Islamska Republika Afganistanu, państwo w południowo-zachodniej Azji. Graniczy z Rosją, Chinami, Indiami, Pakistanem, Iranem. Powierzchnia 647,5 tys. km2, 18 100 tys. mieszkańców (1992).
Stolica Kabul 1460 tys. mieszkańców (1991).
Główne miasta: Kandahar (226 tys.), Herat (177 tys.), Mazar-i-Szerif (131 tys.), Dżalalabad (58 tys.), Kunduz (57 tys.).
Kraj dzieli się na 29 prowincji.
Języki urzędowe: afgański (paszt), perski.
Jednostka monetarna afgan.
Podróżowanie nie jest bezpieczne na całym obszarze Afganistanu, włącznie ze stolicą Kabulem,
ze względu na działania wojenne i ich pozostałości (miny, niewypały itp.), na bandytów,
zagrażenia atakami o podłożu terrorystycznym. W przeciągu roku 2002 przeprowadzono kilka dzisiątek ataków
terrorystycznych, których celem były instytucje międzynarodowe, wojenne, siedziby władz,
łącznie z próbą zamordowania prezydenta Karzai.
Na obszarach wiejskich i wzdłuż szos znajduje się około 5 - 7 mil. min, niewypałów i duże
ilości amunicji. W niektórych obszarach kraju długotrwale brak pożywienia. Infrastruktura
w Afganistanie jest minimalna, to samo dotyczy usług publicznych. W całym kraju, łącznie
ze stolicą Kabulem, całkowicie brak miejsc zakwaterowania. W niektórych obszarach, ze względu
na brak wody i podstawowych leków, szerzą się zarazy.
W kraju brak sieci transportu publicznego oraz chroniczny brak paliw. Transport można
wynająć u osób prywatnych. Miejscowe podatki drogowe i opłaty mogą być wybierane w
pojedyńczych obszarach według akutalnej sytuacji. Większość dróg jest w bardzo złym stanie,
nie są utrzymywane i nie muszą nadawać się do jazdy.
Ludność.
Afganistan zamieszkują głównie Patanie (ok. 43,0% ludności kraju), Tadżykowie (28,5%), Uzbecy (9,3%), Hazarzy (mongolska grupa językowa, 7,8%) i Ajmakowie (3,6%). Przeciętna długość życia - mężczyźni 44 lata, kobiety 43 lata.
Około 10% mieszkańców Afganistanu prowadzi koczowniczy tryb życia, ok. 10% mieszka w miastach. Ludność osiadła skupiona jest w dolinach śródgórskich i oazach. Większość ludności Afganistanu utrzymuje się z rolnictwa.
Warunki naturalne.
Afganistan jest krajem wyżynno-górskim. Północną i środkową część Afganistanu zajmują góry Hindukusz (Noszak 7485 m n.p.m., najwyższy szczyt Afganistanu), Paropamis i Góry Środkowoafgańskie, przechodzące ku południu w wyżyny. Klimat podzwrotnikowy suchy, na północy i południowym-zachodzie skrajnie suchy (pustynie: Margo, Registan, roczna suma opadu 50-200 mm), w wyższych partiach gór - górski. Na wschodzie i południowym-wschodzie wpływ monsunu (roczny opad do 800 mm).
Główne rzeki: Amu-daria (na granicy z Rosją) z dopływami Kunduz (Surchab) i Kokcza oraz Kabul, Murghab, Harirud i Helmand. Roślinność głównie stepowa, półpustynna i pustynna. W najwyższych partiach Hindukuszu lodowce.
Historia.
Do XVIII w. Afganistan nie tworzył odrębnego organizmu państwowego. Opanowany na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e. przez Ariów, od końca Vl w. p.n.e. do najazdu Aleksandra III Wielkiego podlegał Achemenidom. Po rozpadzie imperium Aleksandra w Baktrii (ok. 250 p.n.e.) powstało państwo grekobaktryjskie. W I w. p.n.e. Baktrię opanowali Kuszanowie. W V-VI w. n.e. północny Afganistan zjednoczyli Heftalici przeciwko Sasanidom z Iranu. W czasie panowania Chosroesa I (531-579) Afganistan został podporządkowany Iranowi. Po najeździe Arabów w VII w. prawie cały Afganistan przeszedł pod władzę kalifatu. Od połowy IX w. rządy przejęły dynastie muzułmańskie (Safawidzi, Samanidzi, Gaznawidzi i szachowie Chorezmu).
Po najeździe Mongołów w XIII w. Afganistan został włączony do imperium mongolskiego (Mongolia), a po jego rozpadzie przypadł Ilchanom z lranu. W XIV w. wojenne pochody Timura i jego panowanie spowodowały ogromne szkody w gospodarce i kulturze Afganistanu. Dopiero rządy Uług-bega wpłynęły w 2. połowie XV w. na krótkotrwałe ożywienie ekonomiczne i umysłowe (Dżami, Behzad). Centrum stał się wówczas Herat.
