0,1%
język: arabski, francuski, ormiański, angielski
religia: islam 57% (szyici 33%, sunnici 24%), chrześcijaństwo 40% (maronici i prawosławni), druzowie 3%
dochód narodowy: 1,8 miliarda dolarów; 690 dolarów na osobę (1986)
Liberia - Republika Liberii (Republic of Liberia)
powierzchnia: 111370 km kw.
stolica: port Monrovia
miasta: porty Buchanan, Greenville
warunki naturalne: lesiste wyżyny; bagniste wybrzeże tropikalne z ujściami 6 rzek
głowa państwa i rządu: David Kpomakpor od 1994
system polityczny: zaczątki republiki demokratycznej
gospodarka: towary eksportowe: ruda żelaza, guma (największy producent na kontynencie afrykańskim), drewno, diamenty, kawa, kakao, olej palmowy
waluta: dolar liberyjski
ludność: 2644 tysiące (1990): tubylcy 95%; roczny przyrost naturalny 3%
język: angielski (obowiązujący), ponad 20 języków z grupy nigeryjsko-kongijskiej
religia: animizm 65%, islam 20%, chrześcijaństwo 15%
dochód narodowy: 973 miliony dolarów; 410 dolarów na osobę (1987)
Libia - Libijska Arabska Republika Ludowo-Socjalistyczna (Al-Dżamahirijja al-Arabijja al-Libijja asz-Szaalijja al-Isztirakijja)
powierzchnia: 1759540 km kw.
stolica: Trypolis
miasta: porty Benghazi, Misurata, Tobruk
warunki naturalne: tereny płaskie lub faliste niziny z połaciami równinnymi i depresjami na południe od wybrzeża Morza Śródziemnego aż do bardzo suchego pustynnego obszaru śródlądowego
gospodarka: towary eksportowe: ropa naftowa, gaz ziemny waluta: dinar libijski
ludność: 4280 tysięcy (1990), w tym 500 tysięcy pracowników zagranicznych; roczny przyrost naturalny 3,1%
język: arabski
religia: islam sunnicki 97%
dochód narodowy: 20 miliardów dolarów; 5410 dolarów na osobę (1988)
libido - wg psychologii Freuda, energia psychiczna lub siła życiowa, którą ma nawet niemowlę; libido przechodzi przez kilka stadiów, określonych przez Freuda jako: faza oralna, w której dziecko rozpoznaje wszystko za pomocą ust, faza analna, w której dziecko w pełni kontroluje własne ciało, oraz faza genitalna, kiedy instynkty seksualne znajdują upust w zewnętrznym okazywaniu miłości.
libretto - (wł. - mała książeczka), tekst opery lub innego wokalnego dzieła dramatycznego, albo scenariusz baletu.
Liechtenstein - Księstwo Liechtenstein (Fürstentum Liechtenstein)
powierzchnia: 160 km kw.
stolica: Vaduz
miasta: Balzers, Schaan, Ruggell
warunki naturalne: brak dostępu do morza, tereny przeważnie górzyste; obejmuje część doliny Renu na zachodzie
głowa państwa: książę Hans Adam II od 1989
szef rządu: Mario Frick od 1993
system polityczny: monarchia konstytucyjna gospodarka: towary eksportowe: części do komputerów, materiały do protetyki dentystycznej, urządzenia precyzyjne, żywność, znaczki pocztowe
waluta: frank szwajcarski
ludność: 30 tysięcy (1990), w tym 33% obcego pochodzenia; roczny przyrost naturalny 1,4%
język: niemiecki (urzędowy); w użyciu także dialekt alamański
religia: katolicka 87%, protestancka 8%
dochód narodowy: 450 milionów dolarów (1986); 32 tysiące dol. na osobę
Liga Narodów - międzynarodowa organizacja utworzona po I wojnie światowej w celu pokojowego rozstrzygania sporów międzynarodowych; założona w Genewie w 1920; składała się z reprezentacji państw całego świata; decyzja USA o nieprzystąpieniu do LN znacznie osłabiła organizację, która nie miała mocy wprowadzania w życie swych decyzji; rozwiązana w 1946
Lille - miasto w północno-wschodniej Francji, stolicy departamentu Nord-Pas-de-Calais; ludność 174 (1982); przemysł tekstylny, chemiczny, maszynowy; w 1982 został tu wprowadzony pierwszy w świecie w pełni zautomatyzowany system obsługi metra
Lima - stolica Peru; ludność 418 tysięcy (1988); przemysł tekstylny, chemiczny, szklarski, materiałów budowlanych; założony przez konkwistadora Pizarro w 1535, Lima została przebudowana po zniszczeniach dokonanych przez trzęsienie ziemi w 1746
limfa - nazywana chłonką, jest mętnawym płynem ustrojowym. Limfa jest przesączem krwi o składzie zbliżonym do osocza; zawiera wodę oraz glukozę, hormony, białka, witaminy, enzymy. Liczba komórek (głównie limfocytów) zależy od średnicy naczyń limfatycznych, którymi krąży.
