- Hajastan, Republika Armenii, Hajkakan Hanrapetutjun, państwo położone w zachodniej Azji, na Zakaukaziu. Graniczy z Turcją, Gruzją, Azerbejdżanem i Iranem. Powierzchnia 29,8 tys. km2.
! Kaplica nad jeziorem Sevan
Największe miasta to: Erewan - stolica (1,3 mln mieszkańców, 1992), Kumajri (228 tys., 1992), Kirowakan (169 tys., 1992), Eczmiadzin (53 tys., 1992).
Dzieli się na 67 rejonów.
Językiem urzędowym jest język ormiański, poza tym funkcjonują język rosyjski i kurdyjski.
Waluta - dram.
Armenia - Co warto zwiedzić.
Przykład 11 - dniowej wycieczki;
1 dzień- Zbiórka na lotnisku Warszawa Okęcie o godz. 15.00. Przelot do Erewania z przesiadką w Moskwie na lotnisku Szeremientiewo.
2 dzień- Przylot do Erewania w nocy. Przejazd do hotelu. Odpoczynek. Zwiedzanie stolicy Armenii: główna arteria miasta pełna wspaniałych budowli - ulica Abowiana, kościoły św. Katogike i św. Zorawor, Plac Republiki i Armeńskie Muzeum Historii (m.in. eksponaty z czasów królestwa Urartu np. kolekcja rydwanów), słynny park Achtanak z 2750 fontannami i kaskadami, wreszcie degustacja win i koniaków w dawnej twierdzy erewańskiej. Nocleg w Erewaniu.
3 dzień- Rano zwiedzimy wykopaliska starożytnego miasta i twierdzy Erebuni (częściowo zrekonstruowana cytadela, świątynie i Pałac królewski). Wycieczka do położonej w dzikim i niedostępnym wąwozie twierdzy Garni (niegdyś letnia siedziba starożytnych królów Armenii). Zachowała się tu m.in hellenistyczna świątynia Mitry - irańskiego boga słońca oraz łaźnia z mozaiką bóstw morskich. Wędrówka w pięknej górskiej scenerii do kolejnej twierdzy - Hawuc Tar (imponujące fortyfikacje, kościół Chrystusa Odkupiciela z XIw, klasztor). Uwieńczeniem dnia będzie zwiedzenie kompleksu Monastyru Świętej Włóczni w Geghard - jednego z najwspanialszych dzieł architektury ormiańskiej (wspaniałe chaczkary, liczne kaplice i cele eremitów wykute w litej skale). Powrót na nocleg do Erewania.
4 dzień- Rano wizyta w bibliotece Matenadaran - jedynym muzeum w świecie posiadającym ponad 11tys. Manuskryp-tów. Przejazd do Zwartnoc gdzie zobaczymy prawdziwe dzieło architektów ormiańskich - imponujące ruiny katedry z VIIw. oraz pałacu katolikosa. Zwiedzimy Eczmiadzyn - siedzibę patriarchów Kościoła Ormiańskiego: Katedra Świętego Eczmiadzynu (IVw.), bazylika św. Gajane (VIIw.), kośc.św. Ripsime (VIIw.), kośc. Szogakat (XVIIw.), Dom Katolikosa (w jego skarbcu znajduje się fragment Arki Noego). Odwiedzimy jeszcze Oszakan (grobowiec św. Mesropa Masztoca - twórcy alfabetu ormiańskiego oraz miejsce pochówku bizantyjskiego cesarza Maurycjusza) oraz miasto winnic Asztarak (zobaczycie tu wczesno-chrześcijańską "Purpurową Bazylikę", otoczoną podwójnym pierścieniem murów obronnych oraz średniowieczny kościół Marine). Pod koniec dnia możliwość degustacji wspaniałych win z miejscowych winnic. Powrót na nocleg do Erewania.
5 dzień- Opuszczamy Erewań. Wyjazd na południe kraju. Postój w starożytnym Artaszat - dawnej stolicy Armenii (po klęsce z Rzymianami osiadł tu słynny Hannibal). Zwiedzenie twierdzy i monastyru Khor Virap (IVw), podziwianie wspaniałych widoków Araratu. Poznajemy graniczące z Nachiczewaniem regiony Vajoc Dzor i Zangezur. Postoje w: Areni (kościół Matki Bożej z XIVw, średniowieczny most, ruiny zamku, ...), Noravank (pięknie położony monastyr z XIIIw), Szaki - bez wątpienia najpiękniejszy wodospad Armenii. Po południu docieramy do zagubionego wśród gór miasteczka Sisian. Obejrzenie kościoła Sisavan. Nocleg w hotelu.