W XVI w. Afganistan został podzielony między Persję, państwo Wielkich Mogołów oraz chanat uzbecki w Azji Środkowej. W XVII w. rozpoczął się proces konsolidacji Afganów, którego przejawem był ich najazd na Iran 1721. Spod dominacji afgańskiej wyzwolił Iran Nadir Szah, który następnie narzucił Afganistanowi zwierzchnictwo Iranu. Za założyciela państwa afgańskiego uważa się Ahmada Szaha Durraniego, rządzącego 1741-1773. W rezultacie wojen, które wybuchły po jego śmierci, plemiona afgańskie zjednoczył 1834 Dost Muhammad.
Wojny afgańsko-brytyjskie.
Interwencja brytyjska po stronie jego przeciwnika, Szudży al-Mulka, spowodowana wzrostem wpływów rosyjskich na Dost Muhammada, dała początek I wojnie angielsko-afgańskiej (1838- 1842). Po zajęciu Kabulu tron objął Szudża, jednakże po wycofaniu się korpusu brytyjskiego z Afganistanu władzę przejął ponownie Dost Muhammad. ll wojna angielsko-afgańska (1878-1881) wybuchła na skutek przyznania przez brytyjski arbitraż, w granicznym sporze Afganistanu z Iranem, spornych ziem Iranowi. Nawiązanie w związku z tą decyzją stosunków z Rosją i nieprzyjęcie brytyjskiego poselstwa dało pretekst do agresji na Afganistan. Silny opór Afganów, nie ustający mimo doznawanych klęsk, zmusił interwentów do wycofania się z Afganistanu i rezygnacji z terytorialnych zdobyczy. Jednakże groźba kolejnego konfliktu zmusiła Abdurrahmana, pierwszego władcę Afganistanu z tytułem szacha, do oddania 1893 brytyjskim Indiom znacznego obszaru zamieszkanego przez Afganów (tzw. linia Duranda, obecna granica z Pakistanem).
Zaborcza polityka państw kolonialnych spowodowała, że Abdurrahman wprowadził zasadę ścisłej izolacji Afganistanu od Europy. Jego następca, Habibullah (1901-1919), pod naciskiem Anglii i Rosji musiał zerwać z separatyzmem i wejść w układy z tymi państwami. W I wojnie światowej Afganistan zachował neutralność. 1919 tron emira zajął Amanullah, związany z ruchem młodoafgańskim, który w II 1919 proklamował niepodległość Afganistanu. Było to przyczyną trzeciej (1919) wojny angielsko-afgańskiej, w wyniku której Wielka Brytania została zmuszona do uznania niepodległości Afganistanu.
Uzyskanie niepodległości
W 1921 Afganistan zawarł układ o przyjaźni z Rosją. Amanullah przeprowadził wiele reform demokratycznych. Wywołały one sprzeciw kół reakcyjnych, które 1924-1925 i 1928 zorganizowały powstania zbrojne, zmuszając Amanullaha do abdykacji (I 1929). Władzę w kraju objął na krótko Baczcza-i Sakau, który anulował przeprowadzone przedtem reformy. Przy poparciu sił nacjonalistycznych w X 1929 władzę przejął generał M. Nadir Szah. W 1931 podpisał on z ZSRR układ o neutralności i nieagresji. Został zamordowany 1933, a na tron wstąpił jego syn M. Zahir Szah, który realizował reformy umacniające władzę centralną i jedność państwa.
Od II wojny światowej Afganistan zachowuje neutralność. W 1946 został członkiem ONZ. W tymże roku uregulował problemy graniczne z ZSRR. W stosunkach afgańsko-pakistańskich dochodziło do częstych napięć w związku ze sporem o należący do Pakistanu od 1947 Pusztunistan. W Afganistanie były podejmowane działania zmierzające do wprowadzenia programu przeobrażeń społecznych i politycznych: 1964 uchwalono konstytucję, 1965 odbyły się pierwsze wybory do izby niższej parlamentu. Afganistan prowadził politykę niezaangażowania w blokach militarnych oraz uczestniczył aktywnie w organizacjach międzynarodowych.
Wojna domowa.
W 1973 zamach stanu w Afganistanie - grupa oficerów z generałem Daudem Khanem obaliła króla Zahir Szaha i proklamowała republikę. Prezydentem, premierem oraz ministrem obrony i spraw zagranicznych został generał Daud Khan, który stopniowo odsuwał od rządów przedstawicieli lewicy, szukając oparcia w arystokracji i elementach konserwatywnych. W 1978 kolejny zamach stanu (tzw. rewolucja kwietniowa), w którym ginie prezydent Daud. Na czele Rady Rewolucyjnej staje sekretarz generalny Ludowo-Demokratycznej Partii Afganistanu - Nur Muhammad Taraki.