Układ limfatyczny jest układem otwartym. Obejmuje naczynia limfatyczne, przestrzenie chłonne oraz węzły chłonne. Małe naczynia włosowate łączą się w naczynia większe, które tworzą pnie naczyń limfatycznych, np. pień piersiowy, podobojczykowy. Naczynia limfatyczne są poprzedzielane węzłami chłonnymi. Węzły są skupiskami tkanki łącznej. Ułożone są w pachwinach, pachach, w okolicach przyusznych. Są głównym ośrodkiem wytwarzania limfocytów. Przepływająca przez węzły chłonne limfa zostawia w nich bakterie oraz wszelkie ciała obce. Limfa w całej objętości wykazuje różny skład. Ruch limfy wywoływany jest pracą pobliskich mięśni.
Funkcja limfy:
pośredniczy w wymianie składników między krwią a komórkami
pełni funkcje obronne (immunologiczne)
uczestniczy w osmoregulacji
uczestniczy w termoregulacji
współuczestniczy w utrzymaniu homeostazy (równowagi).
limfocyty - rodzaj białych krwinek wytwarzanych przez szpik kostny oraz grasicę większość limfocytów występuje w limfie i we krwi oraz wokół zainfekowanych miejsc; limfocyty B współuczestniczą w wytwarzaniu antyciał; limfocyty T odgrywają dużą rolę w kształtowaniu układu odpornościowego
lingwistyka - (językoznastwo), nauka badająca język, jego początki (gramatyka historyczna), zmiany zachodzące w wymowie (fonetyka), pochodzenie słów (etymologia), rozwój znaczenia wyrazów (semantyka), stosunki zachodzące między zdaniami (składnia), a także kodyfikująca zasady budowy danego języka w zakresie tych działów (gramatyka).
lipidy - (tłuszczowce) zbudowane są z C, O, H, występujących w różnych proporcjach.
Wyróżniamy lipidy:
właściwe powstają z połączenia glicerolu i kwasów tłuszczowych. Występują w dużych ilościach w komórkach roślinnych, rozwijających się.
złożone zawierają tłuszcz właściwy połączony z innymi nietłuszczowymi składnikami, np. fosfolipidy, glikolipidy.
Można wyróżnić tłuszcze zwierzęce i roślinne. Uwzględniając konsystencję, wyróżniamy tłuszcze: stałe (np. wosk, łój) oraz płynne (np. olej, tran).
Funkcje tłuszczów:
są źródłem energii,
stanowią materiał budulcowy (np. błony plazmatyczne),
tworzą substancje zapasowe w komórce roślinnej i zwierzęcej,
pełnią funkcję ochronną i izolacyjną.