6 dzień- Rankiem obejrzymy słynne megality Zorac Karer - cmentarzysko z epoki brązu (II tys. p.n.e.), monastyr-twierdzę Tatew (IXw.) z tańczącą kolumną oraz kościołami Piotra i Pawła oraz św.Grzegorza. Powędrujemy wśród fantastycznych ostańców w pobliżu Goris, spenetrujemy skalne miasto Kndzoresk. Przerwa w Goris - miasteczku słynącym oryginalną armeńska zabudową i owocowymi trunkami alkoholowymi. Powrót. Przejazd przez przeł. Sulema (2410m.npm) i postój przy XIVw. karawanseraju (tędy wiódł słynny Jedwabny Szlak). Zjazd serpentynami nad Jez. Sewan. Zakwaterowanie w pensjonacie.
7 dzień- Poznajemy otoczenie leżącego w kotlinie górskiej Małego Kaukazu Jeziora Sewan: miasto-kurort Sewan, spacer do Monastyru Świętej Bogurodzicy z IXw., zespół architektoniczny z XIIw. w mieście Caghkadzor, wieś Noratus gdzie znajdują się jedne z najstarszych chaczkarów Armenii, ruiny zamku Lchashen (IIIw.p.n.e.). Rejs wycieczkowy. Nocleg w pensjonacie nad jeziorem.
8 dzień- Zwiedzenie tonącego w zieleni uzdrowiska Dilidżan. Wycieczka piesza do wąwozu Akstafy z kompleksem świątyń: Hagarcin z XI-XIIIw. oraz pięknie położonego monastyru Goszavank z XIIIw. (centrum kulturalne i naukowe średniowiecznej Armenii - z niezwykłą świątynią Grzegorza Oświeciciela). Nocleg w mieście Vandzor.
9 dzień- wycieczka po górach północnej Armenii. Oglądaniem zabytków, położonych w niewiarygodnych miejscach: Kobair (XII-XIIIw.) - klasztor ormiański, później chalcedoński - na niedostępnym zboczu w wąwozie Debet, Odzun (kościół z VIIw.), Sanahin - jeden z największych w Armenii zespołów klasztornych, niegdyś słynny ośrodek naukowy (IV-XVIw.) i rywalizujący z nim kompleks klasztorny w Hagpat (X-XIIIw.). Powrót do Vandzor. Nocleg w hotelu.
10 dzień- Kolejny dzień górski. Wycieczka do niedostępnej twierdzy Amberd (XI-XIIIw) i nowoczesnego obserwatorium astrofizycznego (wys. 3200m.npm) na zboczu Aragacza. Dla zainteresowanych próba zdobycia (uzależniona od warunków śniegowych i przygotowania uczestników) najwyższej góry Armenii - szczytu Aragacz (4.090m. n.p.m.). Wieczorem przejazd do Erewania. Zakwaterowanie w hotelu. Wieczór pożegnalny.
11 dzień- Zakupy ormiańskich pamiątek. Chętni - wizyta w Galerii Narodowej. W południe przejazd na lotnisko. Przelot do Warszawy z przesiadką w Moskwie. Zakończenie imprezy na Okęciu ok. godz. 21.30.
Ludność
Ludność 3,9 mln (1991), gęstość zaludnienia - 112 osób na km2. Narodowości: Ormianie (93%), Azerowie (3%), Rosjanie (2%), Kurdowie (2%). Religie: chrześcijanie (Kościół ormiański i prawosławny), muzułmanie.
Waluta - 1 dram.
Warunki naturalne
Leży w północno-wschodniej części Wyżyny Armeńskiej, ograniczona jest pasmami Małego Kaukazu. W części południowo- zachodniej Kotlina Araracka (liczne trzęsienia ziemi). Klimat: podzwrotnikowy kontynentalny, suchy, średnia temperatura w styczniu -50C, w lipcu 24-270C, w górach odpowiednio od -20C do -140C i 18-200C. Roczne opady - 200-500 mm. Główne rzeki: Arakas, Razdan, Arpa, Worotan. Wiele jezior - największe - Sewan.
Roślinność uzależniona od wysokości - do 200 m stepowa, powyżej - subalpejska i alpejskie łąki. Ok. 10% powierzchni zajmują lasy i zarośla.