Nowe władze zapowiedziały niekapitalistyczną drogę rozwoju Afganistanu i przeprowadzenie zasadniczych zmian społeczno-gospodarczych, co spowodowało falę protestów przeciwko polityce władz. W odpowiedzi na aktywizację sił kontrrewolucji w III 1979 powołano Najwyższą Radę Obrony Kraju, na czele z Tarakim. IX 1979 przejęcie władzy przez H. Amina, śmierć Tarakiego. 27 XII 1979 osądzenie i stracenie Amina, początek wojny domowej.
Szefem państwa został Babrak Karmal, którego rząd zwrócił się o pomoc do ZSRR (wkroczenie wojsk radzieckich do Afganistanu). 1980 ONZ żąda wycofania obcych wojsk. Powstańcy afgańscy (mudżahedini) otrzymywali broń, przede wszystkim z Pakistanu i USA. 1986 szef bezpieczeństwa Mohammad Nadżibullah zostaje przywódcą rządzącej partii komunistycznej, a w 1987 - prezydentem Afganistanu. 1988 podpisanie układu między Pakistanem, Afganistanem, ZSRR i USA o wycofaniu wszystkich wojsk ZSRR z Afganistanu do 15 II 1989. II 1989 mudżahedini utworzyli własny rząd. 16 IV 1992 został obalony Nadżibullah. 1 V 1992 przewodniczący Rady Tymczasowej Mudżahedinów, Sibghatullah Modżadidi, ogłosił zakończenie wojny domowej. 7 III 1993 rywalizujące ugrupowania mudżahedinów zawarły układ pokojowy - premierem został Gulbuddin Hekmatjar. W 1994 Gulbuddin Hekmatjar i Raszid Dostum próbowali zdobyć Kabul i wyprzeć z niego mudżahedinów Ahmada Szaha Masuda. W 1997 do Afganistanu wkroczyli talibowie - słuchacze szkół koranicznych wyszkoleni i wspierani przez Pakistan. Opanowali 70% terytorium kraju wprowadzając na zajętym przez siebie terenie zasady państwa wyznaniowego.
Ustrój polityczny
Republika islamska od 1990. Rząd tymczasowy utworzony przez mudżahedinów (19 V 1993). Parlament - 205 członków zgromadzenia elektorów, tzw. Szury (utworzony 25 I 1993). Funkcje głowy państwa pełni od 28 VI 1992 Borhanuddin Rabbani. Premierem od 07 III 1993 jest Gulbuddin Hekmatjar.
Gospodarka.
Afganistan jest słabo rozwiniętym krajem rolniczym. Ziemie uprawne zajmują ok. 15% powierzchni kraju, z czego ok. 70% nawadnia się sztucznie. Najważniejszą rośliną uprawną jest pszenica (ok. 30% powierzchni ziem uprawnych). Poza tym uprawa: kukurydzy, jęczmienia, ryżu, bawełny, buraków cukrowych, warzyw. Ważną rolę odgrywa sadownictwo.
Duże znaczenie ma hodowla (głównie koczownicze pasterstwo) owiec, kóz, bydła. Spośród licznych bogactw mineralnych eksploatuje się gaz ziemny (częściowy eksport do Rosji) oraz niewielkie ilości ropy naftowej, węgla kamiennego, soli kamiennej, rud chromu, miedzi, złota i kamieni szlachetnych. Afganistan jest największym eksporterem lazurytu.
Przemysł.
Przemysł przetwórczy, oparty głównie na krajowej bazie surowcowej, obejmuje zakłady produkcji artykułów włókienniczych, spożywczych, skórzanych, chemicznych, odzieżowych, mebli, cementu. Głównym ośrodkiem przemysłowym jest Kabul. Rozwinięte rzemiosło, zwłaszcza wyrób dywanów.
Handel.
Sieć komunikacyjna bardzo słabo rozwinięta. Linie kolejowe - 10 km (1988). Główną rolę odgrywa transport samochodowy (ok. 22 tys. km dróg samochodowych - 1986). Głównymi artykułami eksportowymi Afganistanu są owoce, skóry karakułowe, bawełna, wełna, dywany, gaz ziemny, lazuryt.
Głównym partnerem handlowym Afganistanu jest Rosja (55,5% wartości obrotów towarowych), poza tym Japonia (7,8%), Singapur (7,5%).
Oświata i nauka.
Organizacja oświaty opiera się na państwowym, bezpłatnym nauczaniu, obowiązkowym w wieku 7-13 lat. Uniwersytet w Kabulu (założony 1931) i Instytut Politechniczny (założony 1968).