Liszt - Ferenc, 1811-1886. Kompozytor węgierski, wirtuoz fortepianu; już w wieku 12 lat dawał koncerty; pełne ekspresji, romantyczne kompozycje, np. utwory na fortepian, jak Etiuda transcedentalna (1851), symfonie, koncerty fortepianowe, muzyka organowa; stworzył gat. poematu symfonicznego; odbywał liczne podróże po Europie; w Paryżu w wieku 14 lat skomponował operę Don Sanche.
litografia - technika rytownicza opracowana przez Aloysa Senefeldera, wykorzystująca zasadę, iż wody i tłuszczu nie można wymieszać; rysunek wykonuje się tłustą kredką na kamieniu, potem kamień polewa się wodą; nie wchłania on wody w miejscach pokrytych tuszem (substancją tłustą), który wywabia kredka woskowa, co pozwala na wykonanie odbitek rysunku; wykorzystywana w poligrafii, gdzie podstawową zasadę rozwinięto w skomplikowany proces
Litwa - Republika Litewska
powierzchnia: 65200 km kw.
stolica: Wilno
miasta: Kowno, Kłajpeda, Szawle, Poniewież
warunki naturalne: nizinna część środkowa, łagodne wzniesienia na zachodzie, wyżynna część południowa; 25% powierzchni porastają lasy; około 300 małych jezior, bagna, piaszczyste wybrzeże
głowa państwa: Algirdas Brazauskas od 1993
szef rządu: Adolfas Slezevicius od 1993
system polityczny: początki demokracji
gospodarka: eksport nabiału, bekonu, zboża, ziemniaków waluta: rubel litewski
ludność: 3700 tysięcy (1990), w tym Litwini 80%, Rosjanie 9%, Polacy 7%
język: litewski
religia: głównie katolicyzm
Liverpool - miasto w północno-zachodniej Anglii, ośrodek administracyjny hrabstwa Merseyside; ludność 448300 (1991); w XIX i na początku XX wieku centrum przemysłu włókienniczego; główny port atlantycki Wielkiej Brytanii, z rozbudowanym nabrzeżem rzeki Mersey.
Lizbona - stolica Portugalii, położona w południowo-zachodniej części kraju u ujścia Tagu; ludność 808 tysięcy (1984); przemysł włókienniczy, chemiczny, metalurgiczny, ceramiczny, okrętowy, przetwórstwo rybne; stolica od 1260; okres największego rozkwitu przypada na XVI wiek; w 1755 trzęsienie ziemi spowodowało śmierć 60 tysięcy ludzi i zniszczyło znaczną część miasta.
lobotomia - w medycynie, usunięcie płata mózgowego; nazwa najczęściej oznacza lobotomię czołową (leukotomię) - operację polegającą na odłączeniu płatów czołowych od reszty mózgu przez wycięcie istoty białej spajającej całość; może zmniejszyć dolegliwości pacjentów cierpiących na poważne depresje, stany lękowe, przewlekłe zaburzenia psychiczne; obecnie rzadko wykonywana, tylko w przypadku pacjentów, którym nie pomagają inne formy leczenia; lobotomia jest działaniem nieodwracalnym, nie można przewidzieć stopnia zmiany osobowości pacjenta.
lodowiec - masa lodu, powstająca w górach na polach śnieżnych powyżej linii wiecznego śniegu, który przesuwa się powoli w dół i nieustannie jest uzupełniany; krajobraz powstały w wyniku erozyjnej działalności lodowca ma charakterystyczne doliny polodowcowe, doliny górskie, granie; na nizinach osadzanie się moren (materiału skalnego przyniesionego kiedyś przez lodowiec) również powoduje powstawanie charakterystycznych elementów krajobrazowych.