Historia
Teren zasiedlony już w okresie paleolitu. W IX-VII w. p.n.e. istniało na terenie obecnej Armenii silne państwo Urartu. Ok. 600 p.n.e. państwo to rozpadło się, a kraj opanowały indoeuropejskie plemiona Hajów. Ludność Urartu i Hajowie po zmieszaniu dali początek populacji ludnościowej dzisiejszej Armenii - Ormianom. Ok. połowy VI w. p.n.e. Armenia została podbita przez Achemenidów i stała się prowincją perską, rządzoną przez rodzimą dynastię.
Po rozpadzie Persji po podboju Aleksandra III Wielkiego (331 p.n.e.) zachowała samodzielność, nominalnie tylko uzależniona od Macedonii, a następnie (do początków II w. p.n.e.) od Seleucydów (w skład monarchii weszła za Antiocha III). W tym czasie rozpadła się na Armenię Małą (wybrzeża Morza Czarnego) i Armenię Wielką.
! Ruiny świątyni rzymskiej
W 17 n.e. Armenia Mała, jako rzymska prowincja Kapadocja, została wcielona do państwa rzymskiego, Armenia Wielka doszła do dużego znaczenia pod rządami Tigranesa I Wielkiego, który odebrał Partom Gordianę, opanował Syrię i Cylicję. Został jednak pokonany przez Rzymian w 69 p.n.e. pod Tigranocertą, na korzyść których utracił zdobyte ziemie, Armenia Wielka stała się państwem lennym Partów.
! Gobelin
W 114 Trajan zamienił ją w rzymską prowincję, lecz za Hadriana znów odzyskała samodzielność, stając się przedmiotem konfliktu między Rzymem a Partami, następnie perskimi Sasanidami. Ok. 300 Armenia przyjęła chrześcijaństwo, co zaostrzyło konflikt z Persją. W 387 Armenia Wielka została traktatem podzielona między Persję a cesarstwo wschodniorzymskie.
Okres następny, do podboju przez Arabów (VII w.), miał bardzo ważne znaczenie dla ludności Armenii. W tym czasie kształtował się język , wprowadzono własny alfabet, dokonano przekładu Biblii, kładąc podwaliny pod rozwój literatury narodowej, która przeżywała okres świetności (literatura staroarmeńska). W IX w., po uniezależnieniu się od Arabów, powstało królestwo Armenii pod panowaniem Bagratydów, które od X w. znajdowało się pod władzą Bizancjum.
W XI w. opanowana przez Turków seldżuckich, 1235-1243 przez Mongołów, w końcu XIV w. przez Turków osmańskich. W następnych stuleciach rywalizowali o Armenię Turcy i Persja. W 1828 wschodnia część Armenii została przyłączona do Rosji, która zajęła w 1878 także część północną. Od początku XX w. nastąpił rozwój ruchu rewolucyjnego. W 1918 Armenia uzyskała niezależność, 1920 rozpoczęła wojnę z Turcją, pragnąc odzyskać ziemie przyznane jej traktatem w Sčvres, nie uznanym przez Turcję, która ponownie zajęła część Armenii.
Wybuchło powstanie (kierowane przez G.K. Ordżonikidze, S.M. Kirowa, A.I. Mikojana), popierane przez Armię Czerwoną, które obaliło rząd i wyparło wojska tureckie. W listopadzie 1920 proklamowano władzę radziecką. 1922-1936 Armenia wchodziła w skład Federacji Zakaukaskiej, od 1936 republika związkowa. Od 1990 rozpoczęła wojnę z Azerbejdżanem o Górski Karabach. Od 1991 niepodległa republika. Od 1992 członek m.in. ONZ i Międzynarodowego Funduszu Walutowego.
Ustrój polityczny
Republika od 1991, głową państwa jest Lewon Ter-Petrosjan, premierem od 2 II 1993 - Grant Bogratjan. Parlament tworzy Rada Najwyższa złożona z 210 członków (władza ustawodawcza). Władza wykonawcza należy do rządu, z premierem na czele. Podstawy prawne reguluje konstytucja z 1978, wzorowana na konstytucji ZSRR.
Gospodarka
Oparta jest na przemyśle (65%) i rolnictwie (19%), poza tym usługi (16%). Główne gałęzie przemysłu: przemysł maszynowy, metalowy, elektrotechniczny, materiałów budowlanych; liczne elektrownie wodne, głównie na rzece Razdań. Wydobycie cynku, ołowiu, miedzi i złota.
Hodowla bydła i owiec, uprawa zbóż, tytoniu, buraków cukrowych, roślin pastewnych, winorośli i drzew owocowych.