Republika Chile, República de Chile, państwo w południowo-zachodniej części kontynentu południowoamerykańskiego. Obszar 756 954 km2. Graniczy na północy z Peru i Boliwią, na wschodzie z Argentyną, na południu i zachodzie granicę wyznacza wybrzeże Oceanu Spokojnego.
Stolica Santiago, 4,39 mln mieszkańców (1991).
Większe miasta: Concepción (307 tyś., 1991), Vińa del Mar (281 tyś., 1991), Valparaíso (277 tyś., 1991), Talcahuano (247 tyś., 1991), Antofagasta (219 tyś., 1991). W 1991 w miastach zamieszkiwało 86% ludności.
Podzielone administracyjnie na 25 prowincji.
Językiem urzędowym jest hiszpański.
Waluta narodowa, peso dzieli się na 100 centavos.
Ludność
13,4 mln mieszkańców (1991), co daje średnią gęstość zaludnienia 17,7 osoby/km2.
Społeczeństwo tworzą w ogromnej większości Metysi (92% ogółu), poza którymi jedyną liczniejszą grupą są Indianie (7%). Dominują wyznawcy katolicyzmu (81% społeczeństwa), protestanci stanowią grupę znacznie mniejszą (6%), spotyka się osoby wyznania Mojżeszowego, stanowią one jednak margines (0,2%). Aż 13% ludności zdeklarowało się jako bezwyznaniowi. Analfabeci 7%. Przeciętna długość życia mężczyzn 69, kobiet 76 lat.
Warunki naturalne
Chile rozciąga się wąskim pasem o długości około 4300 km pomiędzy wybrzeżem Oceanu Spokojnego a Andami. Przez kraj przebiegają ułożone południkowo łańcuchy górskie dwóch systemów andyjskich: Cordillera de la Costa, z najwyższym szczytem Colupo (2335 m n.p.m.) w zachodniej części, i główne pasmo Andów, z najwyższym szczytem Ojos del Salado (6870 m n.p.m.) na wschodzie. Pomiędzy nimi położone jest tektoniczne obniżenie Doliny Środkowochilijskiej, w którego północnym krańcu znajduje się pustynia Atacama.
Północne i środkowe wybrzeże Pacyfiku jest słabo rozwinięte, w części południowej natomiast ma charakter fiordowy, z licznymi zatokami i wyspami. Terytorium kraju obejmuje około 3000 wysp, m.in.: Chiloe, Campana, Wellington oraz leżącą na otwartym morzu Wyspę Wielkanocną i Juan Fernandez.
Sieć rzeczną tworzą liczne, lecz krótkie rzeki, wypływające z Andów. Północna, pustynna część kraju jest pozbawiona stałej sieci wodnej. Tworzą się tam jedynie okresowe potoki, a tylko jeden z nich, Loa, dociera do wybrzeża.
Ze względu na ogromną rozciągłość wykazuje olbrzymie zróżnicowania. Północna część kraju znajduje się pod wpływem klimatu zwrotnikowego, wybitnie suchego. Na pustyni Atacama znane są takie regiony, w których nigdy nie odnotowano opadów atmosferycznych. W części środkowej kraju panuje klimat podzwrotnikowy, na południu - chłodny i wilgotny.
Historia
W XV w. północne i środkowe tereny obecnego Chile podbili Inkowie. Około połowy XVI stulecia pojawili się tutaj Hiszpanie, którzy prowadzili walki z miejscową ludnością indiańską. Południową granicę zasięgu władzy hiszpańskiej wyznaczała rzeka Bío Bío, za którą do 1773 istniało wolne państwo Araukanów.
W 1810 wybuchło powstanie antyhiszpańskie, które doprowadziło do proklamowania niepodległości i powstania niezależnego państwa. Wskutek wojny o saletrę (1879-1883) Chile uzyskało dostęp do najbogatszych w świecie złóż tego surowca i na długie lata (do około 1920) praktycznie zmonopolizowało jego dostawy na rynki międzynarodowe.
Po II wojnie światowej kolejne rządy kraju skłaniały się w stronę poglądów lewicowych. W 1970 prezydentem został wybrany Salvador Allende Gossens polityk o światopoglądzie marksistowskim. Wprowadził szereg egalitarnych reform, znacjonalizował większość przedsiębiorstw. Jego rządy przyniosły pewną poprawę warstwom najuboższym, lecz doprowadziły do stanu kompletnego chaosu w gospodarce i kryzysu finansowego państwa.
W tych warunkach, w 1973 nastąpił przewrót wojskowy, prezydent Allende został zamordowany, a władzę objął generał Augusto Pinochet Ugarte. Pomimo znaczących sukcesów w polityce gospodarczej dyktatorskie rządy wojskowych spotkały się z silną opozycją polityczną i społeczną.
W 1990 zakończyła się kadencja Pinocheta, wybrano nowe władze, które konsekwentnie powróciły do demokratycznych form sprawowania władzy.
Ustrój polityczny
Republika prezydencka, funkcje głowy państwa sprawuje prezydent. Władza ustawodawcza w rękach dwuizbowego parlamentu. Izba niższa, Kongres Narodowy, liczy 120, a izba wyższa, Senat, 47 deputowanych.