London - Jack, (John Griffith) 1876-1916. Pisarz amerykański; autor opowiadań i powieści przygodowych oraz społecznych: Zew krwi (1903), Wilk morski (1904), Biały Kieł (1906), Martin Eden (1909); do 1906 stał się najpopularniejszym pisarzem USA, jego utwory przetłumaczono na 68 języków
Londyn - stolica Anglii i Wielkiej Brytanii, nad Tamizą; powierzchnia 1580 km kw.; ludność 6378600 (1991), cała aglomeracja liczy około 9 milionów mieszkańców; City of London jest centrum finansowym i handlowym Wielkiej Brytanii; Wielki Londyn od 1965 obejmuje City oraz 32 dzielnice; wiele atrakcji turystycznych, np. Tower, katedra św. Pawła, pałac Buckingham, opactwo Westminster; miasto powstało z rzymskiej osady Londinium, założone wkrótce po inwazji Rzymian w 43 n.e.; do XI wieku Londyn stał się głównym miastem Anglii; w XIX wieku był największym miastem świata pod względem liczby mieszkańców; port poza obszarem metropolii; ważny ośrodek kulturalny i naukowy (m.in. British Museum, National Gallery, Tate Gallery, University of London); na czele rady miejskiej stoi lord major, wybierany co roku
Long Island - wyspa między Manhattanem a południowo-wschodnim wybrzeżem stanu Connecticut w USA, oddzielona od kontynentu zatoką Long Island Sound i cieśniną East River; długość 193 km, szerokość 48 km; powierzchnia 3627 km kw.; ludność 6818480 (1984)
Lorelei - w mitologii germańskiej, nimfa rzeczna mieszkająca w Renie; wabi żeglarzy, aby przybili do skał, na których ona siedzi rozczesując włosy; pojawia się w kilku wierszach, m.in. w balladzie Powrót Heinego; także nazwa skały na południe od Koblencji
Loren - Sofia, (właściwie Sofia Scicolone) 1934-. Włoska aktorka filmowa; jej wyzywająco zmysłowy urok wylansował producent Carlo Ponti (zarazem mąż aktorki); ważniejsze filmy: Klucz (1958), Matka i córka (1960), Małżeństwo po włosku (1964), Hrabina z Hongkongu (1965), Szczególny dzień (1977
Los Angeles - miasto i port w południowo-zachodniej Kalifornii w USA; ludność 3485400 (1990), aglomeracji L.A.-Long Beach 14531530; przemysł lotniczy, elektroniczny, samochodowy, chemiczny, odzieżowy, poligraficzny i spożywczy
Lotaryngia - kraina historyczna na zachód od Renu, między górami Jura a Morzem Północnym; przy podziale królestwa Karolingów Lotar I otrzymał północne ziemie Lotaryngii; nazwa krainy wywodzi się od imienia syna Lotara I, Lotara II; obecnie część francuskiego regionu Alzacji-Lotaryngii
Lourdes - miasto w południowo-zachodniej Francji; ludność 18 tysięcy (1982); grota św. Bernadetty uzyskała rozgłos jako miejsce cudownych uzdrowień
LSD - (dietyloamid kwasu lizergowego), halucynogenny narkotyk; bezbarwny, bez zapachu, łatwo syntetyzowany; zasadniczo nie powoduje uzależnienia narkotycznego i jest nietoksyczny, ale trudno przewidzieć skutki jego działania; w większości państw stosowanie LSD jest wzbronione.
Luanda - stolica Angoli; ludność 1200 tysięcy (1988); port przeładunkowy bawełny, cukru, tytoniu, drewna, papieru i ropy naftowej; powstała w 1575 siedziba zarządu koloniami portugalskimi, ośrodek handlu niewolnikami
Lublin - miasto wojewódzkie nad Bystrzycą i jej dopływami; prawa miejskie w 1317; obecnie ważny ośrodek przemysłowy (przemysł maszynowy, spożywczy, odzieżowy), także kulturalno-naukowy (m.in. Katolicki Uniwersytet Lubelski, Uniwersytet im. M. Curie-Skłodowskiej, Akademia Medyczna); liczne zabytki, m.in. zamek królewski (XIV wiek, rozbudowany w XVII-XIX wieku), zabytki Starego Miasta, klasztory (XVI-XVIII wiek); w południowo-wschodniej części miasta obóz koncentracyjny Majdanek;
Luizjana - stan w USA
powierzchnia: 135900 km kw.
