Republika Czadu, Republique du Tchad, państwo śródlądowe w Afryce Centralnej. Obszar 1284 tys. km2. Graniczy na północy z Libią, na wschodzie z Sudanem, na południu z Republiką Środkowoafrykańską, na zachodzie z Kamerunem, Nigerią i Nigrem.
Stolica Ndjamena, 594 tys. mieszkańców (1991).
Większe miasta: Sarh (113 tyś., 1991), Moundou (102 tyś., 1991), Abéché (83 tyś., 1991), Bangor (69 tyś., 1991).
Podzielony administracyjnie na 14 prefektur.
Językami urzędowymi są francuski i arabski.
Waluta narodowa, frank CFA dzieli się na 100 centymów.
Ludność
5,8 mln mieszkańców (1991), co daje średnią gęstość zaludnienia 4,5 osoby/km2. W 1991 w miastach zamieszkiwało ok. 30% ludności. Populacja dzieli się na 11 głównych grup etnicznych i wielką liczbę małych podgrup.
Najliczniejszą grupę tworzy lud Sara (30,5%), zamieszkujący południe kraju, doliny rzek Chari i Logone, trudniący się głównie rolnictwem. Na północy osiedliła się zarabizowana ludność o różnym pochodzeniu, wyznająca islam. Najliczniejszą grupę wśród tej części społeczeństwa tworzą Arabowie sudańscy (26%). Ważne miejsca zajmuje także lud Maba (6%), zamieszkujący Wyżynę Ouaddaď, zajmujący się rolnictwem, i koczowniczy lud Toubou bądź Teda (7%) zamieszkujący obszary pustynne.
Grupy etniczne wyznające islam tworzą ogółem 44% społeczeństwa. Katolicy stanowią 21%, protestanci 12%, wyznawcy religii animistycznych 23% ogółu ludności. Analfabeci 70%. Przeciętna długość życia od 39 lat dla mężczyzn do 41 dla kobiet.
Warunki naturalne
W Czadzie wyodrębnia się trzy strefy o różnych warunkach klimatycznych. Wielki obszar na północy zajmuje pustynia Sahara. Panuje tu klimat gorący, z opadami nie przekraczającymi w skali roku 200 mm. W położonych na północnym wschodzie górach Tibesti znajduje się nieczynny już wulkan Emi Koussi o wysokości 3415 m, będący nie tylko najwyżej położonym punktem w kraju, ale i na całej Saharze.
Na południe piaski pustyni przechodzą stopniowo w step. W krainie tej, zwanej Sahelem, roczna suma opadów wynosi 750 mm. Rozwija się tam roślinność trawiasta, rosną akacje, mimozy i drzewa palmowe. Położona w centrum, na wysokości ok. 1500 m, Wyżyna Ouaddaď stopniowo obniża się ku zachodowi w kierunku brzegów jeziora Czad.
Okolice jeziora doskonale nadają się do prowadzenia hodowli zwierząt gospodarskich. Południową część kraju zajmuje typowa sawanna, złożona z mieszanki roślinności trawiastej i drzewiastej, której bujny rozwój zapewniają opady wynoszące na tym obszarze od 900 do 1200 mm w ciągu roku. Region południowy posiada najlepsze warunki do rozwoju gospodarki rolnej, uprawy zbóż i roślin przemysłowych.
Historia
Terytorium Czadu było w przeszłości częścią wysoko rozwiniętych państw afrykańskich. Już w IX w. wysoki poziom sztuki osiągnął zamieszkujący okolice jeziora Czad lud Sao. Później istniały tu państwa: Kanem-Bornu, Bagirmi i Wadaj. Pierwsi Europejczycy dotarli na te obszary dopiero w XIX w.
W 1910 kraj opanowali Francuzi, którzy rządzili nim do 1960. Po proklamowaniu niepodległości sytuacja w kraju była bardzo niestabilna. Władzę objął prezydent Tombalbaye, który wprowadził dyktatorski system rządów. W 1965 rozpoczął się konflikt pomiędzy władzami centralnymi i rebeliantami muzułmańskimi działającymi na północy kraju.
W 1973 bogatą w surowce mineralne część kraju, tzw. Pas Aozou, zajęły wojska libijskie, działając na mocy porozumienia zawartego między Tombalbaye i Kadaffim. Kadafi zobowiązał się wstrzymać pomoc dla rebeliantów muzułmańskich i udzielić Czadowi wsparcia ekonomicznego. W 1975 prezydent Tombalbaye zginął w zamachu, władzę w kraju przejęło wojsko.