Gospodarka
Chile i udział tego kraju w handlu światowym od czasów kolonialnych były oparte o eksport surowców mineralnych i produktów rolnych, głównie pszenicy, saletry azotowej i miedzi. W chwili obecnej jednak sektor rolny i wydobywczy łącznie wytwarza tylko 20% dochodu narodowego. Dane te świadczą o tym, że Chile odnotowało znaczny postęp w procesie rozwoju, przekształciło się z kraju surowcowego - w państwo o względnie nowoczesnej strukturze gospodarki.
Rolnictwo
Tylko około 5% terytorium Chile zajmują grunty orne. Kolejne 15% stanowią łąki i pastwiska. Daje to przeciętny wskaźnik 1,13 ha użytków rolnych na 1 mieszkańca, który jest jednym z najniższych w krajach Ameryki Łacińskiej.
Większą część gospodarstw rolnych stanowią duże, towarowe plantacje zarządzane przez wykształcone kadry. Głównym ich mankamentem jest niedoinwestowanie i niska wydajność pracowników najemnych.
Najważniejszą rośliną uprawną jest pszenica, także inne rośliny zbożowe, m.in. jęczmień, owies i ryż. W dużych ilościach produkuje się ziemniaki i fasolę. Ważną rolę odgrywają buraki cukrowe i rośliny oleiste. Warunki naturalne sprzyjają uprawie wielu gatunków owoców, głównie jabłek oraz winorośli, a także melonów, brzoskwiń i wielu innych.
Owoce chilijskie znajdują dobre rynki zbytu w uprzemysłowionych krajach Europy, Ameryki Północnej i w Japonii z uwagi na to, że okres ich dojrzewania przypada na środek sezonu zimowego w tych krajach. Głównym towarem eksportowym wśród artykułów pochodzenia rolnego są wina. Na żywność i produkty rolne przypada 30% wartości eksportu kraju.
Leśnictwo i rybołówstwo
Lasy zajmują obszar 91 tys. km2, tj. 12% powierzchni ogółem. W drzewostanie spotkać można liczne, cenne gatunki. Większa jednak część zasobów leśnych, z uwagi na położenie w obszarach o nie rozwiniętej infrastrukturze transportowej, jest trudna w eksploatacji.
Dobrze rozwinęło się rybołówstwo i przemysł rybny produkujący głównie karmę dla zwierząt, prawie w całości eksportowaną.
Bogactwa naturalne
Gospodarka kraju przez długie lata wiązała się z przemysłem wydobywczym, który tworzył 4/5 wpływów z eksportu. Ekonomiczna dywersyfikacja produkcji w znacznym stopniu ograniczyła tę zależność. Chile jest jednym z wiodących producentów i eksporterów miedzi.
Największe kopalnie znajdują się w Chuquicamata (odkrywkowa) i El Teniente. Molibden, złoto i srebro uzyskuje się pośrednio, w procesie wydobycia i rafinacji miedzi. Kraj jest czołowym producentem i eksporterem molibdenu.
Chilijskie złoża saletry są największe na świecie. Na ich eksploatacji kraj przez długi czas opierał swój rozwój. Obecnie międzynarodowy rynek na saletrę skurczył się do tego stopnia, że przestała ona odgrywać znaczącą rolę wśród towarów eksportowych.
Ponadto w kraju znajdują się pokłady ołowiu, manganu, wanadu, cynku, litu i soli kamiennej. Większość produkowanej energii elektrycznej dostarczana jest przez elektrownie wodne. Krajowe wydobycie ropy naftowej i gazu ziemnego tylko w połowie zaspokaja potrzeby.
Przemysł przetwórczy
Bazuje głównie na krajowych zasobach naturalnych, surowcach dostarczanych przez rolnictwo, leśnictwo i rybołówstwo. Dobrze rozwinął się przemysł spożywczy, skórzany, drzewno-papierniczy i bawełniany. Duże znaczenie ma produkcja cementu i przemysł chemiczny. Funkcjonują huty żelaza i przemysł maszynowy.
Gospodarka chilijska jest w stanie zaspokoić wewnętrzny popyt na większość dóbr konsumpcyjnych, włączając w to samochody i szereg innych wyrobów o wysokim stopniu techniczno-technologicznego zaawansowania.
Struktura zatrudnienia
Rolnictwo 18%, przemysł 25%, usługi 57%. Dochód narodowy wytwarzany jest proporcjonalne do struktury zatrudnienia. W 1991 wynosił 2367 USD na 1 mieszkańca. Średnia stopa inflacji za lata 1980-1991 - 20,5%.
Do największych partnerów handlowych kraju należą: Stany Zjednoczone, Japonia, Niemcy i Brazylia. Obroty z zagranicą w 1991 wynosiły: import - 9170 mln USD, eksport - 9965 mln USD.
Informacje turystyczne
Godne odwiedzenia są m.in. parki narodowe - Parque Nacional Vicente Perez Rosales, Santiago, kąpieliska regionu Vińa del Mar, wulkaniczne Andy Chilijsko-Argentyńskie w regionie Lagos, Wyspa Wielkanocna, tzw. Wyspa Robinsona w archipelagu Juan Fernández.