stolica: Baton Rouge
miasta: Nowy Orlean, Shreveport, Lafayette, Lake Charles
gospodarka: wydobycie siarki, ropy naftowej i gazu ziemnego; produkcja ryżu, bawełny, cukru, żywności konserwowej, drewna i papieru; połów ryb i skorupiaków
ludność: 4219970 (1990), w tym Cajuni (potomkowie XVIII-wiecznych uchodźców religijnych z Kanady), mówiący dialektem języka francuskiego
słynni mieszkańcy: Louis Armstrong, P.G.T. Beauregart, Huey Long
Luksemburg - stolica Luksemburga;
ludność 76 tysięcy (1985);
znajdują się tu m.in. XVI-wieczny pałac książęcy, fortyfikacja z XVII wieku, Pałac Sprawiedliwości (XVI wiek); siedziba Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości oraz sekretariatu Parlamentu Europejskiego, którego sesje odbywają się jednak w Strasburgu we Francji;
przemysł chemiczny, hutniczy, tekstylny i spożywczy. ? Luksemburg *** Wielkie Księstwo Luksemburga (Grand-Ducheé de Luxembourg)
powierzchnia: 2586 km kw.
stolica: Luksemburg
miasta: Esch-sur-Alzette, Differdange
warunki naturalne: nad rzeką Mozelą, lasy na stokach Ardenów
głowa państwa: wielki książę Jean od 1964
szef rządu: Jacques Santer od 1984
system polityczny: monarchia konstytucyjna
gospodarka: eksport środków farmaceutycznych, materiałów syntetycznych, stali
waluta: frank luksemburski
ludność: 369 tysięcy (1990)
język: francuski (oficjalny), niemiecki, lokalny letzeburgesch
religia: katolicyzm 97%
lumbago - ból w okolicy lędźwiowej (postrzał), związany ze złą postawą lub zbyt dużym przeciążeniem; jeśli występuje wraz z rwą kulszową, może być spowodowany uciskiem na nerwy kręgosłupa przez przemieszczające się kręgi; kuracja polega na odpoczynku i stosowaniu ciepłych okładów; leczenie operacyjne należy do rzadkości
lustrzanka - aparat, w którym zastosowano zwierciadło oraz pryzmat, które odbijają promienie światła przechodzące przez soczewkę do wizjera, ukazując fotografującemu dokładny obraz do sfotografowania; kiedy spust migawki zostaje wciśnięty, zwierciadło zostaje osunięte, a wiązka światła pada na kliszę fotograficzną; w zwykłych aparatach stosuje się jedną soczewkę; w aparatach o dwóch soczewkach jedna przeznaczona jest dla wizji, a druga do odsłonięcia kliszy
Luter - Marcin, 1483-1546. Niemiecki reformator religijny, twórca protestantyzmu; będąc profesorem uniwersytetu w Wittenberdze krytykował m.in. handel odpustami przez duchownych katolickich; swój sprzeciw wyraził w 95 tezach, przytwierdzonych następnie do drzwi kościoła w 1517; został za to potępiony przez papieża; w 1521 Karol V wezwał Lutra na spotkanie dygnitarzy cesarstwa rzymsko-niemieckiego, na którym ten odmówił wycofania swoich tez; początkowo domagał się reform, lecz jego protest doprowadził do schizmy i utworzenia nowego kościoła protestanckiego
Lutosławski - Witold, 1913-1994. Wybitny kompozytor polski o międzynarodowej sławie, początkowo nawiązujący w swojej twórczości do neoklasycyzmu i folkloru, a następnie wyzyskujący nowatorski aleatoryzm; autor utworów symfonicznych, kameralnych, wokalno-instrumentalnych, m.in. Msza żałobna (1958), II Symfonia (1967), Koncert na wiolonczelę i orkiestrę (1970
Luwr - francuska galeria sztuki; były pałac królewski w Paryżu, przekształcony na galerię w 1793; znajduje się tam m.in. rzeźba Wenus z Milo oraz Mona Lisa Leonarda da Vinci.