W 1978 po wielu rundach negocjacji utworzono "rząd jedności narodowej", na czele którego stanął przywódca jednego z odłamów rebelianckich - Hissené Habré. Rząd ten szybko upadł. W 1980 rozpoczęły się ponownie walki pomiędzy siłami popieranymi z jednej strony przez Libię, z drugiej przez Francję. Wygrały je, dzięki interwencji regularnej armii libijskiej, ugrupowania prolibijskie. Doprowadziło to do ogłoszenia w 1981 planów zjednoczenia obu państw.
Projekt ten spotkał się z ostrą, nieprzychylną reakcją Francji, krajów sąsiadujących z Czadem oraz licznych ugrupowań wewnątrz państwa. Libijskie oddziały wojskowe zmuszone były opuścić terytorium Czadu. W 1982 wojska dowodzone przez eks-premiera Hissené Habré zdobyły stolicę i zmusiły urzędującego prezydenta, sojusznika Libii, Goukouni Oueddi, do ucieczki. Po przejęciu władzy nowy prezydent prowadził walkę z ciągle okupującymi Pas Aozou Libijczykami.
Dzięki pomocy Francji do 1987 udało mu się zmusić Libijczyków do opuszczenia tego regionu. W okresie rządów Habré, w latach 1982-1990, zginęło w wyniku tortur i egzekucji ponad 40 tys. osób. Terror i dyktatorskie formy sprawowania władzy doprowadziły do kolejnego zamachu stanu, który miał miejsce w 1990.
W jego wyniku władzę objął Idriss Déby. Zezwolił on na działalność partii opozycyjnych, wprowadził do rządu polityków opozycji, przez co stopniowo wygasił większość ognisk wojny domowej trwającej od 30 lat; obecnie w Czadzie przywracane są demokratyczne formy sprawowania władzy.
Ustrój polityczny
Formalnie republika prezydencka, faktycznie - w kraju od 1962 panował system dyktatorski. Ponadto trwała tam do 1993 permanentna wojna domowa.
Gospodarka
Czad jest ubogim krajem rolniczym. Podstawą gospodarki rolnej jest uprawa manioku i sorga. Pewną rolę odgrywają plantacje orzeszków ziemnych, ryżu, kukurydzy, ziemniaków, daktyli, sezamu i mango. Główną rośliną przemysłową jest bawełna, która stanowi jedyny liczący się produkt eksportowy kraju (91% wartości eksportu ogółem). Trzcina cukrowa i tytoń są uprawiane na zaspokojenie wewnętrznych potrzeb. Pewne znaczenie posiada, pozyskiwana z akacji, guma arabska, w całości eksportowana.
Na obszarach Sahelu i Sahary ludność zajmuje się pasterstwem. Hoduje bydło, owce, osły, konie i wielbłądy. Bydło, mięso i jego przetwory tworzą drugą pod względem wartości grupę towarów eksportowych (łącznie 2,5% wartości eksportu). Nad Jeziorem Czad oraz wzdłuż rzek Chari i Logone ważną rolę odgrywa rybołówstwo.
W Czadzie nie wydobywa się żadnych bogactw naturalnych na liczącą się skalę. W latach 70. podjęto pierwsze próby eksploatacji ropy naftowej, ale do dziś nie mają one żadnego wpływu na ekonomikę państwa. Udokumentowano jednak duże złoża uranu, boksytów i ropy naftowej, a także złota.
Przemysł
Przemysł przetwórczy tworzą niewielkie zakłady, głównie branży bawełnianej. Ponadto funkcjonują przedsiębiorstwa przemysłu spożywczego (cukrownie, olejarnie, zakłady mięsne).
Struktura zatrudnienia: rolnictwo 78%, przemysł 6%, usługi 16%.
Dochód narodowy wytwarzany jest mniej więcej proporcjonalnie do struktury zatrudnienia i w 1991 wynosił 210 USD na 1 mieszkańca. Średnia stopa inflacji w latach 1980-1991 ok. 1,0%.
Handel
Głównym partnerem handlowym Czadu przez długie lata po odzyskaniu niepodległości była Francja. Obecnie na liście największych odbiorców produkowanej tu bawełny pierwsze miejsce zajmuje Portugalia (do której trafia 21% wartości eksportu ogółem), następne Niemcy (17%) i Japonia (13%). Z zagranicy sprowadza się głównie produkty ropopochodne, żywność i artykuły konsumpcyjne. Głównym dostawcą jest Francja (36% wartości importu), a także Stany Zjednoczone (20%) i Kamerun (18%).
Obroty handlu zagranicznego w 1991 wynosiły: import - 408 mln USD, eksport - 194 mln USD.
Informacje turystyczne
Miejsca godne odwiedzenia - parki narodowe Zakouma i Manda, wybrzeża Jeziora Czad.