Łomża - miasto (do 1998 roku wojewódzkie) nad Narwią; prawa miejskie przed 1428; obecnie ośrodek przemysłowy, m.in. przemysł bawełniany, browarniczy, meblarski; zabytki: późnogotycki kościół parafialny, obecnie katedra (I połowa XVI wieku, przebudowany w XVII), późnobarokowy klasztor kapucynów (XVIII-XIX); ludność 62300 (1993
Łotwa - Republika Łotewska
powierzchnia: 63700 km kw.
stolica: Ryga
miasta: Daugava, Lipawa, Júrmala, Jełgava, Windawa
warunki naturalne: niziny pokryte lasami (najwyżej położony punkt 312 m), bagna, jeziora; 472 km linii brzegowej, klimat łagodny
głowa państwa: Guntis Ulmanis od 1993
szef rządu: Maris Gailis od 1994
system polityczny: początki demokracji
gospodarka: przemysł elektroniczny, transportowy, poligraficzny, produkcja drewna, przetwórstwo mięsa i nabiału
waluta: rubel łotewski
ludność: 2700 tysięcy (1990), w tym Łotysze 52%, Rosjanie 34%, Białorusini 5%, Ukraińcy 3%
język: łotewski
religia: głównie luteranie, mniejszość katolicka
Łódź - miasto wojewódzkie w środkowej Polsce, 120 km na południowy-zachód od Warszawy; prawa miejskie w 1423; drugie po Warszawie pod względem liczby ludności miasto w Polsce; największy w kraju ośrodek przemysłu włókienniczego; także przemysł maszynowy, odzieżowy, elektrotechniczny i inne; ośrodek naukowy i kulturalny (m.in. Państwowa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera, tzw. łódzka filmówka); zabytki, m.in. barokowy klasztor i kościół franciszkanów (XVIII wiek), neoklasycyst. ratusz i tkalnia Geyera (I połowa XIX wieku); ludność 833 700 (1993); ośrodek przemysłu włókienniczego, maszynowego i chemicznego
Łukasiewicz - Ignacy, 1822-1882. Aptekarz, twórca polskiego przemysłu naftowego; w 1852 w wyniku destylacji ropy naftowej wydzielił naftę, a rok później skonstruował lampę naftową; w 1854 założył pierwszą w Polsce kopalnię ropy naftowej, a w 1856 pierwszą destylarnię tego produktu
łuszczyca - chroniczna choroba skóry, charakteryzująca się występowaniem zaczerwienionych, łuszczących się plam, głównie na plecach, ramionach, głowie lub nogach; w leczeniu stosuje się preparaty dziegciowe, kremy steroidowe, naświetlanie ultrafioletowe; czasami znika samoczynnie; łuszczycy towarzyszy niekiedy artretyzm (zapalenie stawów)
Macedonia - (serbsko-chorwacka Makedonija), federacyjna republika Jugosławii
powierzchnia: 25,7 tysięcy km kw.
stolica: Skopie
warunki naturalne: powierzchnia górzysta, główna rzeka Wardar
ludność: 2040 tysięcy (1991), w tym 63% Macedończycy, 19% Albańczycy, 4% Turcy
język: macedoński, w piśmie cyrylica
religia: chrześcijański ortodoksyjny kościół macedoński
Machiavelli - Niccolo, 1469-1527. Włoski polityk i pisarz, którego nazwisko stało się synonimem sprytu, przebiegłości i cynizmu w polityce; w swoim dziele Książę (1513) oraz Discorsi (1531) przedstawił, w jaki sposób władcy powinni kierować swym krajem; zalecał stosowanie podstępu, przemocy i obłudy, usprawiedliwiając amoralne manipulowanie ludźmi dla własnych korzyści
Madagaskar - Demokratyczna Republika Madaskaru (Repoblika Demokratika n'i Madagaskar)
powierzchnia: 587041 km kw.
stolica: Antananarywa
miasta: główne porty morskie Tömasina, Fianarantsoa, Antsiranana, Toliary
warunki naturalne: teren wyżynno-górzysty, nizinne wybrzeża o tropikalnym klimacie, na południu obszary wypalone
środowisko naturalne: zgodnie z danymi ONZ z 1990, 93% obszarów zalesionych zostało zniszczonych; wyginęło około 100000 gatunków flory i fauny
głowa państwa: Albert Zafy od 1993
szef rządu: Francisque Ravony od 1993
system polityczny: republika demokratyczna
gospodarka: eksport kawy, goździków, wanilii, cukru, krewetek, chromitu
waluta: frank malgaski
ludność: 11802 tysiące (1990), w większości pochodzenia malajsko-indonezyjskiego; roczny przyrost naturalny 3,2%
język: malajski (urzędowy), francuski, angielski
religia: animiści 50%, chrześcijanie 40%, muzułmanie 10%
Madonna - (właściwie Madonna Louise Veronica Ciccone) 1958-. Amerykańska piosenkarka muzyki pop i aktorka, o ekstrawaganckim image'u; jej pierwszym hitem była piosenka Like a Virgin z 1984; inne przeboje to Material Girl (1985), Like a Prayer (1989); role w filmach: Rozpaczliwie szukam Susan (1985), Dick Tracy (1990), W łóżku z Madonną (1991) i Ich własna liga (1992); jej książka Sex, kolekcja fotografii erotycznych przeplatana krótkimi notami biograficznymi w formie opowiadań, została opublikowana w 1992 wraz z wydaniem albumu Erotica.
Madras - miasto w Indiach, ważny port przeładunkowy (jedwab, cement, środki chemiczne, żelazo, stal); stolica stanu Tamilnad nad Zatoką Bengalską; ludność 4277 tysięcy (1981); liczne zabytki, m.in. fort Świętego Jerzego z 1639 wraz z kościołem Marii Panny jako pozostałość po Kampanii Wschodnioindyjskiej; opanowany przez Francuzów w 1746-48; ostrzelany przez niemiecki statek Emden w 1914 (jedyne miejsce w Indiach, na które przypuszczono atak w czasie I wojny
Madryt - stolica Hiszpanii (od 1561), ośrodek administracyjny prowincji Madryt; ludność 2984,6 tysiąca (1991); ważny ośrodek przemysłowy: przemysł skórzany, chemiczny, meblowy, tytoniowy, papierniczy; leży na płaskowyżu w centrum kraju na wysokości 655 m, jest najwyżej położoną stolicą w Europie; prowincja Madryt liczy 8000 km kw. powierzchni i 4855 tysięcy mieszkańców; początkowo Madryt był cytadelą mauretańską zdobytą przez chrześcijan w 1083, a następnie ważnym miastem za czasów Karola V i Filipa II
mag - kapłan w starożytnej Persji, zwłaszcza babiloński i chaldejski, zajmujący się astrologią; termin użyty w Nowym Testamencie na określenie mędrców ze Wschodu, Trzech Króli: Kacpra, Melchiora i Baltazara, którzy przybyli do Betlejem, by powitać nowo narodzonego Jezusa i złożyć mu w darze złoto, kadzidło i mirrę
Magdeburg - miasto przemysłowe w Niemczech (przemysł samochodowy, papierniczy, tekstylny i maszynowy); stolica Saksonii-Anhalt nad rzeką Łabą; ludność 290 tysięcy (1990); do zjednoczenia w 1990 stolica Saksonii; w 1938 miasto połączono kanałem z rzeką Ruhrą i Renem
Maginota Linia - francuski system fortyfikacji wzdłuż granicy niemieckiej, od Szwajcarii do Luksemburga, zbudowany w 1929-36 pod kierunkiem ministra wojny André Maginota; składa się z fortów połączonych przejściami podziemnymi, ochranianych obroną przeciwczołgową; w 1940 wojska niemieckie obeszły lewe skrzydło przez Belgię i zaatakowały od tyłu
Magnificat - w Nowym Testamencie, pieśń pochwalna śpiewana po zwiastowaniu przez Marię Pannę w domu kuzynki Elżbiety i jej męża Zachariasza; włączona do liturgii niektórych kościołów chrześcijańskich